واژه‌نامه
مکان شما:
-
واژهخلاصه
- آتشکده آناهیتااین آتشکده در شهر کرمان قرار دارد که با نام قلعه دختر نیز معروف است. ساختمان این آتشکده به دو قسمت مستقل تقسیم میشود، قسمتی که بر فراز قله نسبتاً مرتفع جنوب شرقی قرار دارد که سابقاً قلعه کوه نامیده می‌شد و قسمت دوم بر تپه کوتاه‌تری قرار دارد و به قلعه دختر موسوم است. قسمتی از این قلاع به نام(...)
- آرکی تایپ Arche typeمدل یا الگویی بوده است که چیزی را از روی آن می‌ساخته‌اند. از این رو برای شناخت ویژگی‌های شخصی کاربرد دارد. شخصیت‌شناسی با مطالعه بر روی شباهت‌های انسان به ارائه مدل‌های کلی و مشخصی بر روی شخصیت افراد می‌پردازد و کمک می‌کند تا فرد به شناخت خود نزدیک‌تر شود. در عین اینکه با شناخت‌های گوناگون،(...)
- آرمان‌شهرفارسی‌شدة اصطلاح «مدینة فاضله» به معنای شهر برتر. در اصطلاح به جامعه‌ای که افرادش به کمال علمی و عملی رسیده و از هوی و هوس دور باشند گفته میشود. آرمان‌شهر یا مدینه فاضله از آرزوهای بشری است که تاکنون تحقق نیافته است. از آثار معروف درباره توصیف و چگونگی یک آرمان‌شهر می‌توان به آثار افلاطون و(...)
- آسیای میانهیا آسیای مرکزی، سرزمینی بزرگ در غربِ مرکزی قارة آسیا متشکل از کشورهای ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و قرقیزستان. از شمال به سیبری، از جنوب به افغانستان و ایران، از شرق به چین و مغولستان و از غرب به دریای خزر و رودخانة اورال محدود است.
- آشور«نام دولتی باستانی در شمال بین النهرین باستان. حدود 4000سال پیش این دولت تشكیل شد و مدت 1350سال دوام آورد. این امپراتوری بر سرزمین‌های فنیقیه، فلسطین، مصر، بابل، عیلام و غرب فلات ایران تا خلیج فارس حكمرانی می‌كرد. در سال 600 م دولت‌های ماد و بابل، دولت آشور را شكست دادند. آشوریان به جنگاوری و(...)
- آمنون نتضر (Amnon Netzer)(متولد: 1934 م./ درگذشت: 2008 م.) مورخ، پژوهشگر، استاد و روزنامه‌نگار، که بیشتر عمر خود را صرف کشف، تحلیل و ثبت ادبیات، فرهنگ و تاریخ 2700 سالة یهودیان ایران کرد. ایشان تحصیلات خود را در دانشگاه عبری اورشلیم به پایان رسانید و موفق به اخد درجة دکتری مطالعات ایران و زبان و ادبیات عربی در دانشگاه(...)
- آیین مانیکیش مانی از زمرة آیین‌های گنوسی و عرفانی محسوب میشود. علاوه بر عناصر و آموزه‌های مزدیسنایی و بودایی تأثیر فراوان ادیان گوناگون و مختلف بین‌النهرینی نیز به وضوح در آن به چشم می‌خورد. یکی از ویژگی‌های مهم این آیین آن است که چون مانی دین خود را جهانی قلمداد می‌کرد و خود را فارقلیطی که مسیح به(...)
- اتّحاد جماهیر شوروی(شوروی) (Union of Soviet Republics(Soviet Union))یا اتّحاد جماهیر شورویِ سوسیالیستی، حکومتی که متشکل از پانزده جمهوری مانند ارمنستان، روسیه، اوکراین، تاجیکستان، مولداوی، آذربایجان و... بود و از سال 1917م. تا زمان فروپاشی‌اش به سال 1991م. سیاست و اقتصاد این جوامع را در دست داشت. پایتختش مسکو بود و بزرگترین کشور جهان از لحاظ جمعیت و مساحت(...)
- ادبیات کلاسیک فارسیاین مفهوم دربرابر ادبیات نو و مدرنِ فارسی قرار می‌گیرد و به آن دسته از انواع ادبی گفته میشود که در زمان‌های کهن و قدیم وجود داشته‌اند. این نوع ادبیات بخشی از تاریخ، هویت و فرهنگ ایران را تشکیل می‌دهند. آثاری از حافظ، سعدی، نظامیِ گنجوی و کتاب‌هایی چون تاریخ بیهقی و شاهنامه فردوسیِ توسی بخشی(...)
- اَدْویة مُفرَدِهبه داروهایی گفته میشود که به صورت غیرترکیبی باشند. این داروها به چند دستة نباتی، حیوانی و معدنی تقسیم می‌شوند. داروهای نباتی همچون میوه‌ها، عصاره‌ها، برگ‌ها، گل‌ها و...، حیوانی همچون اعضای حیوانات و معدنی هم مانند برخی از چیزهایی که از زمین می‌جوشد. ادویه در این اصطلاح به معنای دوا و دارو است(...)
- ارتش سرخ (Red Army)نام رسمی ارتش اتحاد جماهیر شوروی است. این ارتش بعد از انقلاب اکتبر روسیه در سال 1917م. به وجود آمد و ابتدا از کارگران و دهقانان تشکیل می‌شد. رفته‌رفته به تعداد و کیفیت رزم‌آوری آن افزوده شد و از لحاظ قدرت بعد از نیروی نظامی آمریکا قرار گرفت. در سال 1946م. نام سرخ از آن حذف گردید. با فروپاشی(...)
- اَرداویراف‌نامه (Ardā vīrāf nāma)یا ارداویرازنامه، عنوان کتابی به زبان پهلوی درباره سفر موبدی به نام ویراف (ویراز) ملقّب به اَردا به بهشت، دوزخ و برزخ است. مهم‌ترین جنبة کتاب، در راهنماییِ تعلیمی آن برای مردم همه روزگاران است. ارداویراف‌نامه به زبانهای مختلفی چون فارسی، سانسکریت و فرانسه ترجمه شده است.
- ارگ سینوپسینوپ بندر دریایی در سواحل جنوبی دریای سیاه در شمال ترکیه است. به این دلیل که سینوپ تنها راه طبیعی امن در ساحل شمالی آسیای صغیر (آناتولی) را دارد، در دوران باستان مهم‌ترین بند در ساحل بود. این منطقه توسط یک ارگ عظیم که در حال حاضر ویران شده است محافظت میشود. یک دیوار محکم نیز اجازه دسترسی به(...)
- اسماعیلیاناسماعیلیان بعد از مرگ خلیفه المستنصر به دو شاخه تقسیم شدند. اسماعیلیان غرب که به مستعلویان معروف شدند و اسماعیلیان شرق که نزاری خوانده شدند. مقر اصلی نزاریان دژ الموت بود. اسماعیلیان نزاری گروهی از شیعیان بودند که در دورة سلجوقی به اوج قدرت رسیدند. اسماعیلیان را به چند نام می‌خواندند گاهی آنان(...)
- اشکاشم (Ishkashim)یکی از شهرهای افغانستان که در استان بدخشان واقع شده است. مردم این شهر عمدتاً نزاری اسماعیلی هستند و به آنها اشکاشیمی هم می‌گویند. اکثر آنها به زبان اشکاشیمی صحبت می‌کنند. البته شهری با همین نام در تاجیکستان قرار دارد که به شیوة تاجیکی (Tajik)، ایشکوشیم (Ishkoshim) خوانده میشود.
- افسانه یوشتِ فِریان (Yōšt ī Friyān)مادَیانِ یُوشتِ فریان (Mādayān ī Yōšt ī Friyān) یا ماتیکانِ یوشت فریان (Matikan-i Yosht Fryan) تنها متن اندرزی بازمانده از نوع ادبیِ چیستان به زبان فارسی میانة زردشتی (=پهلوی) دربارة مناظرة جادوگری به نام اَخت با یوشت از خاندان فریان. این متن در آبان‌یشتِ کتاب اوستا آمده است.
- اقلیت مذهبی صائبین(Sabians)واژۀ صائبین در آغاز به آیین‌های متفاوتی اشاره داشت و مشرکان عرب نیز در صدر اسلام، حضرت محمد و پیروان وی را صابی می‌خواندند. این فرقه پس از ظهور اسلام به دو گروه تقسیم شد: گروه نخست، آنانی بودند که به نشر علم در جهان اسلام مشهورند و دیگری، مندائیان، مغتسله یا ناصوریان هستند. این گروه باورمندان(...)
- الذریعه الی تصانیف الشّیعه (Al-Dhari'a to Al-Tsanif al-Shi'a)این کتاب نوشتة حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی است. وی در چهل سالگی(1329 ق) نگارش این کتاب را آغاز کرد و شصت سال از عمر خود را مشغول نوشتن این کتاب کرد. این کتاب تا پایان جلد نوزدهم که در 22 مجلد منتشر شده حدود 51 هزار کتاب فارسی، عربی، ترکی و اردو شناسانده شده است؛ با موضوع کتابشناسی که در آن تصانیف(...)
- اَمشاسپَند (Ameshaspand)در لغت به معنای نامیرای مقدس، عنوان شش تن از مِهین ایزدان یا مینَویان مقرّب درگاه اهورامزدا در دین زردشتی. این مینویان به نام‌های بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسپندارمذ، خرداد و اَمرداد خوانده می‌شوند و یاران اهورامزدا که هفتمین امشاسپند است در ادارة جهان هستند. گاهی سروش را هم هفتمین امشاسپند(...)
- انجمن فیلومات‌ها Philomathیک سازمان دانشجویی مخفی بود که از سال 1817 م. تا 1823 م. در دانشگاه امپراتوری ویلنیوس ( Imperial University of Vilnius)وجود داشت. بحث‌های آنان به طور فزاینده‌ای به سمت ایده‌های رمانتیسیتی( romanticist) می‌رفت که توسط امپراتوری روسیه به دلیل جریان‌های طرفدار استقلال ممنوع اعلام شد.
- اَودْهْ (Awadh, Oudh)«یا اَوَدْ؛ ناحیه‌ای بزرگ از ایالت اوتارپرادش در شمال هندوستان که از مراکز مهم تشیّع در آن است. مرکز آن شهر لُکنُو (لُکهنُو) است. دربار سلسلة نواب وزیران و شاهان موروثی اوده که دولت انگلیس آنان را برانداخت از حامیان جدی شیعة امامیه، دوستدار شعر و ادبیات فارسی و مشوّق معماری هندواسلامی بودند.(...)
- اوراسیا (Eurasia)اوراسیا، اصطلاحی زمین‌شناختی و ژِئوپُلیتیکی که در معنای قدیمی‌اش به خشکی عظیم متشکل از قاره‌های اروپا و آسیا اطلاق می‌شد. اما معنای امروزی آن به موجودیت اجتماعی-سیاسی درون آن خشکی مربوط میشود که مرزهای دقیق آن مورد بحث محقّقان است. واژه اوراسیا از ترکیب دو واژه اروپا و آسیا تشکیل شده است.
- اوسِتیا (Ossetia)ناحیه‌ای در قفقاز، در مرز بین روسیه و گرجستان که شامل جمهوری خودمختار آلانیا (اوستیای شمالیِ سابق) -واقع در فدراسیون روسیه- و اوستیای جنوبی –واقع در ناحیه‌ای خودمختار در گرجستان– میشود. در اوستیا، اقوام اوسِتی –بازماندگان قوم آلانی– سکونت دارند که به زبان ایرانیِ اوستی (یا آسی) سخن می‌گویند.
- ایلخانانسلسله‌ای از مغول‌ها هستند که از سال 654ق. تا 736ق. به مدت ۷۹ سال بر ایران حکومت می‌کردند. ایلخانان فرزندان چنگیزخان بودند. ایلخانان به معنای بزرگان محلی است که عنوان این سلسله بوده است.
- بابیانفرقه‌ای مذهبی است که در نیمة دوم سدة 19م./ 13ق. توسط سید علیمحمد شیرازی، از پیروان کاظم رشتی، رهبر شیخیه، در ایران تأسیس شد. وی کار خود را با ادعای بابیت از طرف حضرت مهدی آغاز کرد و تا ادعای مقام الوهیت پیش رفت. شیعیان این فرقه را انحرافی و بیرون از دین اسلام می‌دانند.
- بَرْمَکیانبَرامَکِه یا آل بَرمَک؛ خاندان معروف ایرانی و اصالتاً از شهر بلخ بوده‌اند که در دوره خلافت چهار خلیفه اوّل عباسی به مقام وزارت، کاتبی، امیری یا ندیمی رسیدند. عنوان برمک به متولیان معبد بودایی نوبهار در شهر بلخ اطلاق می‌شد. این خاندان در دوره هارون‌الرشیدِ عباسی و به سبب خشم و غضب او قتل‌عام(...)
- بُنْدَهِش (Bundahishn)کتابی به زبان فارسی میانه، بر اساس مطالب موجود در اوستا و تفسیرهای آن (زند) تألیف شده است. از این اثر دو تحریر فارسی میانه به نام‌های بندهش هندی و بندهش ایرانی و یک تحریر پازند در دست است. بندهش ایرانی یا بندهش بزرگ مشتمل بر مطالبی دربارۀ اسطورۀ آفرینش مینوی و مادی، اطلاعات جغرافیایی، تاریخ،(...)
- بهائیانفرقه‌ای منشعب از آیین بابیه است که در قرن 13ق. توسط میرزا حسینعلی نوری معروف به بهاءالله پدید آمد. میرزا حسینعلی از پیروان علیمحمد باب بود که پس از درگذشت باب، فرقة بهائیت را پایه‌گذاری کرد. بهائیان، بهاءالله را پیامبر و بهائیت را دین جدیدی می‌دانند که دین اسلام را نسخ کرده است.
