آغاجی بخارایی (Aghaji Bukharaee)
فهرست مطالب
شاهین شیرازی Mowlānā Shāhin-i Shirāzi
ادبیات, تاریخ, دین و مذهب
مولانا شاهین شیرازی Mowlānā Shāhin-i Shirāzi بزرگ‌ترین شاعر فارسی- یهودی (کلیمی) اواسط قرن 14 میلادی ایران است. آثار وی ادبیّاتی را بازتاب می‌دهد که از درونمایه‌های شفاهی و عامّۀ یهودی و غیریهودی ترجمه و الگوبرداری شدهاست.
نام کامل و شهرت ها
به احتمال زیاد شاهین تخلّص این شاعر بوده و نام واقعی عبری و اطّلاعات شخصی او نامعلوم است. در بسیاری از نسخه‌های خطّی، کاتبان او را مولانا شاهین شیرازی می‌نامند.
آثار و اندیشه ها
آثار وی ادبیّاتی را بازتاب می‌دهد که از درونمایه‌های شفاهی و عامّۀ یهودی و غیریهودی ترجمه و الگوبرداری شدهاست. 1. موسینامه (Musā-nāmah) (شرح تورات): مهم‌ترین اثر شاهین است که براساس شرح وقایع تاریخی کتاب مقدّس یا عهد عتیق نوشته شده و دربارۀ کردار موسی در مقابل کودکان اسرائیل است. کتاب پیدایش و موسی‌نامۀ شاهین توسّط یک دانشمند بخارایی بهنام شمعون حکیم در سال 1902م. با عنوان شرح شاهین بر تورات در اورشلیم منتشر شد. این منظومۀ مشهور او براساس مندرجات تورات (شرح و تفسیری بر کتاب‌های خروج، لاویان، اعداد و دواریم) شامل ۱۰ هزار بیت است که شاهین برای خلق این اثر مدّت سی سال از 1329م. تا 1359م. کنار چشمه‌ای در شیراز انزوا کرده بود. در این منظومه چهرۀ توراتی حضرت موسی به‌شدّت متأثّر از ادبیّات عامّه است. افسانه‌های موجود در این منظومه با واقعیّات تاریخی- مذهبی هیچ‌گونه هم‌خوانی ندارد. شاهین این اثر را در چهار بخش به نظم درآورده: موسینامه، اردشیرنامه، عزرانامه و کتاب پیدایش. 2. اردشیرنامه (Ardashir-nāmah): منظومۀ اردشیرنامه در قالب حماسی سروده شده و شامل ده هزار بیت است. در آن ماجرای توراتی اردشیر (بهمن) و ملکه اِستر Esther (که به شدّت با افسانه آمیخته شده) با ماجرای بهمن در شاهنامه و افسانه‌هایی دربارۀ داستان شیرویه، پسر بهمن و عشق او به شاهزادۀ چینی ترکیب شده و افسانه جدیدی خلق شدهاست و نمونه‌ای از داستان‌های عاشقانه مرسوم ایرانی بهنام شِرو و ماهزاد (Shero and Mahzad) بدان افزوده شدهاست. شمعون حکیم اردشیرنامۀ او را در سال 1910م. به نام شرح شاهین شیرازی بر مقیلای ایستر (طومار سرگذشت استر) در اورشلیم انتشار داد (ویکی‌پدیا). 3. عزرانامه (Ezra-nāmah): عزرانامه تاریخ پادشاهی کوروش و بازسازی معبد اورشلیم است. در این منظومه که از کتاب عزرای نبی گرفته شدهاست، ملکه استر، مادر کوروش، شاه ایران است و بدین ترتیب کوروش مسیح خدا و به‌عنوان یکی از پیامبران یهود معرّفی می‌شود. 4. برشیت‌نامه (Bereshit-nāmah) (آفرینش‌نامه): منظومه‌سازی تفسیر اوّلین کتاب تورات (کتاب پیدایش) است که شاعر در آن به شرح تورات و سفر برشیت می‌پردازد و توسّط پژوهشگران برشیت‌نامه نامیده شدهاست. قسمت بیشتر این کتاب روایت داستان یوسف و همسر پوتیفار است که به‌عنوان یوسف و زلیخا شناخته شدهاست و آن را احسن القصص نامیده‌است. در منظومۀ یوسف و زلیخا، شاهین ابتدا و انتهای آن داستان را به‌گونه‌ای سامان داده که با روایات تاریخی بسیار متفاوت است. برشیت‌نامه آخرین اثر مولانا شاهين است كه قصّۀ آفرينش را براساس كتاب مقدّس به شعر درآورده‌است. شاهین علاوه‌بر شاهکارهای اصلی‌اش سرودهای مذهبی بسیاری نیز سروده‌است.
