شاهین شیرازی - Mowlānā Shāhin-i Shirāzi

به احتمال زیاد شاهین تخلّص این شاعر بوده و نام واقعی عبری و اطّلاعات شخصی او نامعلوم است. در بسیاری از نسخه­‌های خطّی، کاتبان او را مولانا شاهین شیرازی می­‌نامند.

از محلّ تولّد او اطّلاع دقیقی در دست نیست، هر چند از کاشان و شیراز به‌عنوان محلّ تولّد او نام برده‌­اند. طبق نظر آمنون نتصر (Amnon Netzer) امکان دارد مولانا شاهین اهل بلخ بوده باشد.

آثار وی ادبیّاتی را بازتاب می‌­دهد که از درون­مایه­‌های شفاهی و عامّۀ یهودی و غیریهودی ترجمه و الگوبرداری شده‌است. 1. موسی­نامه (Musā-nāmah)  (شرح تورات): مهم­‌ترین اثر شاهین است که براساس شرح وقایع تاریخی کتاب مقدّس یا عهد عتیق نوشته شده و دربارۀ کردار موسی در مقابل کودکان اسرائیل است. کتاب پیدایش و موسی‌نامۀ شاهین توسّط یک دانشمند بخارایی به­‌نام شمعون حکیم در سال 1902م. با عنوان شرح شاهین بر تورات در اورشلیم منتشر شد. این منظومۀ مشهور او براساس مندرجات تورات (شرح و تفسیری بر کتاب­‌های خروج، لاویان، اعداد و دواریم) شامل ۱۰ هزار بیت است که شاهین برای خلق این اثر مدّت سی سال از 1329م. تا 1359م. کنار چشمه­‌ای در شیراز انزوا کرده بود. در این منظومه چهرۀ توراتی حضرت موسی به‌شدّت متأثّر از ادبیّات عامّه است. افسانه­‌های موجود در این منظومه با واقعیّات تاریخی- مذهبی هیچ‌گونه هم‌خوانی ندارد. شاهین این اثر را در چهار بخش به نظم درآورده: موسی‌­نامه، اردشیر­نامه، عزرا­نامه و کتاب پیدایش. 2. اردشیرنامه (Ardashir-nāmah): منظومۀ اردشیرنامه در قالب حماسی سروده شده و شامل ده هزار بیت است. در آن ماجرای توراتی اردشیر (بهمن) و ملکه اِستر Esther (که به شدّت با افسانه آمیخته شده) با ماجرای بهمن در شاهنامه و افسانه­‌هایی دربارۀ داستان شیرویه، پسر بهمن و عشق او به شاهزادۀ چینی ترکیب شده و افسانه جدیدی خلق شده‌است و نمونه‌­ای از داستان­‌های عاشقانه مرسوم ایرانی بهنام شِرو و ماهزاد (Shero and Mahzad) بدان افزوده شده‌است. شمعون حکیم اردشیرنامۀ او را در سال 1910م. به نام شرح شاهین شیرازی بر مقیلای ایستر (طومار سرگذشت استر) در اورشلیم انتشار داد (ویکی‌پدیا). 3. عزرانامه (Ezra-nāmah): عزرانامه تاریخ پادشاهی کوروش و بازسازی معبد اورشلیم است. در این منظومه که از کتاب عزرای نبی گرفته شده‌است، ملکه استر، مادر کوروش، شاه ایران است و بدین ترتیب کوروش مسیح خدا و به‌عنوان یکی از پیامبران یهود معرّفی می­‌شود. 4. برشیت‌­نامه (Bereshit-nāmah) (آفرینش‌­نامه): منظومه‌سازی تفسیر اوّلین کتاب تورات  (کتاب پیدایش) است که شاعر در آن به شرح تورات و سفر برشیت می‌پردازد و توسّط پژوهشگران برشیت‌نامه نامیده شده‌است. قسمت بیشتر این کتاب روایت داستان یوسف و همسر پوتیفار است که به‌عنوان یوسف و زلیخا شناخته شده‌‌است و آن را احسن القصص نامیده‌است. در منظومۀ یوسف و زلیخا، شاهین ابتدا و انتهای آن داستان را به‌گونه­‌ای سامان داده که با روایات تاریخی بسیار متفاوت است. برشیت­‌نامه آخرین اثر مولانا شاهين است كه قصّۀ آفرينش را براساس كتاب مقدّس به شعر درآورده‌است. شاهین علاوه‌بر شاهکارهای اصلی­‌اش سرودهای مذهبی بسیاری نیز سروده‌است.

مولانا شاهین در نظر تعدادی از ایران­‌شناسان: ورا باش مورین (Vera Basch Moreen): « مولانا شاهین شیرازی اوّلین و بزرگ‌ترین شاعر ادبیّات فارسی یهودی است. احتمالاً او هم‌دورۀ حافظ بزرگ‌ترین شاعر غزل­‌سرای ایران است» (Moreen, 2010). حبیب لوی (Habib Levy): «این شاعر شیرازی تحت تأثیر شعر کلاسیک فارسی و با الهام از گذشتۀ یهودیّت آثاری به‌جای‌ماندنی خلق کرد که قرن‌ها مونس روزهای شنبه و اعیاد مذهبی یهودیان ایران بود. به فارسی شعر می­‌گفت امّا به خط عبری می­‌نوشت. شاهین که به­ زبان فارسی تسلّط داشت و استعداد شاعری او در حدّ کمال بود، بااستفاده از ریزه­‌کاری­‌ها و صنایع و قواعد شعر فارسی دربارۀ تاریخ و قهرمانان مذهبی یهود اثری جاویدان به­‌وجود آورد که بسیار مورد تحسین یهودیان فارسی‌زبان سراسر ممالک شرق قرار گرفت و او را مولانا شاهین شیرازی لقب دادند» (لوی، 1376، 247).

هدیه خرمی

اردیبهشت 1398ش.