- پارسیان هند یا پارسی (Indian Persians or Persians)این واژه در بیوگرافی صبر هواواله (Sabar Havewalla) توضیح داده شده است.
- پازَند (Pazand)«در اصطلاح، به آوانویسی متن‌های فارسی میانه به خط اوستایی گویند. این ابتکار را روحانیون مهاجر زردشتی در هندوستان برای خواندن کتب فارسی میانه‌ای که زبانشان فراموش شده بود انجام دادند. آنها برخی متون پهلوی و دعاها را به خط اوستا آوانویسی کردند. مهم‌ترین آثار پازند، شِکَنْد گُمانیک وِزار،(...)
- پاسارگادمحوطه‌ای باستانی که پیشتر یکی از پایتخت‌های هخامنشیان محسوب می‌شد. آرامگاه کوروش کبیر در این منطقه واقع است. این مکان در شمال استان فارس و دشت حاصل‌خیز مُرغاب قرار دارد و در 40 کیلومتری شمال تخت‌جمشید واقع است.
- پاندیت‌های کشمیر (Pandit of Kashmir)مردمان بومی درة کشمیر در شمال هندوستان. آنها به بالاترین طبقه اجتماعی برهمن‌های هندو تعلّق دارند. نام آنها از واژة ساسنکریتِ «پاندیتا» به معنی «مرد دانشمند» گرفته شده است. پاندیت‌ها به زبان کوشر (کشمیری) که زبانی هندوآریایی است صحبت می‌کنند. خط مورد استفاده آنها در موارد عمومی و غیرمذهبی،(...)
- پل‌خواجو Khajoo Bridgeاین پل بر سر راه قدیم اصفهان به شیراز ساخته شده است و در گذشته، شهر و میدان عتیق را به تخت فولاد و روستاهای جنوبی متصل می‌کرده است. این پل در گذشته به نام‌های حسن‌آباد و پل بابا رکن‌الدین نیز خوانده شده است. ساختمان پل امروزی خواجو که به واسطة مجاورتش با محلة خواجو به این نام معروف شده، 132(...)
- تاتارها (Tatars)یا تَتار و تَتَر؛ نامی که به بعضی از قبایل آسیای مرکزی اطلاق شده و شُمول آن در طول تاریخ تغییر کرده است. در اصل تاتار نام قبیله‌ای از مغولان بود که بعد از قرن 5م. در مغولستان و منچوری غربی مستقر شدند. در زمان کشورگشایی‌های چنگیزخان وی و لشکریان او را تاتار می‌خواندند. امروزه عموماً در اروپا(...)
- تجریددر زبان و ادب فارسی تجرید را به خطاب النفس تعبیر می‌کنند و در زبان عربی ضمن تأکید بر انتزاع موصوف دوم از موصوف اول که عبارت است از انتزاع شخصیت خیالی از شخصیت واقعی، صورت‌هایی بیش از صورت خطاب‌النفس از تجرید به دست می‌دهند.
- تَحْشیِهبه چند معنا به کار برده میشود. یکی نوشتن توضیحات و اضافاتی در گوشه کتاب یا اضافه‌کردن توضیحی به متن کتاب است و دیگر معنی آن، حاشیه‌ای بر لباس قراردادن است و به آرایش‌کردن کنارِ لباس با طراز و مثل آن اطلاق میشود.
- تختِ جمشیدتختِ جمشید یا پرسپولیس و پارسه، پایتخت باستانی شاهان سلسله هخامنشی ایران. در حدود 50کیلومتری شمال شرق شهر شیراز واقع است. این شهر باستانی احتمالاً در زمان داریوش اوّل هخامنشی بنا شده است. کاخ، مقبره و برخی آثار از شاهان باستانی ایران همچون کتیبه در آن وجود دارد. این محوطه باستانی در فهرست(...)
- تختِ‌جمشیدیا پرسپولیس و پارسه، پایتخت باستانی شاهان سلسلة هخامنشی ایران. در حدود 50 کیلومتری شمال‌شرق شهر شیراز واقع است. این شهر باستانی احتمالاً در زمان داریوش اوّل هخامنشی بنا شده است. کاخ، مقبره و برخی آثار از شاهان باستانی ایران همچون کتیبه در آن وجود دارد. این محوطة باستانی در فهرست میراث جهانی(...)
- تذکرهبه کتابی گفته می شود که در آن شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عُرفا و... نوشته شده باشد. تذکره در لغت به معنای به یاد آوردن، پند دادن، یادگار، یادداشت و کتابی که در آن احوال شعرا نوشته شده باشد آمده‌است.
- تذکرهالقبور (Tazkira al-Qubur)این کتاب نوشتة عبدالکریم بن مهدی گزی(تولد: 1260ق. / درگذشت: 1339 ق.)که به راستی شیخ بهائی عصر خود بود و مرجعیت‌نامه، قضا و فتوا داشت، می‌باشد. این کتاب ارزشمند و کم حجم حاوی شرح حال یکصد نفر از عالمان بزرگ و عارفان بلند مرتبه و شاعران معروف و مدفون در اصفهان و توابع آن می‌باشد. به علت اینکه به(...)
- ترکی جغتایی (Chagatai language)از زبانهای ترکی شرقی که در آسیای مرکزی و بخش اروپایی روسیه از آغاز سدۀ ۹ تا اوایل سدۀ ۱۴ق / ۱۵-۲۰م، زبان نوشتاری، ادبی و دیپلماسیِ مسلمانان ترک بود. این نام برگرفته از نام جغتای، پسر دوم چنگیزخان است که بنا بر وصیت پدرش، ماوراءالنهر را به ارث برد و پس از او فرزندانش بر این قلمرو حکومت کردند و(...)
- ترکیب‌بند و ترجیع‌بندمرکب است از تعدادی غزل که در یک بحر و با قافیه‌های گوناگون سروده شده‌اند. هرگاه این غزل‌ها با بیتی واحد به یکدیگر ارتباط یابند آن را ترجیع‌بند گویند و هرگاه بیت رابط نیز در پایان هر غزل تغییر یابد آن را ترکیب بند می‌گویند. این نوع شعر پس از رواج یافتن و تکامل نسبی غزل سروده شد. نمونه‌های کامل(...)
- تصوفطریقتی مبتنی بر آداب سلوک، برای تزکیة نفس و اعراض از دنیا برای رسیدن به حق و کمال است. تصوف بیشتر با آداب و طریقت همراه است. به عبارت دیگر تصوف روشی از سلوک باطنی است. در تعریف تصوف نظرات مختلفی وجود دارد اما به طورکلی طریقه‌ای است که شناخت آفریدگان جهان، کشف حقایق آفرینش و پیوند بین انسان و(...)
- تعلیق‌نویسیتعلیق‌نوشتن بر یک کتاب یا اثر یعنی آن مطالبی که در شرح، توضیح یا کامل‌کردن محتوا در حاشیه‌ها یا پایان آن کتب یا آثار نوشته میشود. به این مطالب، تعلیقات (جِ. تعلیقه) گفته میشود.
- تعلیق‌نویسیتعلیق‌نوشتن بر یک کتاب یا اثر یعنی آن مطالبی که در شرح، توضیح یا کامل‌کردن محتوا در حاشیه‌ها یا پایان آن کتب یا آثار نوشته میشود. به این مطالب، تعلیقات(جِ تعلیقه) گفته میشود.
- تفریداصطلاحی عرفانی‌ِ تفرید در لغت به معنای یگانه کردن، گوشه گرفتن و تنها ماندن است. فرد چیزی است که با چیز دیگر نیامیخته باشد یا کسی است که نظیر ندارد. فرد بودن خداوند نیز به معنای یکتایی، بی‌مانندی، بی‌شریکی و بی‌نیازی از غیر است. اصطلاح تفرید از قرن چهارم متداول بوده(...)
- تلمیح (Hint)آن است که شاعر در ضمن کلام خود به داستان یا آیه یا حدیث یا ضرب‌آلمثلی معروف اشاره‌ای کند به طوری که با ندانستن تمام آنها، فهم دقیق معنای شعر یا نوشته مشکل باشد. در این تعریف لفظ اشاره بسیار مهم است زیرا اگر تمام آن آیه یا حدیث یا داستان ذکر شده باشد؛ از دایرة تلمیح خارج است.
- تورات (Torah)تورات یا تورای عبری به معنای تعلیم و نیز شریعت و قانون که مقصود از آن در متداول‌ترین کاربرد، پنج سفر اول کتاب مقدس یهودیان است. مجموعه کتاب‌های دینی یهودیان که به اختصار تنخ نامیده میشود عبارت اند از تورا یا اسفار خمسه که از این میان تورات مهم‌ترین بخش محسوب میشود. به عقیدة یهودیان، خداوند(...)
- تورفانیا طُرفان، شهر و واحه‌ای حاصل‌خیز در منطقه خودمختار سینکیانگ اویغور (ترکستان شرقی) واقع در جمهوری خلق چین و مرکز استانی به همین نام است. اهمیت تاریخی تورفان به دورة پیشااسلامی و قرارگرفتن در مسیر جادة ابریشم بازمی‌گردد. اکثر جمعیت این ناحیه را ترک‌ها و بعد چینیان تشکیل می‌دهند.
- تَهْمورِث‌نامهیکی از نام‌های کمتر معروف و کم‌استفاده‌یِ شاهنامة مسعودی مروزی که به نام تهمورث سومین پادشاه پیشدادی آمده است. مسعودیِ مروزی از شعرای قرون ۱۰ و ۱۱م. / 3و4 ق. بوده که اقدام به نظم درآوردن داستان‌ها و حماسه‌های ملّی و اسطوره‌ای ایران نموده است. متأسفانه از این شاهنامه جز چند بیت معدود آن هم در(...)
- تیموریانتیموریان «یا گورکانیان، سلسله‌ای ترک‌تبار از نوادگان تیمور گورکان(تیمورِ لنگ) که از سال807 تا 913ق. در ایران حکومت کردند». اوّلینشان تیمور گورکان بود. «دوره تیموریان به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری خارجی، دوره رونق فرهنگ، ادبیات، تاریخ، ریاضی، نجوم و البته رشد صوفی‌گری بود».
- تیموریانیا گورکانیان، سلسله‌ای ترک‌تبار از نوادگان تیمور گورکان (تیمورِ لنگ) که از سال807ق. تا 913ق. در ایران حکومت کردند. اوّلینشان تیمور گورکان بود. دوره تیموریان به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری خارجی، دوره رونق فرهنگ، ادبیات، تاریخ، ریاضی، نجوم و البته رشد صوفی‌گری بود.
- جاده ابریشمبه مسیری تجاری اطلاق میشود که در گذشته، دو قاره آسیا و اروپا، از چین تا مدیترانه را به هم وصل می‌کرد. علاوه بر مسیر خشکی و راه‌های فرعی آن که از هند و جنوب ایران به این جاده می‌پیوستند، راه دریایی موسوم به جاده ادویه یا جاده هندوستان نیز که شرق و غرب جهان مسکون را به هم متصل می‌کرد، بخش دیگری(...)
- جان استاین بک John Steinbeckاو در سال 1902 م. در کالیفرنیا به دنیا آمد. وی تبار آلمانی، انگلیسی و ایرلندی داشت. اشتاین بک نویسنده آمریکایی و برنده جایزه نوبل ادبیات در سال 1962 م. این جایزه را برای نوشته‌های واقع‌گرایانه و تخیلی‌اش از آنها برد. او در طول دوران نویسندگی‌اش 33 کتاب نوشت. آثار وی مکرراً موضوعات سرنوشت و(...)
- جایزة جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران«جوایزی است که در حوزة مطالعات ایرانی و مطالعات اسلامی که از سال 1372ش. از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به کتب منتخبی که در خارج از ایران به هر زبان غیر فارسی چاپ می‌شوند داده میشود. این جوایز که شامل لوح تقدیر و چند سکه هستند همزمان با جایزة کتاب سال، مابین 12 تا 22 بهمن‌ماه از سوی(...)
- جایزه فارابیجشنواره فارابی بنا به تعریف در دو سطح جوان (زیر ۳۵ سال) و بزرگسال به دریافت، بررسی و انتخاب آثار برگزیده می‌پردازد و از حیث قلمرو جغرافیایی دو حوزه داخل و خارج (بین الملل) را پوشش می‌دهد. در حوزه داخل کشور، تمامی آثار تولید شده توسط ایرانیان، فارغ از محل کنونی سکونت و اشتغال، مدنظر است و در(...)
- جایزه نُوبِل (Nobel Prize)«جایزة بین‌المللیِ سالانه‌ای که از سال 1904م. مطابق وصیت آلفرد نوبل، شیمی‌دان سوئدی و کاشف دینامیت، اهدا میشود. این جایزه که پاداش نقدی ویژه‌ای را دربرمی‌گیرد به افراد یا گروه‌هایی اهدا میشود که بیشترین مشارکت را در شش رشته فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات، صلح جهانی و اقتصاد داشته باشند».
- جِبْهۀ مِلّییا جِبْهِۀ مِلّیِ ایران؛ ائتلافی بزرگ از حزب‌ها و جریان‌های ملّی‌گرا (تأسیس: ۱۹۴۹م./ ۱۳۲۸ش.) است. در جریان ملّی‌شدن صنعت نفت و برخی اصلاحات حکومتی نقش بارزی داشت. در انقلاب ایران فعالانه شرکت کردند امّا با مقابله برخی جریان‌های حکومتی از فعالیتشان کاسته شد. اکنون وفاداران به این جبهه بر این(...)