دیدگاه خاورشناسان و پژوهشگران معاصر
مولانا شاهین در نظر تعدادی از ایران‌شناسان: ورا باش مورین (Vera Basch Moreen): « مولانا شاهین شیرازی اوّلین و بزرگ‌ترین شاعر ادبیّات فارسی یهودی است. احتمالاً او هم‌دورۀ حافظ بزرگ‌ترین شاعر غزل‌سرای ایران است» (Moreen, 2010). حبیب لوی (Habib Levy): «این شاعر شیرازی تحت تأثیر شعر کلاسیک فارسی و با الهام از گذشتۀ یهودیّت آثاری به‌جای‌ماندنی خلق کرد که قرن‌ها مونس روزهای شنبه و اعیاد مذهبی یهودیان ایران بود. به فارسی شعر می‌گفت امّا به خط عبری می‌نوشت. شاهین که به زبان فارسی تسلّط داشت و استعداد شاعری او در حدّ کمال بود، بااستفاده از ریزه‌کاری‌ها و صنایع و قواعد شعر فارسی دربارۀ تاریخ و قهرمانان مذهبی یهود اثری جاویدان به‌وجود آورد که بسیار مورد تحسین یهودیان فارسی‌زبان سراسر ممالک شرق قرار گرفت و او را مولانا شاهین شیرازی لقب دادند» (لوی، 1376، 247).
فهرست منابع
- ربیعی، منیژه، (1384ش.)، آفرینندگان فارسیهود، وبسایت انجمن کلیمیان تهران.
- صادقی مهر، سمانه؛ میرزایی مهر، علی اصغر؛ فرهمند بروجنی، حمید، (1396ش.)، بررسی زمینه‌های شکل‌گیری ادبیّات و کتاب‌آرایی فارسی یهود کلیمیان ایران در عصر صفویّه، پژوهش هنر دانشگاه اصفهان، بهار و تابستان، شمارۀ 13.
- نوروزی، حامد، (1395ش.)، الگوی دینی- تاریخی متون فارسی- عبری به مثابۀ ادبیّات عامّه، نشریۀ فرهنگ و ادبیّات عامّه، زمستان، شمارۀ 11.
- لوی، حبیب، بازنوشتۀ ابرامی، هوشنگ، (بهار 1376ش.)، تاریخ جامع یهودیان ایران، چاپ اوّل، لس‌آنجلس (کالیفرنیا)، ناشر: بنیاد فرهنگی حبیب لوی.
- http://www.iranjewish.com/essay/Essay119_27_7.htm
- Vera B. Moreen, “Shāhīn-i Shīrāzī, Mowlānā”, in: Encyclopedia of Jews in the Islamic World, Executive Editor Norman A. Stillman. Consulted online on 14 April 2019 First published online: 2010
- Wikipedia
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
- محمّدی، محسن؛ قیومیان محمّدی، فاطمه؛ (زمستان 1390ش.)، تحلیل سبک‌شناسی منظومۀ شاهین تورات، فصل‌نامۀ تخصّصي سبك‌شناسي نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارۀ 14.
- وب سایت انجمن کلیمیان تهران.
Judeo-Persian
اسامی ایران شناسان پژوهشگر
- ورا باش مورین (Vera Basch Moreen)
- حبیب لوی (Habib Levy)
- حامد نورزی (Hamed Nourozi)
- امنون نتصر (Amnon Netzer)
- جلال متینی (Jalal Matini)
- دوروتی بلیسکه (Dorthea Blieske)
گردآورنده