- جنگ‌های صلیبى«به طور کلّی به جنگ‌های اروپاییان به فرمان پاپ بر ضد غیرمسیحیان و بدعت‌گذاران گفته میشود. مشهورترینِ آنها جنگ‌هایی است که فرمانروایان اروپایی برای تصرف فلسطین علیه مسلمانان بین سال‌های 1096م. تا 1291م. به راه انداختند. این جنگ‌ها در حدود هشت جنگ عمده را شامل می‌شدند که در نهایت با شکست اهداف(...)
- جنگ‌های میسور Mysore Warمجموعه‌ای از جنگ‌هایی بود که در طول سه دهه آخر قرن هجدهم بین پادشاهی میسور از یک‌سو و شرکت بریتانیایی هند شرقی، نظام تراوانکور، پادشاهی ماراتا درگرفت. تراوانکور و نظام جدید حیدرآباد از سوی دیگر. حیدرعلی و جانشینش تیپوسلطان در چهار جبهه با انگلیسی‌ها که از غرب، جنوب و شرق حمله می‌کردند، جنگید(...)
- چَکامِه (قَصیده)«یا چامه؛ در ادبیات منظوم گونه‌ای از شعر حداقل در سیزده بیت است که از مَطْلع تا خِتام به قصد موضوعی مُعیّن سروده میشود. در قصیده مصرع اوّل با مصرع‌های دومِ ابیات بعدی هم‌قافیه است. این نوع شعر از ادبیات عربی وارد ادب فارسی شد. امروزه در مضامین و ساختار آن تحوّلات کلّی رخ داده است. ملک‌الشعرای(...)
- حافظ اَبرو (Hafiz Abru)شهرتِ شهاب‌الدّین عبدالله بن لطف‌الله خوافی (م. 833ق.)، تولّد در هرات و فوت احتمالاً در زنجان، مورّخ و جغرافیانویس ایرانی در عهد تیموریان که در خدمت تیمور و شاهرخ تیموری درآمده بود. زبدة‌التواریخِ بایسنقری، اصلاح و تکمیل کتاب جامع‌التواریخ رشیدی و کتابی در جغرافیا از آثار اوست.
- حَبْسیِّه«یا زندان‌نامه و زندان‌سروده؛ به شعر یا متنی منثور که گوینده در زندان نوشته باشد و در آن غالباً از محیط بدِ زندان و بخت بد و پشیمانی و جَفای فَلَک و روزگار سخن می‌رود. مشهورترین حبسیه‌های فارسی متعلّق به مسعودِ سعدِ سلمان است. در دوران معاصر هم ملک‌الشعرای بهار، فرخی یزدی و اخوان ثالث(...)
- حزب تُودهمهم‌ترین حزب سیاسی جریان چپ و مارکسیستی در ایران که مقوّمِ افکار کمونسیتی محسوب میشود. تشکیل این حزب به سال ۱۹۴۱م./ 1320ش. و بعد از سقوط رضاخان بازمی‌گردد. آنان حمایت پنهان و آشکاری از سیاست‌های شوروی داشته و در دوره‌ای منحل شدند. با آغاز انقلاب ۱۹۷۹م./ 57ش.، تا سال ۱۹۸۳م./ 1362ش. مجدداً به(...)
- حساب رُقُومی«یا حساب عددی؛ در لغت به معنای حسابی که منسوب و وابسته به رقم‌هاست می‌باشد امّا در اصطلاح یعنی حسابی که با اعداد سر و کار دارد، مانند چهار عمل اصلی جمع، تفریق، تقسیم و ضرب با اعداد 0، 1، 2، 3، 4... تا 9. این نوع محاسبه در مقابل حساب جُمل قرار می‌گیرد».
- حساب سیاق«یا سیاق؛ روشی در دفترداری و محاسبات و نیز یکی از موارد درسی مکتب‌ها و نخستین مدرسه‌های ابتدایی ایران. این روش مشتمل بر حساب نقدی و کالایی بود و در هریک برای محاسبه اعداد، نشانه‌ها یا رقم‌های ویژه‌ای را شامل می‌شد. مجموع نشانه‌ها 45 رقم را دربر می‌گرفت. پس از رایج‌شدن حساب به روش جدید، حساب(...)
- خاورِ نزدیک«خاورِ نزدیک یا شرق نزدیک، اصطلاحی برای قسمتی از آسیای غربی در جنوب شوروی سابق. این ناحیه مشتمل است بر ترکیه، قبرس، سوریه، لبنان، رژیم صهیونیستی، اردن هاشمی، شبه جزیره عربستان، ایران و عراق. بعضی مصر را هم جزء شرق نزدیک بشمار آورده‌اند. پیشتر این اصطلاح به کشورهای شبه‌جزیره بالکان اطلاق می‌شد».
- خاورِ نزدیکیا شرق نزدیک، اصطلاحی برای قسمتی از آسیای غربی در جنوب شوروی سابق. این ناحیه مشتمل است بر ترکیه، قبرس، سوریه، لبنان، اسراییل، اردن، شبه‌جزیره عربستان، ایران و عراق. بعضی مصر را هم جزء شرق نزدیک به شمار آورده‌اند. پیشتر این اصطلاح به کشورهای شبه‌جزیره بالکان اطلاق می‌شد.
- ختنی (Khotanese)یکی از زبانهای سکایی و زیرشاخة زبانهای هندوایرانی است. زبان ختنی تنها محدود به ختن نبوده و منطقه وسیع‌تری را نیز شامل می‌شده است. همچنین این زبان در مقایسه با دیگر زبانهای سکایی کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. امروزه شهر ختن در استان سینکیانگ اویغور(Xinjiang Uygur) غربی‌ترین استان چین واقع(...)
- خدای‌نامه«کتابی به زبان فارسی میانه دربارة تاریخ داستانی و حماسه ملّی و حوادث تاریخی شاهان ایران. به احتمال زیاد در زمان انوشیروان ساسانی تدوین و در دوره شاهان بعدی به مطالب آن افزوده گشته است. اصل پهلوی آن باقی نمانده امّا مطالب آن در ترجمه‌های عربی از این کتاب و کتب فارسی مانند شاهنامه برجای است. از(...)
- خروارواحد سنتی ایرانی برای وزن یا جرم است. این واحد معادل صد من تبریز است. خروار را پس از استاندارد شدن واحدها در ایران سیصد کیلوگرم در نظر می‌گیرند.
- خَشایارشا (Xšayār̥šā)نام دو تن از شاهان هخامنشی، معروف‌ترینشان خشایارشای اوّل& پنجمین شاه این سلسله و پسر داریوش بزرگ است که بعدِ او به تخت نشست و آتن را فتح نمود ولی چندی بعد از یونانیان در نبرد سالامیس شکست خورد. خشایارشای دوم، هفتمین شاه هخامنشی و پسر اردشیر درازدست، بود که پس از پدرش مدت کوتاهی سلطنت کرد.(...)
- خط کوفی (Kufic)در رسم‌الخط اولین سبک اسلامی موجود از الفبای دست‌نویس است که توسط مسلمانان اولیه برای ضبط کتاب استفاده می‌شد. این خط زاویه‌دار بر روی سنگ قبرها و سکه‌ها و همچنین برای کتیبه‌های ساختمان‌ها استفاده می‌شد. برخی از صاحب نظران خط کوفی را از خط مکی و مدنی که برای نسخه‌برداری قرآن نیز استفاده می‌شد،(...)
- خط میخیخطی که علامت‌های آن شباهتی به میخ دارد و در کتیبه‌های کهن به کار رفته است. ظاهراً نخست در دره‌های سفلای دجله و فرات، احتمالاً توسط سومریان تنظیم شده و توسعه یافته است. آثار مهم خط میخی در نینوا، لاگاش، شوش، تخت‌جمشید، بیستون و... یافت شده است.
- خط نستعلیقاغلب محققان پیدایش این خط را از اواسط سدة هشتم یعنی عصر حاکمیت تیموریان بر ایران می‌دانند. خط نستعلیق ترکیبی از خطوط نسخ و تعلیق است و در واقع نام خود را وامدار این دو خط می‌باشد. خط نستعلیق در ابتدا و تاپیش از میرعلی تبریزی به صورتی نازیبا وجود داشته و به مرور زمان میرعلی تبریزی به این خط شکل(...)
- خوارزمشاهیانخوارزمشاهیان: خاندان پارسی‌گو با تبار ترکی-ایرانی بودند که مذهب سنی داشتند و بر ایران و آسیای میانه حکومت می‌کردند. ابتدا به عنوان حکومتی دست‌نشانده از طرف سلجوقیان بودند و پس از مدتی پادشاهی مستقل خود را ایجاد کردند. بنیانگذار این سلسله انوشتکین بود.
- داریوشنام سه تن از شاهان هخامنشی، معروف‌ترینشان داریوش اوّل، مشهور به داریوش بزرگ است که بر تمام ایران تفوق یافت و به یونان لشکر کشید و در نبرد ماراتن مغلوب شد. وی آثار زیادی از جمله کتیبة بیستون به جای گذاشت. داریوش دوم پسر اردشیر درازدست و داریوش سوم آخرین شاه سلسلة هخامنشیان بود که از اسکندر(...)
- داستان کهن هزار و یک‌شبداستان‌های این کتاب، یک اثر شرقی و به طور اخص ایرانی است که فرآورده میراث فرهنگی هند، ایران و عرب است و از تلفیق قصه‌ها و افسانه‌ها و عناصر مختلف فرهنگی این هر سه قوم برآمده است. علاوه بر داستان اصلی آن یعنی سرگذشت شهریار، شاه‌زمان، شهرزاد و دنیازاد تعداد زیادی از داستان‌های دیگر این کتاب(...)
- دانشگاه پهلوی شیراز «همان دانشگاه شیرازِ امروزی؛ با تأسیس دانشکده‌های مهندسی و دامپزشکی در سال ۱۹۵۴م./ 1333ش. شکل گرفت. البته اساس آن با تأسیس آموزشکدة بهداشت در سال۱۹۴۶م./ 1325ش. پایه‌ریزی شد. هدف اوّلیه از راه‌اندازی این دانشگاه، تربیت متخصّصان علوم پزشکی در طی چهار سال بود. این نهاد در زمینه‌هایی چون(...)
- دایرﺓالمعارف اسلامی لیدندانشنامه‌ای در زمینة مطالعات اسلامی که مرجع استاندارد در حوزة معارف اسلامی به شمار می‌رود. این مجموعه شامل مقالاتی دربارة مسلمانان برجسته در هر عصر و سرزمین، امپراطوری‌های قدیمی عربی و اسلامی، جغرافیای مناطق اسلامی و ... میشود. هر مقاله در این اثر توسط یک متخصص شناخته‌شده در همان زمینه مربوطه(...)
- درس‌گفتار (Lecture)کلمه‌ای مرکب که در حقیقت معادل فارسی واژة انگلیسی لکچر (Lecture) است. ظاهراً داریوش آشوری نخستین‌بار این کلمه را برای این واژة انگلیسی به عنوان معادل گرفت. به طور کلی درس‌گفتار به معنای گفتار آموزشی یا درسی است که توسط استاد دانشگاه یا شخص فاضلی از روی کتاب یا نوشته‌ای که حاصل تحقیقات خود اوست(...)
- دموتیک (demotic)دموتیک خطی بود که برای هزار سال از حدود ۶۵۰ ق.م. تا ۵۰۰م. برای نگارش زبان مصری از آن استفاده می‌شد. این نام را برای اولین بار هرودوت به این خط داد تا آن را از هیروگلیف و هیراتیک مجزا کند. شکل حروف این خط از خط هیراتیک شمالی اخذ شده و نام آن به معنای مردمی و عمومی است. در زبان مصری به این خط(...)
- دین ودایی (Vedic Religion)دین ودا قدیمى‌ترین دینِ متمدّن و اصلى هند است و ادیان دیگر مثل برهمنیسم، هندوییسم و مذهب بودا اصلاح‌شده دین ودا است. این مذهب با ورود اقوام هندواروپایی به شبه‌قاره هند از سال1500ق. م. به‌تدریج شکل می‌گیرد. متون مقدس این آیین، وداها نام دارند که مهم‌ترین و کهن‌ترین آنها ریگ‌ودا می‌باشد.
- رباعی (Quartet)رباعی که آن را ترانه یا دوبیتی نیز می‌گویند، دو بیت است که قافیه در هر مصراع بیت اول و مصراع چهارم رعایت شده و بر وزن مخصوص لا حَولَ وَ لا قُوَّهَ اِلاَّ بِالله باشد و آوردن قافیه در مصراع سوم اختیاری است. رباعی از مخترعات شعرای فارسی است که عرب‌ها نیز تقلید کرده‌اند.
- رضا شاه پهلوی«رضا شاه(1295ق.-1323ش.)، مؤسّس سلسله پهلوی. متولّد سوادکوه و درگذشته در ژوهانسبورگ. وی نظامی بود که با کودتای 1299ش. بر سر زبان‌ها افتاد و پس از طی مدارج در سال1304ش. با برانداختن قاجارها، سلسله پهلوی را تشکیل داد. با ورود قوای متفقین به ایران از سلطنت استعفا داد و پسرش محمدرضا، شاهِ ایران شد».
- رضا شاه پهلویرضاشاه (۱۲۵۶ش./ ۱۸۷۷م. -1323ش./ ۱۹۴۴م.). مؤسّس سلسلة پهلوی. متولّد سوادکوه و درگذشته در ژوهانسبورگ. وی نظامی بود که با کودتای 1299ش./ ۱۹۲۰م. بر سر زبان‌ها افتاد و پس از طی مدارج در سال1304ش./ ۱۹۲۵م. با برانداختن قاجارها، سلسلة پهلوی را تشکیل داد. با ورود قوای متفقین به ایران از سلطنت استعفا(...)
- روز هُرمُزد«یا روز اهورامزدا؛ در تقویم اوستایی، روز نخستِ هر ماه روز هُرمزد نامیده میشود. هورمزد، اورمزد، اهورامزدا یا هُرمِزد به معنای سرور داناست که خدای یگانه دین زردشتی و خدای بزرگ ایرانیان باستان است. در کتاب اوستا، وی آفرینندة ازلی و نگهبان همه نیکی‌ها محسوب میشود».
- رَهیافت (approach)در لغت به معنی نظرکردن، رویکرد یا نگرش است و درحقیقت معادلیست برای واژه انگلیسی approach. رهیافت مفهوم پایه و زیرساخت فکری انجام کاری می‌باشد و با روش متفاوت است. روش، معادل مناسبی برای واژة متدولوژي (methodology) است. از این رو در هر رهیافت ممکن است روش‌های متفاوتی وجود داشته باشد.
- ریگ‌وداریگ‌ودا قدیمی‌ترین بخش وداهاست که آن را هم‌ردیف گاهان یا گاتا‌های اوستا می‌دانند. این کتاب مجموعه‌ای افزون بر هزار سرود است که سالیان متمادی به صورت شفاهی و سینه‌به‌سینه نقل شده و سپس به صورت نوشته درآمده است. سرودها و نیایش‌های آن خطاب به خدایان دوران کهن آریایی است. ریگ‌ودا مجموعه هایی دارد(...)
- زبان آرامی (Aramaic)): نام زبان و قومی سامی است که سرزمین اصلی آنها احتمالاً در نواحی شمالی عربستان بوده است. زبان آرامی یکی از مهم‌ترین زیرشاخه‌های زبانهای سامی به شمار می‌رود. قدیمی‌ترین آثار مکتوب آن کتیبه‌های متعلق به سدة 8 و 9 ق. م. است که در نواحی شام و بین‌النهرین به دست آمده است.
- زبان اوستاییاز زبانهای ایرانی در دورة باستان که در ایرانویج، سرزمینی در نواحی شرق ایران، بدان سخن می‌گفته‌اند. یگانه سند مکتوب باقی‌مانده از آن کتاب اوستا می‌باشد. قدیمی‌ترین آثار زبان اوستایی احتمالاً متعلق به زمانی میان قرن 8ق. م. تا 10ق. م. است. در اواسط دورة ساسانی این زبان متروک بود و فقط در آثار(...)
- زبان پالیشاخه‌ای از زبانهای هندوآریایی که خود زیرمجموعه زبانهای هندواروپایی است. ریشة آن به شمال هندوستان باز می‌گردد و تا قرن 14م. در هند رایج بود. کاربرد این زبانِ منقرض‌شده در متون مقدّس بودایی بیشتر نمود داشته است و به همین علت هم گسترش بیشتری یافت.
- زبان پهلویاین زبان خود به دو زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی تقسیم میشود. پهلوی اشکانی زبان رسمی سلسله اشکانی بود. این زبان همراه با فروپاشی سلسله اشکانی از بین نرفت. زبان فوق در بعضی از کتیبه‌های دو زبانه، در کنار پهلوی ساسانی که پهلوی در پوست نوشته‌های اورمان ارائه شده است. پهلوی ساسانی یا پهلوی(...)
- زبان زندزبان زند: همان زبان اوستایی است که در گذشته با نام زند نیز خوانده می‌شده است. این زبان از زبانهای ایرانی باستان و زبانهای هندواروپایی است. زبان اوستایی یا زبان زند به شاخة شمال‌شرقی زبانهای ایرانی تعلّق دارد. این زبان هم‌ریشه با سانسکریت و نزدیک به پارسی باستان است.
- زبان زَند (Zand)یا زِند نام دیگر زبان اوستایی است. در گذشته برخی لغت‌نویسان زبان اوستایی را زبان زند می‌خواندند.
- زبان سُریانیزمانی در شمال بین‌النهرین مهم‌ترین لهجة زبان آرامی بود. این زبان به عنوان زبان نیایشی در کلیسای مارونی، یعقوبی، آشوری و نسطوری به کار می‌رود. امروزه آشوری‌ها و کلدانی‌های سوریه، عراق، ترکیه و ایران به این زبان که آمیخته با زبانهای ترکی، عربی و فارسی شده و سریانی نو خوانده میشود سخن می‌گویند.
- زبان‌شناسی تطبیقی (Comparative linguistics)یا در اصل واژه‌شناسی تطبیقی، شاخه‌ای از علم زبان‌شناسیِ تاریخی است که مقایسه زبان‌ها را برای کشف ارتباطات تاریخی آنها انجام می‌دهد. هدف این شاخه، این است که ساختار خویشاوندی زبان‌ها را ایجاد کند، زبان اوّلیه را بازسازی نماید و همچنین تغییراتی را که منجر به پیدایش زبانهای امروزی شده کشف کند.
- زبان کَلدانیزبان مردم کَلده یا کَلدانیان که قومی ساکن در جنوب بین‌النهرین بودند. این قوم از اقوام سامی به شمار می‌آمدند که زبانشان نیز از زبانهای بابلی سامی محسوب می‌شد. زبان کلدانی شباهت‌های زیادی به زبان آشوری داشت. به تدریج این زبان متروک شد و جای خود را به زبان آرامی داد.
- زبان لاتین(Latin language)از زبانهای هندواروپایی دستۀ ایتالیک است که در روم قدیم رایج بوده و زبانهای رومیانی همچون فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی و... از آن جدا شده است. امروزه زبان لاتینی، زبان رسمی دربار پاپ و مراسم مذهبی کلیسای کاتولیک رومی است.
- زبان‌شناسی تطبیقی Comparative linguisticsزبان‌شناسی تطبیقی Comparative linguistics «یا در اصل واژه‌شناسی تطبیقی، شاخه‌ای از علم زبان‌شناسیِ تاریخی است که مقایسه زبان‌ها را برای کشف ارتباطات تاریخی آنها انجام می‌دهد. هدف این شاخه، این است که ساختار خویشاوندی زبان‌ها را ایجاد کند، زبان اوّلیه را بازسازی نماید و همچنین تغییراتی را که(...)
- زبان‌شناسی کلاسیک (Classical philology)علمی که به بررسی زبان‌شناسانۀ زبانهای کلاسیک می‌پردازد. در این علم، متون ادبی و اسناد شفاهی و کتبی از زبانهای کلاسیک مورد بررسی برای شناخت ساختار و تاریخ تکاملشان قرار می‌گیرند. زبان کلاسیک به هر زبانی که سُنّت ادبی مستقل و نمونه‌های بسیاری از ادبیات مکتوب کهن داشته باشد گفته میشود؛ مانند(...)
- زبانهای اسلاوی (Slavic Languages)گروهی از زبانهای هندواروپایی و زبان مادری ساکنان بیشتر کشورهای اروپای شرقی و شبه‌جزیرة بالکان، بخشهایی از اروپای مرکزی و بخش شمالی آسیا است. دانشمندان زبانهای اسلاوی را به سه شاخه اسلاوهای جنوبی، اسلاوهای غربی و اسلاوهای شرقی تقسیم می‌کنند.
- زبانهای اوستی یا آسی (Ossetic Language)این زبان از خانواده زبانهای هندواروپایی و متعلق به شاخة سکایی از زبانهای ایرانی شمال‌شرقی است که بیشتر در شمال قفقاز سکونت دارند. دو گویش اصلی آن گویش ایرونی و دیگوری (دیغوری) می‌باشد. اکثریت اوستی‌ها به گویش دیگوری صحبت می‌کنند که اساس زبان ادبی است که اکنون با الفبای سیریلیک نوشته میشود.
- زبانهای پامیریاین زبان زیرشاخة زبانهای هندواروپایی، هندوایرانی و زبانهای ایرانی شرقی است که در مناطق کوه‌های پامیر و حوالی رودخانه پنج به آن تکلّم میشود و اکنون این مناطق جزﺀ کشورهای تاجیکستان، افغانستان و قسمت‌هایی از مناطق مرزی چین است. گویش‌های متعدد این زبان هنوز پابرجاست.
- زبانهای رومی (Romance languages)به گروهی از زبانهای مرتبط به هم گفته میشود که همگی طی دوره‌هایی تاریخی از زبان عامیانۀ لاتین مشتق شده‌اند و زیرگروه شاخۀ ایتالیِ خانوادۀ زبانهای هندواروپایی می‌باشند. از مهم‌ترین زبانهای رومی می‌توان به زبانهای فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی، پرتغالی و رومانیایی اشاره کرد. این زبان‌ها به(...)
- زبانهای سامی (Semitic Languages)یکی از شاخههای زبانهای آفریقایی-آسیایی است. گویشوران این زبان بیشتر در آفریقای شمالی و آسیای جنوب غربی پراکنده شده‌اند. پرگویش‌ترین زبانهای سامی در جهان امروز عربی، عبری، آرامی، مالتی و... است. این زبان‌ها نقش برجسته‌ای در چشم انداز زبانی و فرهنگی خاورمیانه ایفا کرده است. بیشتر خطوط سامی از(...)
- زبانهای هند و اروپایی (Indo-European Languages)یکی از مهم‌ترین و بزرگترین خانواده‌های زبانی که متشکل از چند صد زبان و گویش است که بیشتر مردمان قارة اروپا، آسیای میانه و شبهقارة هند از همین خانواده زبانی هستند. این گروه زبانی امروزه در جهان بیش از چهار میلیارد گویشور دارد.
- زُبدَةُ‌التَّواریخِ بایسنقرییا تاریخ حافظ ابرو، کتابی است اثرِ شهاب‌الدین عبدالله خوافی معروف به حافظ ابرو. زبان اثر فارسی و از منابع مهم تاریخ‌نگاری عصر تیموریان است. این اثر بخش مهمی از کتاب مجمع‌التواریخ السلطانیه است و شامل تاریخ فتوحات امیرتیمور، سلطنت شاهرخ‌میرزا و سایر شاهزادگان تیموری است که به فرمان شاهزاده(...)
- زردُشتزردُشت «یا زرتشت، نام یا شهرت پیامبر ایران باستان و مؤسّس آیین زردشتی، در اصل و منشأ و زبان و هویت او اختلاف است. احتمالاً متولد سده 6 تا7 ق.م. است. برخی وی را از آذربایجان، برخی ری و برخی شمال شرقی ایران دانسته‌اند. در زمان پادشاهی گُشتاسپ دین خود را عرضه کرد و وی بدو ایمان آورد. برخی سرودهای(...)
- زردُشتیا زرتشت، نام یا شهرت پیامبر ایران باستان و مؤسّس آیین زردشتی، در اصل و منشأ و زبان و هویت او اختلاف است. احتمالاً متولد سدة 6ق. م. تا 7 ق. م. است. برخی وی را از آذربایجان، برخی ری و برخی شمال‌شرقی ایران دانسته‌اند. در زمان پادشاهی گُشتاسپ دین خود را عرضه کرد و وی بدو ایمان آورد. برخی سرودهای(...)
- زروان باورییکی از فرقه‌های رایج از مذهب مزدیسنا آیین زروانی بود که در دورة ساسانیان در ایران اهمیّت زیادی یافت. برخی از محققان معتقدند در این دوره در میان زردشتیان مغرب ایران به علت نزدیکی با بین‌النهرین و به تأثیر عقاید نجومی و فلکی رایج در این منطقه اعتقاد به زروان و زمان رواج یافت. در این مذهب باستانی(...)
- زَعامَت«برابر با زعامة عربی؛ به معنی پیشوایی، ریاست، مِهتَری، مهترشدن و سَروری است. مثالی از کتاب تاریخ یمینی: "و زعامت و اِمارت خراسان، هم بر سَبیل ارث و هم بر طریق استحقاق او را مُسلّم شد"».
- زند هومن یسن Zand-i Wahman yasnیک متن آخرالزمانی زرتشتی قرون وسطایی در پارسی است. در این اثر اهورامزدا گزارشی از آنچه در آینده بهدینان (پیروان دین زرتشت) اتفاق می‌افتد به زرتشت می‌دهد. این اثر با نام بهمن‌یشت نیز شناخته میشود.
- ژِئُوپُولِتیک (Geopolitics)علم ارتباط میان محیط طبیعی و جغرافیایی با سیاست را گویند. از قُدما اَرَسطو و هِرُودوت به تأثیر محیط در تکامل‌های سیاسی توجه فراوان داشتند. در دوره جدید افرادی مثل ویکو، مونتسکیو، ولتر و کانت نظریه‌هایی درارتباط میان تاریخ و جغرافیا ابراز داشته‌اند. از قرن 19م.،جغرافیای علمی برای توضیح محیط(...)
- سارگن دوم (Sargon II)سارگون دوم پادشاه امپراتوری آشور نو بود. سلطنت وی با مقاومت گسترده علیة حکومت وی در مرکز آشور آغاز شد و سارگن موفق به سرکوب آنان شد. از او به عنوان پایه‌گذار یک سلسلة جدید (سلسلة سارگونید) یاد می‌کنند. احتمالا سارگون نام سلطنتی خود را با الگوبرداری از افسانه‌های فرمانروایان باستان (سارگون اکد)(...)
- ساسانیان«آخرین سلسله پادشاهی در دوره باستان ایران، با غلبه اردشیر بابکان بر اردوان چهارم اشکانی روی کار آمدند و از حدود سال 226 تا 651م. حکومت کردند. مرکزگرایی قوی و رسمی‌کردن دین زردشتی از کارهای مهم آنان بود. آخرین پادشاه این سلسله یزدگرد سوم بوده است. پس از آنان عرب‌های مسلمان بر اکثر ایران چیره شدند».
- ساسانیانآخرین سلسلة پادشاهی در دورة باستان ایران، با غلبة اردشیر بابکان بر اردوان چهارم اشکانی روی کار آمدند و از حدود سال 226م. تا 651م. حکومت کردند. مرکزگرایی قوی و رسمی‌کردن دین زردشتی از کارهای مهم آنان بود. آخرین پادشاه این سلسله یزدگرد سوم بوده است. پس از آنان عرب‌های مسلمان بر اکثر ایران چیره شدند.
- ساواکسازمان امنیت و اطلاعات کشور که معمولاً به اختصار ساواک خوانده میشود، از سال ۱۹۵۶م./ ۱۳۳۵ تا ۱۹۷۹م./ ۱۳۵۷ش. سازمان اصلی پلیس امنیتی و اطلاعاتی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه پهلوی بود که قدرت و اختیارات بسیاری در توقیف و بازجویی افراد داشت. این سازمان با تصویب مجلس شورای ملّی تأسیس و به‌عنوان(...)
- سبک هندی (Indian style)شعر صفویه جزء سبک هندی است. قالب شعر در سبک هندی تک بیت است نه غزل؛ منتهی این ابیات با نخ قافیه و ردیف به هم متصل شده و شکل غزل یافته‌اند. ساختار بیت هندی چنین است که در مصراعی مطلب معقولی گفته شود یعنی شعاری مطرح شود (که به لحاظ نقد ادبی نمی‌توان به آن شعر گفت) و در مصراع دیگر با تمثیل یا(...)
- سجع (saja)سجع اگرچه به عنوان یک آرایة بدیعی مطرح است و نگاه بلاغیون بدان بیشتر از جنبة زیبایی‌شناختی است اما در حوزة زبان‌شناسی متن، سجع را باید از زوایة انسجامی نگریست. سجع به همراه دیگر عناصر دستوری و واژگانی انسجام در ایجاد نوعی یکپارچگی و وحدت متنی مشارکت دارد. پایانه‌های مشابهت که سجع را می‌سازد،(...)
- سغدی (Sogdian Language)یکی از زبانهای ایرانی شاخة شرقی بوده که عمدتاً در منطقه‌ی مرکزی سغد واقع در ازبکستان امروزی، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و همچنین در برخی از جوامع مهاجر سغدی در چین باستان تکلّم می‌شد. همچنین در طول سلسلة تانگ در چین، قرن هفتم م.، زبان جادة ابریشم در آسیای مرکزی سغدی بوده است.
- سکا‌هاسکاها طوایفی بیابانگرد و مهاجم بودند. تنها آثار به‌جا‌مانده از آنها مربوط به مقبره‌های بزرگان سکایی است. از شاخه غربی سکاها که مجاور یونان است اطلاعات بیشتری در دست است و از شاخة شرقی آنها تنها شواهدی در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی به چشم می‌خورد. سه شاخة اصلی قوم سکایی عبارتند از اسکیت‌ها،(...)
- سلسلة پهلوی«نام سلسله‌ای که پس از برافتادن سلسلة قاجاریه توسط رضاشاه پهلوی در سال ۱۹۲۵م./ ۱۳۰۴ ش. تأسیس شد. این سلسلة شاهی در بهمن‌ماهِ سال ۱۹۷۹م./ ۱۳۵۷ ش. با پیروزی انقلاب اسلامی منقرض گردید. دومین و آخرین پادشاه این سلسله، محمّدرضا شاه پهلوی نام داشت».
- سلسله کُبرَویهیکی از سلسله‌های معروف تصوّف است و منسوب به شیخ نجم‌الدین کبری می‌باشد. این سلسله در اصول دین مانند شیعه، نسبت به ائمة اطهار ارادات ویژه‌ای دارد به خصوص از سید محمّد نوربخش به بعد این فرقه به شیعه خیلی نزدیک‌تر شده و امامت را منصوص من الله و از امام علی(ع) تا امام مهدی(ع) را معصوم عن‌الخطا(...)
- سنسکریت (Sanskrit)یکی از کهن‌ترین زبانهای هندواروپایی و زبان اقوام هندو است که نزدیک‌ترین زبان به زبانهای اوستایی و فارسی باستان محسوب میشود. قدیمی آثار بازمانده این زبان سرودهای مقدس ودایی است که قدمت برخی از آنها را اواسط هزارة دوم ق. م. دانسته‌اند.
- سیمین دانشور (1300 -1390 ش.)نخستین زن داستان‌نویس ایرانی بود که حدود 13کتاب را تألیف و 20 کتاب را به فارسی ترجمه کرد. از آثار ماندگار وی می‌توان «سَووشُون» را نام برد که به زبانهای مختلف چاپ شده است. خاموشی و جزیره سرگردانی دیگر رمان‌های مشهور او هستند. وی مدرک دکتری ادبیات فارسی داشت و در دانشگاه، ادبیات و رشته‌های(...)
- شاه‌تپهاثری مربوط به دورة اشکانیان است که در استان اردبیل، شهرستان گرمی، روستای شاهتپه واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند‌ماه سال 1345ش. به ثبت آثار ملّی رسیده است.
- شاه سلطان حسین صفوی (Shah Sultan Hossein Safavi)وی آخرین پادشاه صفویه که در 14 ذیحجة 1105/16 اوت 1694 تاج‌گذاری کرد. سلطان حسین میرزا که بالذات رئوف و ادبدوست و پارسامنش بود، خوئی رحیم و طبعی مهربان داشت. او در این سنین از عمر آن‌چنان پرهیزگار و بی‌اعتنا به امور دنیوی بود که به ملّا حسین ملقب شده بود؛زودباور و بی‌نهایت خرافاتی بود و به(...)
- شعر مصنوعشعر مصنوع که بیشتر به شکل قصیده است، در آنها قواعد عروض و قافیه و صنایع شعری طرح میشود و یکی از شیوه‌های ارائة ادب تعلیمی است که سرایندگان آنها در سایة عرض هنر به آموزش‌های هنرهای ادبی نیز توجه کرده‌اند.
- صدای آمریکا (Voice of America)یا به اختصار VOA؛ یک سرویس پخش بین‌المللیِ چندرسانه‌ای است که نخستین‌بار در سال 1942م. روی آنتن رفت. این رسانه رادیویی و تلویزیونی توسط دولت ایالات متحده آمریکا حمایت مالی میشود. صدای آمریکا که به زبانهای مختلفی ازجمله فارسی برنامه دارد هرهفته بیش از 1000ساعت برنامه خبری، اطلاعاتی، آموزشی و(...)
- صرف و نحوعلم صرف یکی از شاخههای ادبیات عرب بوده و دانشی است که در آن از چگونگی تغییر و دگرگون‌کردن کلمه به شکل‌‌های مختلف، برای به دست آوردن معانی متعدد بحث میشود. صرف یعنى ساختن کلمهها و براى ساختن هر چیز به مواد، قالب، نمونه و روش قالبگیرى، نیازمندیم. علم نحو مربوط به ترکیبها و حرکتها(...)
- صَوابواژه‌ای عربی که معانی چون راست، درست، مصلحت و ضد خطا به آن اطلاق میشود. در اصطلاح ادبی نیز معنایی نزدیک به این دارد و به هر امر مُسلّم و غیرقابل انکاری گفته میشود. تفاوت صواب با واژه‌هایی چون صِدق و حق این است که صواب به هر امر ثابت غیرقابل انکار گفته میشود امّا صدق و حق مفاهیمی نسبی و ذهنی(...)
- طریقة مولویهطریقة مولویه یا طریقت مولویه یکی از طریقت‌های صوفیانه است که در قرن هفتم ق. در آسیای صغیر توسعه یافت. پیروان این طریقت طرفداران آیین و روش مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بودند، بنیانگذار اصلی این طریقت بهاءالدین ولد پدر مولانا بوده و فرزند سلطان ولد در جهت رشد آن کوشیده است
- ظفرنامه شامی«کتابی به فارسی، درباره تاریخ سلطنت امیرتیمور گورکانی، تألیف نظام‌الدین شامی. نویسنده این کتاب را به دستور امیر تیمور در سال 804ق. آغاز کرد و تا حوادث سال 806ق. را در آن آورده است. در سال 814ق. حافظ ابرو به فرمان شاهرخ تیموری ذیلی بر این کتاب نوشت».
- ظفرنامة شامیکتابی به فارسی، درباره تاریخ سلطنت امیرتیمور گورکانی، تألیف نظام‌الدین شامی است. نویسندة این کتاب را به دستور امیرتیمور در سال 804ق. آغاز کرد و تا حوادث سال 806ق. را در آن آورده است. در سال 814ق. حافظ ابرو به فرمان شاهرخ تیموری ذیلی بر این کتاب نوشت.
- عبرییکی از زبانهای سامی، شاخه شمال‌غربی است که اغلب محققان آن را بازماندة زبانهای کنعانی می‌دانند. این زبان تا قبل از قرن 19م. برای متون دینی و ادبی مورد استفاده قرار می‌گرفت. تا اینکه در قرن 19م. به عنوان زبان گفتاری و ادبی احیا شد. و در نهایت با بنیان‌گذاری اسرائیل به عنوان زبان رسمی این کشور(...)
- عبری (Hebrew Language)عبری به شاخة شمال‌غربی از زبانهای سامی خانوادة زبانهای آفروآسیایی تعلق دارد و تنها زبان باقی مانده از زبانهای کنعانی است. این زبان در دوران باستان در فلسطین تکلم می‌شد. در حدود قرن سوم ق.م جایگزین گویش غربی آرامی شد. با این حال این زبان همچنان به عنوان یک زبان مذهبی و ادبی مورد استفاده قرار(...)
- عروض (Prosody)در لغت به معنای شناساندن اوزان و بحور اشعار و میزان سخن منظوم است که از وزن اشعار بحث می‌کند. عروض یکی از اقسام علوم ادبی است که موضوع آن بحث در وزن (آهنگ) شعر است و در مورد چگونگی ایجاز وزن، انواع وزن، صحت و سقم آن و برخی شگردهای مخصوص کلام منظوم بحث می‌کند. عروض را علم مسموعات خوانده‌اند. در(...)
- عشایر«به مردمي گفته مي‌شود كه حداقل سه ويژگي را داشته باشند: ساخت اجتماعي قبيله‌اي، اتكاي معاش به دامداري و شيوة زندگي شباني يا كوچ. هر فرد عشایری، خود و خانواده‌اش را وابسته به يك گروه اجتماعي بزرگتر و معمولاً خويشاوند مي‌داند كه نام اين گروه بزرگتر معمولاً "طايفه" است. عشایر در فصل سرد به قشلاق و(...)
- عصر آهن (Iron Age)آخرین دوره از سه دورة تقسیم‌بندی شدة پیشاتاریخ که بعد از عصر سنگ و عصر برنز ایجاد شد. در این دوره فلز آهن جایگزین بُرُنز در ابزارها و سلاح‌ها گردید. عصر آهن از لحاظ تاریخی برای هرکدام از نواحی جغرافیایی چون خاورمیانه و چین در سال‌های متفاوتی ظهور کرد. این دوره، الگوهای جدیدی از سکونت دائمی به(...)
- عصر تیموری«یا گورکانیان، سلسله‌ای ترک‌تبار از نوادگان تیمور گورکان (تیمورِ لنگ) که از سال ۱۴۰۴م./ 807ق. تا ۱۵۰۴م./ 913ق. در ایران حکومت کردند». اوّلینشان تیمور گورکان بود. «دورة تیموریان به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری خارجی، دوره رونق فرهنگ، ادبیات، تاریخ، ریاضی، نجوم و البته رشد صوفی‌گری بود».
- عصر حجراصطلاح عصر حجر را نخستین بار رومیان و چینیان باستان به کار بردند». حجر به معنای سنگ است و این اصطلاح به دوره‌ای از حیات بشر اشاره دارد که معیشت آدمی بر پایۀ بهره‌گیری از ابزارآلات سنگی ممکن می‌شد. زمانی که هنوز هیچ فلزی کشف نشده بود. باستان‌شناسان عصر حجر رابه دو دوره تقسیم می‌کنند: یکی عصر(...)
- عصر سلجوقی (سلجوقیان)«طایفه‌ای از ترکمانان غُز که درمجموع پنج شعبة مختلف آنان به عناوین سلاجقة بزرگ، سلاجقة عراق، سلاجقة کرمان، سلاجقة روم و سلاجقة شام در فاصله سال‌های ۱۳۰۷م./ 429ق. تا اوایل قرن ۱۵م./ 8ق. در ایران، عراق و شام و آسیای صغیر حکومت می‌کردند. مؤسس این سلسلة طُغرل‌بیگ است که اوّلین سلطان سلجوقیان بزرگ(...)
- عصر مفرغعصر برنز یا عصر مفرغ دومین قسمت از عصر فلزات است که پس از دورة مس قرار می‌گیرد. این تقسیم‌بندی به این جهت است که مصنوعات فلزی این دوره از زندگی بشر بیشتر ترکیبی از مس و قلع است بطوری که کاوشهای دیرین‌شناسی نشان داده ساکنان ایران از پنج‌هزار سال ق. م. نیز آلیاژ مفرغ را می‌شناخته‌اند و از آن(...)
- عهدنامه تیلسیت Tilisitفرانسه برخلاف انعقاد قرارداد فین‌کن اشتاین با ایران، معاهده تیلسیت را با رقیب ایران یعنی روسیه منعقد کرد. این معاهده در شهر تیلسیت از شهرهای روسیه که امروز ساویتسک خوانده میشود روز هشتم ژوئیه سال 1807 م. / 1222 ق. بین ناپلئون اوّل و الکساندر اول تزار روسیه منعقد و از آن تاریخ روابط دوستانه(...)
- عیلامینام دسته‌ای از ساکنین اولیة ایران قبل از مهاجرت آریایی‌ها بدین سمت بود که در جنوب‌غربی ایران زندگی می‌کردند و تمدنی بزرگ را بنیان نهادند. این قوم از 3500 ق. م. تا 645 ق. م. در منطقة وسیعی از ایران زندگی می‌کردند. نام عیلام را در حقیقت اکدیان و سومریان بر این قوم نهادند. عیلامی‌ها نام سرزمین(...)
- غزل (ghazal)غزل در اصطلاح ادبی نام یکی از انواع شعر است و آن عبارت است از چند بیت (معمولا حدود هفت بیت) متحدالوزن که جمیع مصاریع دوم ابیات آن دارای قافیه هستند. نمونة کاملا اینگونه اشعار، غزل‌های حافظ و سعدی است. شاعر در بیت آخر (مقطع) غزل، معمولا اسم شعری خود را (تخلص) ذکر می‌کند. مضمون غزل غالباً ذکر(...)
- فارسی دَری (Persian Dari)فارسی دَری یا فارسی نو، زبانی است که از اواخر دورۀ ساسانی تا امروز، زبان فرهیختگان ایرانی بوده است. البتّه بیشتر پژوهشگرانِ تاریخ ادبیات برآنند که فارسی دری، گویش یا لهجه‌ای بوده است محدود به چند ناحیه در خراسان و ماوراءالنهر که پس از تکامل تدریجی به زبان رسمی همۀ اقوام ایرانی تبدیل شده است.(...)
- فارسی میانهاین زبان به پهلوی ساسانی هم شناخته میشود. فارسی میانه یکی از زبانهای ایرانی است که از اوایل دورة اشکانی، در ابتدا در جنوب‌غربی ایران و سپس در زمان ساسانیان به عنوان زبان رسمی شاهنشاهی ساسانی تا صدر اسلام رواج داشت.
- فرقة حروفیهجنبشی اعتقادی در دورة تیموریان با اعتقادات التقاطی و غلوآمیز مبنی بر اهمیت و مفهوم درونی حروف عربی و فارسی بود که براساس تصوف و باطنی‌گری ایجاد شده بود. به نظر حروفیه، جهان جاودانی است و دائماً تکرار میشود. همچنین از نظر آنها خداوند در تمامی اشیا ظهور دارد اما کامل‌ترین ظهور خدا در انسان است.
- فرقه دومینیکن (Dominican Order)در قرن سیزدهم م. شماری فرقه‌های تبشیری کاتولیک در اروپا شکل گرفت که هرچند از پاپ تبعیت می‌کردند، هدف آنها فعالیت در خارج از چهارچوب رسمی کلیسا بود. دومینیکنها شبکة گسترده‌ای از فِرَق و نهادهای مذهبی‌اند که می‌توان آنها را تداومی از نحلة آوگوستینوس قدیس دانست. این فرقه به‌دست دومینیک گوزمان(...)
- فرقة کرملی (Karamli)عقبة تاریخی این فرقه گرچه به موازات تاریخ مسیحیت بلکه پیش از آن یعنی زمان ایلیای نبی در عهد عتیق ریشه دارد. اما در قرن شانزدهم م.، به دستور پاپ فرقه ای مستقل با عنوان کرمیلیان پابرهنه اعلام موجودیت کرد. از جمله اهداف این فرقه، حیلت تبلیغی در میان غیرمعتقدان و پیروی از زندگی معنوی مریم مقدس است(...)
- فرقه‌گراییبه معنای گرایش افراد یک واحد به فرقه‌های مختلف و مُنشعِب‌شدن‌های بسیار در میان آنان است که می‌تواند به زیرشاخه‌هایی مانند فرقه‌گراییِ دینی، سیاسی، عرفانی و ... تقسیم شود. معمولاً انشعاب از یک سازمان یا آیین درحکم اعتراض علیه اوضاع موجود و تلاش برای اصلاح آن است. فرقه‌گرایی نتایج منفی گسترده‌ای(...)
- فرقة یسوعی (Jesus)این فرقه در سال 1524م. به دست ایگناتیوس لویولا، نظامی دربار اسپانیا، و با هدف حمایت از ایمان مسیحی و ترویج ایمان، انجام شعائر مذهبی، ادارة مدارس و فعالیت‌های تبشیری تاسیس شد و در سال 1540م. از سوی پل سوم به رسمیت شناخته شد. گرچه فلسفة وجودی این فرقه با رویکرد اجتماعی-فرهنگی، در حوزة تبشیر قابل(...)
- فَصیحواژه‌ای است عربی به معناهایی چون زبان‌آور و رَوان. به کسی که مقصود سخن خود را به روشنی و روانی بیان می‌کند هم گویند زبان فصیحی دارد. مثالی از کاربرد این جمله: "دانشمند به سخن آمد و فصیح بود".
- فقه اﻟﻟﻐﺔمشهورترین اثر ثعالبی درباره‌ی زبان‌شناسی است. این کتاب در اصل در دو جلد با نام‌های فقه اللغه و سر العربیه است که در یک مجلد به چاپ رسیده است. کتاب به زبان عربی نوشته شده و موضوع آن شناخت توانایی‌های زبان عربی از جهت نام‌گذاری پدیده‌های طبیعی، انسانی و صفات و ویژگی‌های طبیعت و... است. نویسنده(...)
- فلسفه شرقییا فلسفة آسیایی؛ به مجموعه فلسفه‌های موجود در مشرق زمین مانند چین، هند، خاورمیانه و... گفته میشود که از حدود 5000 سال پیش در جهان به وجود آمده‌اند. این اصطلاح برای متمایزشدن از فلسفة غربی همچون یونانی به کار می‌رود. فلسفة هندویی، کنفوسیوسی، بودایی و... از جمله این دسته قرار می‌گیرند که درباره(...)
- فُولکلور (Folklor)ادبیات و دانش عوام. مجموعه عادات و سُنن، افسانه‌ها و قصص و اعتقاداتی که سینه‌به‌سینه از نسلی به نسل دیگر می‌رسد. رقص‌ها، ترانه‌ها، طب عامیانه (استعمال نباتات و اوراد جادویی)، اساطیر و ضرب المثل‌های عوام هم شامل آن میشود. امروزه فولکلور در مطالعات جوامع ابتدایی و فهم تاریخ بشر اهمیت بسیار(...)
- فیصل اول Faisal I of Iraq( 1885 – 1933 م.) فیصل بن الحسین هاشمی نخستین پادشاه سوریه بزرگ در سال 1920 م. بود و از سال 1921 تا 1933 م. پادشاه عراق بود. او سومین پسر حسین بن علی، امیر اعظم مکه بود. فیصل اتحاد بین مسلمانان سنی و شیعه را برای تشویق وفاداری مشترک و ترویج پان عربیسم با هدف ایجاد یک کشور عربی که شامل عراق،(...)
- قاضيَ القُضاتدر حکومت‌های اسلامی به معنای بزرگ و رئیس قاضیان بود که مسئولیت گماشتن و عزل قضات را به عهده داشت. خود نیز البته به کار قضاوت می‌پرداخت. عنوان قاضی القضات نخستین‌بار در قرن نهم م./ دوم ق. در بغداد و در دورة خلافت عباسیان به شخصی به نام ابویوسف داده شد و بعدها حکومت‌های مختلف اسلامی آن را در(...)
- قصیده (An ode)یکی از انواع مهم شعر است به این دلیل که عمدة طبع آزمایی، پایة توانایی و نیروی سخندانی شاعر از نوع قصیده روشن می‌گردد. قصیده نوع اشعاری است که بر یک وزن و قافیه با مطلع مصرّع و مربوط به یکدیگر دربارة موضوع و مقصود معین، از قبیل مدح پادشاه، تهنیت جشن عید، فتح‌نامة جنگ، شکر و شکایت، فخر و(...)
- قوم کرکا (Karkā)از اقوام باستانی و احتمالاً از شاخههای اقوام سکاها یا ایونی‌ها (یونانیان). چندان اطلاعی از تاریخ و فرهنگشان در دست نیست. همین‌اندازه می‌دانیم که نامشان در کتیبه‌های داریوش اوّل هخامنشی در شوش، تخت‌جمشید، نقش رستم و کانال سوئز در کشور مصر آمده است.
- قیام گئوماتهدر هنگامی که کمبوجیه دوم (Kambojie II)پسر کوروش هخامنشی(Achaemenid Cyrus)، دست به فتوحات در مصر زد، در غیابش مردی که هرودوت(Herodotus) آن را سمردیس (Smerdis)و داریوش(Darius) او را گئوماته (geomate)می‌نامد، علیه کمبوجیه قیام کرد. وی کوشید مشروعیت خود را از این طریق به اثبات برساند که خود را(...)
- کاخ آپادانا«تالار بارِ عام یا شاهیِ داریوش اوّلِ هخامنشی که در دوره وی ساخته شد. این کاخ در غربی‌ترین ضلع صُفه تخت‌جمشید در استان فارس واقع است. هسته اصلی این بنا تالاری است با 36 ستون و سه ایوان در سه ضلع شمالی، شرقی و غربی هرکدام با 12 ستون».
- کاخ آپاداناتالار بارِ عام یا شاهیِ داریوش اوّلِ هخامنشی که در دوره وی ساخته شد. این کاخ در غربی‌ترین ضلع صُفة تخت‌جمشید در استان فارس واقع است. هستة اصلی این بنا تالاری است با 36 ستون و سه ایوان در سه ضلع شمالی، شرقی و غربی هرکدام با 12 ستون.
- کانون نویسندگان ایرانمجمعی که به طور رسمی و علنی در سال ۱۹۶۸م./ ۱۳۴۷ش. با امضای ۴۹ نویسنده اعلام موجودیت و به عنوان نخستین تَشکُّلِ صنفیِ اهل قلم شروع به فعالیت کرد. از اعضای مؤسس آن می‌توان به جلال آل‌احمد، بهرام بیضایی، داریوش آشوری و... اشاره کرد. این کانون دوره‌های متفاوتی از فعالیت ادبی، فرهنگی و اجتماعی را(...)
- کتاب‌شناس«به شخصی که به کار کتابشناسی بپردازد گویند. علم کتابشناسی به دانش گردآوری و تنظیم اطلاعات ظاهری و محتوایی آثار چاپی و غیرچاپی و نسخه‌های خطی گفته میشود. به حاصل این فرآیند که به صورت فهرستی منظّم منتشر میشود هم کتابشناسی یا کتابنامه گفته میشود. معادل اروپایی کتاب شناسی، بیبلیوگرافی(...)
- کتیبه پهلوی پایکولی Paikuli inscriptionکتیبه پهلوی پایکولی Paikuli inscription «یا سنگ‌نوشته پایکولی، کتیبه‌ای است که نرسی – هفتمین شاه ساسانی – به افتخار پیروزی خویش بر بهرام سوم – شاه پیشین – بر برج پایکولی که امروز در ناحیه کردستان عراق قرار گرفته پدید آورده است. نرسی شرح جنگ و اطاعت بزرگان نسبت به خود را به دو زبان پهلوی اشکانی(...)
- کتیبه پهلوی پایکولی (Paikuli inscription)یا سنگ‌نوشتة پایکولی، کتیبه‌ای است که نرسی، هفتمین شاه ساسانی، به افتخار پیروزی خویش بر بهرام سوم، شاه پیشین، بر برج پایکولی که امروز در ناحیة کردستان عراق قرار گرفته پدید آورده است. نرسی شرح جنگ و اطاعت بزرگان نسبت به خود را به دو زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی در این کتیبه آورده است.
- کریشنا مورتی Jiddu Krishnamurti( 1895 – 1986 م.) وی عارف، متفکر، نویسنده و سخنران هندی بود که آثار بسیاری در زمینه خودشناسی و مسائل فلسفی از خود به جای گذاشت. او درباره دانش دیدگاه خاصی دارد به طوری که دانش و یادگیری آن را نفی کرده است. اندیشة او با نگرش اسلام به دانش تفاوت زیادی دارد. وی علاقه کمی به مدرسه رفتن داشت؛ او و(...)
- کریم خان زندطایفه زند از گمنام‌ترین طوایف ایلات لرستان تا اواسط قرن دوازدهم بود که نقش مهمی در تاریخ ایران بعد از سلسله صفوی ایفا کرد. کریم خان از سرداران زند پس از مرگ نادرشاه فرصت را غنیمت شمرد تا قدرت را در دست بگیرد وی پس از سرکوب مداعیان خود در سال 1128 تا 1157 ش. سلسله زندیه را بنیان نهاد و شیراز را(...)
- کَلیلَه و دِمْنَه (Kalīlah wa Dimnah)کتابی اصالتاً هندی که از مجموعه کتب دیگر مثل پَنجَتَنتَره گرفته شده است. در زمان انوشیروان ساسانی، بُرزویه طبیب آن را به زبان پهلوی و سریانی ترجمه کرد. در دورة اسلامی نیز ابتدا به عربی و سپس در قرن ۱۳م./ 6ق. توسط نصرالله منشی به زبان فارسی با عنوان «کلیله و دمنه بهرامشاهی» درآمد. داستان اصلی(...)
- کُنیه (به عربی: الكنيه)مطابق تعریف لغت‌شناسان متأخر، کنیه در اصطلاح نحو عربی، علمی مرکب اضافی است که به یکی از کلمات «اَب، اُم، اِبن، بِنت، اُخ، اُخت، عَم، عَمه، خال، خاله» آغاز شده باشد. کنیه نزد قدما تنها اسامی مصدر به «اَب» و «اُم» را شامل می‌شد. عرب در به کارگیری کنیه انگیزه‌هایی داشته و اهدافی را دنبال می‌کند(...)
- کورورشنام دو تن از شاهان هخامنشی، کوروش دوم یا کوروش کبیر اوّلین شاه هخامنشیان، قلمرو خود را تا آسیای صغیر، بابِل و شرق ایران گسترش داد و به عدالت و رفتار نیکو شهره گشت. استوانة کوروش از آثار به‌جای‌مانده از دورة اوست. کوروش سوم یا صغیر، پسر داریوش دوم بود که علیه برادرش، اردشیر دوم دهمین شاه(...)
- گاتا‌هاگاهان یا گاثا، کهن‌ترین بخش کتاب اوستا و جزئی از یسنا، قسمتی از آن به خود زردشت منسوب است و قسمت دیگر پرداختة نخستین پیروان اوست. گاتاها که منظوم است شامل 17 هات (فصل) از یسنا و دارای 238 قطعه و 896 بیت است و مفاهیم دینی زردشتی چون ستایش اهورامزدا، درستی و پاکی را در بر می‌گیرد.
- گالیا (Gallia)گالیا نام استانی در امپراتوری روم بود که امروز نواحی بزرگی از کشور آلمان، سوییس، فرانسه، بلژیک و هلند را شامل میشود. در دوره‌ّ‌های مختلف امپراتوری، گالیا به بخش‌های کوچکتر متفاوتی تقسیم می‌شده است. تلفظ لاتین این سرزمین گالیا است اما به صورت گل و گال نیز وارد زبان فارسی شده است.
- گزیده‌های زادسپرمنامه‌ای است به زبان پهلوی که «زادسپرم جوان جم» هیربدِ سیرجان در سده سوم هجری نوشته است. زادسپرم در دین نوآوری‌هایی داشته که با اندیشه زرتشتیان همزمان خود، سازگار نبوده است. زادسپرم بر مباحث مختلف دینی و اندیشه‌های علمی زمان خود مسلّط بوده و در کتاب خود بیش از آنچه بر گفته‌های دیگران تکیه کند(...)
- گفتمان (Discourse)فارسی‌شدة کلمه فرانسوی دیسکور (Discourse) که در لغت به معنای گفتار و گفت‌وگو آمده است. در اصطلاح علوم مختلف معانی گوناگونی دارد امّا به طور کلی و عام به معنای اندیشه‌ها، باورها و فلسفه‌هایی است که یک فرد یا یک متن و جریان فکری از طریق واژه‌ها و مفاهیم زبانی دارا می‌باشند.
- گلشن مراد (Gulshan Murad)این کتاب تألیف ابوالحسن غفاری کاشانی به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد در سال 1369 ش. برای نخستین بار توسط انتشارات زرین به چاپ رسید. این کتاب به تشویق علی‌مرادخان زند، پنجمین پادشاه سلسلة زندیه نوشته شد و به همین جهت مؤلف آن را به نام این پادشاه، گلشن مراد نامید. مباحث کتاب از سال 1194 تا پایان(...)
- گورانی یا گوران«گورانی از زبانهای گروه شمال غربیِ خانواده زبانهای ایرانی است که در استان‌های کردستان و کرمانشاه رایج است. زبان اهلِ حق گورانی است. نیز گوران طایفه‌ای از کردهای کرمانشاه می‌باشد که عمدتاً ساکن دهستان گوران و دیگر مناطق کردستان و آذربایجان غربی می‌باشند. اکثر گوران‌ها اهل حق‌اند. روستای(...)
- گورکانیانیا تیموریان؛ سلسله‌ای ترک‌تبار از نوادگان تیمور گورکان (تیمورِ لنگ) که از سال807ق. تا 913ق. در ایران حکومت کردند». اوّلینشان تیمور گورکان بود و آخرینشان در قرن دهم ق. سقوط کرد. «دورة تیموریان به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری خارجی، دورة رونق فرهنگ، ادبیات، تاریخ، ریاضی، نجوم و البته(...)
- گونه های تاتی ایرانکلمه‌ی تات واژه‌ای ترکی است به معنای بیگانگان مقیم در سرزمین ترک‌ها. این واژه ابتدا معنای تحقیرآمیزی داشت ولی با تحول معنایی امروزه به گروه‌هایی از مردم ایرانی نژاد در داخل و خارج از ایران گفته میشود که به زبان تاتی تکلّم می‌کنند.
- گَیُومَرْت (کیومَرْث)«یا گَیومَرد؛ در اَوِستای متأخر و ادبیات پهلوی، نخستین انسان و در شاهنامة فردوسی و اَوستای کهن، نخستین شاهِ سلسلة پیشدادی است. مَشْی و مَشْیانه –نخستین مرد و زن جهان- از نطفة او به وجود آمدند. مؤلفان اسلامی عموماً او را با حضرت آدم مقایسه می‌کنند و بسیاری از هنجارهای مدنی را مربوط به کیومرث و(...)
- لایحه (Bill)طرح، مکتوب، مکتوب متضمن پیشنهاد که دولت برای تصویب به مجلس تقدیم کند.در اصطلاح قضائی، مدافعات متهم که به صورت کتبی باشد. مکتوبات تقدیمی وکلای عدلیه به منظور دفاع از دعوی به محکمه.
- لله‌باشی: بزرگ و سرور لالایان، لالایی که گروهی از پرستاران اطفال زیر نظر او هستند.
- لورنس عربستان Lawrence of Arabiaدر بحبوحه جنگ جهانی اول لورنس یک افسر اطلاعاتی بود و قبل از جنگ در آن مناطق به عنوان یک باستان‌شناس فعالیت می‌کرد و به زبان عربی مسلط بود از جانب مخالفین مداخله مستقیم به آن منطقه اعزام میشود. مأموریت او این بود که درباره وضع موجود گزارشی تهیه نماید.لورنس یکی از معدود افسرانی بود که برای کمک(...)
- لوناوالا (Lonavala)«یا لونَه‌والا؛ نام شهری کوهستانی در منطقة پونا از ایالت ماهاراشترای هندوستان. این شهر در نزدیکی بمبئی و از مراکز توریستی هندوستان محسوب میشود که به آبنباتش به نام چیکی (Chikki) معروف است. این شهر با پوشش گیاهی سرسبز خود جاذبه بالایی دارد به طوری که بسیاری از فیلم‌های معروف سینمای بالیوود از(...)
- مادیان هزار دادستان (Mātiyān I Hazār Dātistān)یا ماتیکان هزار دادستان به معنای هزار رأی حقوقی، اثر فرخ‌مرد بهرامان، از متون بازمانده به زبان پهلوی احتمالاً در اواخر دوره ساسانی است. موضوع کتاب گزارش هزار داوری دربارۀ امور حقوقی گوناگون و رأیهای صادرشده از قضّات دورۀ ساسانی در سدۀ سوم تا هفتم میلادی را دربرمی‌گیرد.
- مانوی‌گریدین مانی تا پایان سلطنت شاپور اول ساسانی یعنی تا سال 273م. در ایران گسترش یافت و حتی پس از مرگ مانی با سرعت بی‌سابقه‌ای در خارج از مرزهای ایران به ویژه در چین رواج یافت. حتی در قرن هشتم م. با روی کار آمدن یک خلیفة مانوی مذهب در تخارستان، مانویت مذهب رسمی دولت اویغور شد.
- مانیمانی بنیانگذار و پیام‌آور آیین مانوی بود که در سال 215م. در بابل متولد شد. نام پدر وی فتک و نام مادرش نوشیت بود که هر دو آنان ایرانی‌تبار و از خانوادة کمسرکان بودند. این خانواده با خاندان اشکانی خویشاوندی داشتند. دین مانی، یا مانویت، یکی از شاخههای دین زرتشت بود و بر دوگرایی مبتنی بود. مانی(...)
- متفقیندر طی جنگ جهانی اول؛ به عنوان نخستین صحنه رویارویی قدرت‌های بزرگ، کشورهای درگیر جنگ به دو گروه متفقین و متحدین تقسیم شدند. متفقین که اتفاق مثلث نیز نامیده می‌شد؛ شامل کشورهای انگلستان، فرانسه و روسیه بود.
- مجمع الفصحاء (Majma-ul-Fusha)این کتاب نوشتة رضا قلیخان هدایت در 6 مجلد می‌باشد. وی از جمله بزرگانی بود که بیش از سیسال از زندگی خود را صرف جمع‌آوری اسناد و مدارک ادیبان ایران و تحقیق و پژوهش در احوال ایشان کرد و با همت خود آخرین و جامع‌ترین تذکرة شعر و ادب فارسی را از زمان ابوالعباس مروزی تا سال 1284 ق. از خود به یادگار(...)
- محمود افغانگروهی از افغان‌ها به رهبری محمود افغان به ایران حمله کردند. افغان‌ها از طایفه غلزایی بودند و در شهر قندهار سکونت داشتند. آنان در اثر نارضایتی از دولت صفوی شورش کردند و از راه کویر وارد تختگاه صفویان شدند. محمود افغان مانند سردار قاهری وارد اصفهان شد و با گرفتن فتوا شروع به قتل عام و غارت نمود.(...)
- مدارس رشدیه عثمانیحاج میرزا حسن رشدیه تصمیم گرفت برای آموختن اصولِ تدریس، تعلیم و تربیت آن زمان به شهر بیروت برود. وی به مدت دو سال در مدارسِ تربیت معلم روش‌های تدریسِ جدید را فراگرفت و سپس به ترکیه رفت. مدت یک سال نیز در آن کشور اطلاعاتی در همان زمینه کسب کرد. او پس از کسب اطلاعات کافی، چگونگی کار خود را در(...)
- مردمان کاسیانمردمان کاسیان «کاسی‌ها یا اقوام کاسی، منشأشان احتمالاً کوه‌های زاگرس در غرب ایران است. در هزاره دوم ق.م. در ناحیه بابِل نفوذ کردند و دومین سلسله سلاطین آن را تشکیل دادند. در هزاره اول ق.م. به زاگرس عقب نشستند و خراج‌گزار ایران شدند. اسکندر مقدونی آنان را مطیع ساخت ولی مجدداً استقلال یافتند.(...)
- مردمان کاسیانکاسی‌ها یا اقوام کاسی، منشأشان احتمالاً کوه‌های زاگرس در غرب ایران است. در هزارة دوم ق. م. در ناحیة بابِل نفوذ کردند و دومین سلسلة سلاطین آن را تشکیل دادند. در هزارة اول ق. م. به زاگرس عقب نشستند و خراج‌گزار ایران شدند. اسکندر مقدونی آنان را مطیع ساخت ولی مجدداً استقلال یافتند. مقارن میلاد(...)
- مزداپرستیدین زردشتی یا مزدَیَسنا (Mazdayasna)، دین باستانی ایرانیان، دینی ثنوی که بر پایة تعلیمات زردشت شکل گرفته است. این آیین، جهان را دارای دو منشأ خیر و شر می‌داند که اهورامزدا منبع خیر آن و آفریدگار حکیمش است. از باورهای این دین می‌توان به ظهور منجی، تقدّس عناصر چهارگانه خاصّه آتش، قیامت و حسابرسی(...)
- مُسَجَّع«به نثری که در آن سَجْع به کار رفته باشد نثر مُسَجَع گویند. سجع در اصطلاح ادبی به فنی در نثر فارسی گفته میشود که در آن کلماتی بیاورند که یا فقط در حرف‌رَوی مشترک باشند و یا در وزن و حرف‌روی. سجع سه نوع متوازی، مُطرَّف و متوازن دارد. سجع در نثر فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری شکوفا و در(...)
- مسعود سعددر بین سال‌های 438ق. و 440ق. در لاهور به دنیا آمد. اصل خاندان او از همدان است. او شاعر سپاهی‌گری، خوش‌باشی و حبس و اندوه است. در قالب‌های قصیده و رباعی شعر می‌سروده و غزلیات او محتوا و مضامین زیبایی دارند. او 18 سال از عمر خود را در زندان سپری کردو به همین دلیل اشعار او بسیار غمگین هستند.
- مُسَمَّط«در اصطلاح ادبی به دو معنا به کار رفته است. نخست به شعری گفته میشود که در آن هر بیت به چهار قسمت هم وزن تقسیم شود و در پایان هریک از سه بخش نخست بیت، سجع رعایت می شود. دوم اینکه به یکی از قالب‌های شعری فارسی گفته میشود که مرکب از چند بخش است که در آن مصرع‌های هر رشته هم قافیه‌اند اما(...)
- مشروطهزمینه‌های جنیش مشروطه‌خواهی در دوران قاجار قبل از ناصرالدین شاه، در کشور ایران فراهم شده بود و رجال دولتی وجود قانون اساسی و تغییر نظام سیاسی کشور از پادشاهی مطلقه به پادشاهی مشروطه را ملزم می‌دانستند. و این خود شرایطی را برای صدور فرمان مشروطیت در سال 1285ش. توسط مظفرالدین شاه قاجار فراهم نمود.
- معنویت ثالسیمعنویت ثالسی: معنویت فروش یا معنویت ثالسی رویکردی برای زندگی است که در انجیل به آن اشاره شده است و در نوشته‌های سنت فرانسیس دوسیلز و سنت جین دوشانتال بیان شده است. معنویت ثالسی با دو ایدۀ اصلی مشخص میشود: فراخوان جهانی آن به تقدّس و عملی بودن آن.
- مقام موبَدِ موبَدان«یا موبَدانَ موبَد؛ پیشوای بزرگ موبدان زردشتی را که در ری سکونت داشت، موبدانَ موبَد می‌خواندند. موبد به پیشوای دینی در آیین زردشتی گفته میشود. واژة موبد از ریشة مُغ گرفته شده است. موبد یا مُغ در اصل نام قبیله‌ای در سرزمین ماد بود که موبدان منحصراً از میان آنان برگزیده می‌شدند».
- مکتب تاریخ وین (Vienna School of History)«تفکری تاریخی که توسط شماری از محقّقان در قرن بیستم م. در دانشگاه وین پایه‌گذاری شد. پژوهشگران متعلّق به این مکتب تا حدی با تکیه بر ایده‌های جامعه‌شناسانه و نظریات انتقادی، مفهوم کلّی مردم‌شناسی را به منظور ارزیابی مفهوم قومیت به کار گرفتند. نویسندگان این مکتب با تمرکز بر دروان باستان متأخر و(...)
- مکتب فِرانْکفورت (Frankfurt School)«مکتب فکری با دیدگاه مارکسیسم انتقادی. در دهه 1920م. در شهر فرانکفورت شکل گرفت. مارکوزه، آدورنو و هابرماس از اعضای مهم آن بودند. رویکرد این مکتب را گاه نظریة انتقادی می‌نامند که می‌کوشد با تکیه به مسائل فلسفی و زیبایی‌شناسی روابط پنهان قدرت و سلطه‌گریِ سرمایه‌داریِ متأخر را فاش کند. این مکتب(...)
- مکتب وقوع (school of occurrence)شعر وقوع به شعری گفته میشود که به بیان حوادث عاشقانه‌ای که برای عشاق زمینی رخ می‌دهد، می‌پردازد. ریشة اینگونه اشعار به شعر کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی و سعدی می‌رسد و میرزا شرف جهان قزوینی از بزرگترین گویندگان این مکتب به شمار می‌آید. تاریخ واقعی رواج این شیوه ربع اول قرن دهم هجری است. در واقع(...)
- ملیله‌دوزیملیله عبارت است از رشته‌های باریک نقره‌ای، طلایی یا برنجی که توخالی، براق و به هم پیچیده است و با آن روی پارچه‌های مختلف به خصوص زمینه تیره مثل مخمل سیاه نقش و نگار ایجاد می‌کنند، این کار زیبایی و روشنی خاص به پارچه و لباس می‌دهد. ملیله‌دوزی نوعی تزئین لباس و اشیا است که از قدیم الایام در(...)
- مورفولوژی (Morphology)یا ریخت‌شناسی. به طور کلی به معنی علم ریخت یا علم شکل و صورت می‌باشد. در زیست‌شناسی از شکل و ساختمان جانوران و گیاهان بحث می‌کند. در زبان‌شناسی و دستور زبان، ریخت‌شناسی مبحثی است که از شکل کلمات، ساختمان آنها (به وسلیة اشتقاق و ترکیب) و صرف آنها گفت‌وگو می‌کند.
- مهابهارت (Mahabharata)معروف‌ترین حماسة هندوان به زبان سنسکریت، اثر منظومی است مربوط به چند قرن پیش از میلاد مسیح تا قرن سوم میلادی ولی غالباً آن را سرودة ویاس می‌دانند. این کتاب را چهار نفر (عبدالقادر بدائنی، نقیب‌خان، تهانیسری و ملاشیری) به فرمان جلال‌الدین اکبر پادشاه شروع به ترجمه کردند و بخشی از آن را به اتمام(...)
- میتراپرستیمیتراییسم یا مهرپرستی، دینی اسرارآمیز بر پایة پرستش میترا، خدای روشنایی ایرانیان و آرمان‌های نجات و رستگاری. در حدود نیمه قرن 3م.. از قدرتی برابر با مسیحیت در اروپا برخوردار بود و به ویژه در میان سربازان رومی طرفدار داشت. از زمان مادها تا ساسانیان نیز این آیین طرفدارانی در ایران داشت.
- میتراکده (Mithraeum)میتراکده (یا میترائوم، مهرکده، مهرابه و...) معابد کیش میتراپرستی رومی است. این معابد معمولا یا در غاری طبیعی ایجاده شده یا به صورت غاری مصنوعی زیر زمین ساخته می‌شده است. این معابد عموما معماری خاصی دارند و در آنها تندیس‌ها و نقاشی‌ّ‌های متفاوت به خصوص صحنة گاوکشی (tauroctony) دیده میشود.
- میر سیدعلی مشتاق (Mir Seyed Ali Mushtaq Esfahani)وی از شاعران نامی قرن دوازدهم و از تأثیرگذاران مکتب بازگشت و پایه‌گذار انجمن ادبی مشتاق بود. مشتاق از کودکی پا به دایرة نظم نهاده، به غزل‌سرایی و رباعی‌گویی بیشتر مایل بود. وی پس از زمان کوتاهی با پیشی گرفتن از استادان این فن، سرآمد گردید و به پیشگامی نهضتی در شعر پارسی به نام «نهضت بازگشت(...)
- نارسیسیسم (Narcissism)«یا خودشیفتگی؛ در روان‌شناسی به حُرمت نفسِ بیش از حد و خود درگیریِ افراطی گویند. این مسأله اگر سبب قطع ارتباط با دیگران شود، به اختلال روانی منجر میشود. این واژه برگرفته از نام نارسیس، جوان اساطیری یونانی است که عاشق تصویر خود در آب شد».
- نبش قبرنبش قبر در لغت به معنای شکافتن گور، کندن زمین و بیرون آوردن چیزی از زمین می‌باشد. منظور از نبش قبر آن است که جسد میتی که با دفن پوشیده شده؛ آشکار شود. بنابراین اگر قبری را بکنند و خاک آن را بیرون بریزند، بدون آن‌که جسد میت آشکار شود نبش قبر حرام نیست. همچنین اگر میت را روی زمین قرار داده و بر(...)
- نسخه خطیدر اصطلاح به کتاب‌های قدیمی‌ای گفته میشود که با دست، نوشته شده باشد و چاپی نباشد. در ادبیات کتابداری دستنویس‌ها به نوشته‌های تک نسخه نیز گفته میشود که توسط نویسنده تولید شده‌اند. آنچه در ادبیات فارسی نسخه خطی خوانده میشود، کتاب‌هایی است که عموماً در دوران پیش از رواج صنعت چاپ در ایران و(...)
- نشان لژیون دونور (Legion d’Honneur)نشان ملی لژیون افتخار که قبلا نشان سلطنتی لژیون افتخار بود. بالاترین نشان شایستگی فرانسه، هم نظامی و هم مدنی است. در سال 1802 م. توسط ناپلئون بناپارت تاسیس شد و توسط تمام دولت‌ها و رژیم‌های بعدی فرانسه حفظ شد (و کمی تغییر کرد). مقر آن کاخ لژیون دونور در کنار موزة اورسی، در ساحل چپ رود سن در(...)
- نقش رستماز اماکن باستانی ایران، در 7 کیلومتری شمال‌غربی تخت‌جمشید که مشتمل است بر نقوش مذهبی عیلامیان، آرامگاه‌های بعضی شاهان هخامنشی، بنای کعبة زردشت و نقش برجسته‌های شاهان مختلف ساسانی. به علّت بلندی و عظمت نقوشِ آن، مردم نام نقش رستم به این جایگاه داده‌اند.
- نوشته‌های میخی اِکباتانمجموعة الواح و اشیای به‌جای‌مانده از دورة هخامنشی در همدان یا همان اکباتان (هَگمَتانه). بر روی این اشیا خط میخی وجود دارد. برخی از اشیا از این قرارند: لوح زرین آریارَمنَه، نیای داریوش اول، لوح زرین آرشام، لوح زرین داریوش دوم، لوح زرین اردشیر دوم، یک لوح زرین و نقره‌ای دیگر، کتیبه‌ای بر روی(...)
- نِیریوزَنق (Neriosangh)مترجم کتاب‌های مذهبی زردشتی در قرون وسطی (حدود قرن هفتم م.). به عنوان مثال وی گاتاها را که بخشی از یسنا، از بخش‌های پنج‌گانة کتاب اوستا، می‌باشد از فارسی میانه به سانسکریت ترجمه نمود.
- نیما یوشیج (1276- 1338 ش.)علی اسفندیاری مشهور به نیما یوشیج از مشهورترین شعرای معاصر فارسی است که شعر نو یا شعری که به نام خود او نیمایی نام دارد را ابداع نمود. نخستین شعر او به سبک نو، شعر بلند «افسانه» است که در سال ۱۹۲۲م./ 1301ش. به چاپ رسید. او قالبی جدید در شعر فارسی پدید آورد که وزن و قافیه بسیار متفاوتی با(...)
- وِندیداد (Vendīdād)متنی به زبان اوستایی که یکی از بخش‌های پنجگانه اوستای امروزی است. اکثر مطالبش دربارة قوانین دینی و احکام مذهبی بوده و در حقیقت رساله‌ای عملی پیرامون قوانین طهارتی، گناهان و جرایم آنها به صورت پرسش و پاسخ می‌باشد. وندیداد، شامل 22 فرگرد (فصل) می‌باشد.
- ویچارشن چترنگ یا ماتیکان چترنگ Wizārišn ī Čatrangویچارشن چترنگ یا ماتیکان چترنگ Wizārišn ī Čatrang به معنای توضیح بازی شطرنج و چیدمان تخته نرد، متن داستانی کوتاهی به زبان پهلوی ساسانی درباره ماجرای فرستادن بازی شطرنج به همراه یک دانشمند هندی از سوی شاه هندوگان به دربار خسرو انوشیروان ساسانی و پیروزی بزرگمهرِ وزیر بر این دانشمند در این بازی و(...)
- ویچارشن چترنگ یا ماتیکان چترنگ (Wizārišn ī Čatrang)به معنای توضیح بازی شطرنج و چیدمان تختة نرد، متن داستانی کوتاهی به زبان پهلوی ساسانی درباره ماجرای فرستادن بازی شطرنج به همراه یک دانشمند هندی از سوی شاه هندوگان به دربار خسرو انوشیروان ساسانی و پیروزی بزرگمهرِ وزیر بر این دانشمند در این بازی و باجگزاری شاه هندوگان به خسرو انوشیروان با این اتفاق.
- هَجْویات (satire)جمعِ هَجْو؛ به معنای نکوهش و برشمردن زشتی‌های چیزی یا کسی، اغلب به زبان ادب و شعر. زمینۀ اصلی آن وصف شخص یا اشخاصی است به زشتی. هجو یکی از موضوعات برجستۀ ادبیات در میان اغلب ملّت‌هاست. در تقسیم‌بندی‌های موضوعی و اغلب دیوان‌های شعر فارسی هجوسُرایی دیده میشود. عبید زاکانی و یغمای جندقی از(...)
- هخامنشیانهخامنشیان یکی از سلسله‌های باستانی ایران پیش از اسلام بود. سلسلة هخامنشیان در سال 550ق. م. با روی کارآمدن کوروش بزرگ تأسیس شد و در سال 330ق. م. توسط اسکندر مقدونی از پای درآمد. این سلسله قبل از روی کارآمدن کوروش در انشان و پارس حکمرانانی داشته است؛ ولی به دلیل فتوحات گستردة کوروش و شکست مادها(...)
- هرزه‌نگاری (Pornography)معادل فارسی واژة انگلیسی پورنوگرافی است که در لغت به معنای نمایش اعمال روسپیان می‌باشد. در اصطلاح به هر محتوای نوشتاری یا نمایشی که به قصد تحریک احساسات جنسی ادا میشود و ممکن است شامل نمایش خشونت یا تبعیض جنسی باشد گفته میشود. هرزه‌نگاری همچنین شامل محتوایی چون نمایش یا توصیف ارگان‌های جنسی(...)
- هزارة فردوسی توسیاز برجسته‌ترین جشن‌های برگزار شده در دورة پهلوی اول بود؛ جشنی که به مناسبت نهصدمین سالگرد تولد این شاعر و ورود به هزارة فردوسی و همزمان با تکمیل بنای آرامگاه فردوسی در توس در سال 1313ش. در ایران و برخی کشورهای دیگر برگزار شد. برای نخستین بار در ایران اجتماع بزرگ علمی از اندیشمندان و(...)
- هَمِه‌پُرْسی (Referendum)یا رِفْرانْدوم، رجوع به آرای عمومی مردم و كسب نظر آنها درباره لزوم یا عدم لزوم و همچنین شكل و محتوای قاعده‌ای از قوانین عادی یا اساسی یا مسئله‌ای از مسائل مهم جامعه است. همه‌پرسی درواقع شیوه‌ای برای اعمال مستقیم حق حاكمیت مردم توسط خود آنها در نظام‌های سیاسی مردم‌سالار است که البته ممکن است(...)
- یادگار جاماسبی (Yādgār ī Jāmāspīg)یا جاماسپی، متنی به زبان پهلوی از مؤلفی ناشناس که امروزه قطعات کمی از آن باقی است. مشتمل است بر 17فصل در قالب پرسش گشتاسب‌شاه، حامی زردشت، از وزیرش جاماسب، پیشگو و داماد زردشت، دربارة موضوعات مختلف. متن اصلی این رساله در سدة 6 م. تألیف شده ولی نسخه‌های پهلوی آن مربوط به دوران اسلامی است.
- یادگارِ زَریرانیا یادگار زَریر، رسالة کوچکی به زبان و خط فارسی میانه (پهلوی) در شرح جنگ‌های ایرانیانِ نوزردشتی با خیونان. زریر برادر گشتاسب‌شاه و سپهسالار او بوده که به همراه مردمش به تازگی زردشتی شده بودند و علیه ارجاسب، شاه خیونان، کارزاری راه انداختند.
- یَسنا (Yasna)یا یسنَه، یکی از بخش‌های پنجگانه کتاب اوستا و مهم‌ترین آنها. در مراسم دینی سروده میشود و شامل 72فصل (هات) است. گاتاها یا گاهان بخشی از یسناست. این اثر حاوی موضوعاتی چون ذکر و نیایش اهورامزدا، امشاسپندان و ایزدان، اقرار به دین زردشتی و بعضی مسائل مذهبی می‌باشد.
- یسوعیان یا انجمن عیسییسوعیان: یا انجمن عیسی فرقه‌ای از مسیحیان کاتولیک در قرن شانزدهم م. بودند که به فعالیت‌های گستردۀ تبشیری می‌پرداختند. نام فرقه به معنای هنگ مسیح، معلمان یا سربازان مسیح است و مؤسس این فرقه ایگناتیوس لویولا است. هدف اصلی این انجمن بشارت به انسان‌ها از رهگذر آموزه‌های مسیحیت برای «شکوه بیشتر(...)