جیمز اتکینسون (James Atkinson)
فهرست مطالب
جیمز اتکینسون (James Atkinson)
جیمز اتکینسون (James Atkinson) یکی از نخستین شرق‌شناسان و مترجمان اروپایی در حوزۀ ادبیات فارسی بود که در جایی میان دانش پزشکی، زبان‌شناسی و مطالعات فرهنگی ایفای نقش کرد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که متون کلاسیک فارسی را با رویکردی ادبی و تطبیقی به انگلیسی برگرداند و از این طریق سهمی چشمگیر در معرفی شعر حماسی و عاشقانۀ ایرانی به خوانندگان غربی داشت. فعالیت‌هایش در زمینۀ ترجمه، آموزش زبان فارسی، و نگارش سفرنامه‌های شرق، از او چهره‌ای میان‌رشته‌ای ساخت که میان هنر، علم و مطالعات فرهنگی پیوندی ماندگار برقرار کرد.
تولد و درگذشت
1780م. ـ 1852م.
سوابق زندگی و تحصیل
جیمز ا. اتکینسون (James A. Atkinson) در نهم مارس سال 1780م. در شهر دورهام (Durham) انگلستان زاده شد. او از کودکی استعداد شایانی در سرایش شعر و زبان‌آموزی از خود نشان داد. تحصیلات خود را در رشتۀ پزشکی در دانشگاه‌های ادینبورگ (Edinburgh) و لندن (London) به پایان رساند و در سال 1805م. به عنوان دستیار جرّاح در سازمان بنگال (Bengal Establishment) منصوب شد. در دوران خدمت در هند، علاقه‌مندی عمیقی به زبان و ادبیات فارسی پیدا کرد و در اوقات فراغت به آموختن و مطالعۀ آثار کلاسیک ایران پرداخت. در سال 1810م. ترجمۀ منظوم داستان «رستم و سهراب» از شاهنامۀ فردوسی (Ferdowsī) را آغاز کرد که حاصل آن با عنوان سهراب: یک منظومه (Soohrab, a Poem)در سال 1814م. در کلکته (Calcutta) منتشر شد. یک سال پیش از آن، لرد مینتو (Lord Minto)، فرماندار کل هند، او را به سمت معاون ضرابخانه منصوب کرده بود؛ سمتی که تا سال 1828م. با دو وقفۀ کوتاه آن را بر عهده داشت. در سال 1818م. برای مدتی ریاست موقت کرسی زبان فارسی در کالج فورت ویلیام (Fort William College) را عهده‌دار شد. این تجربه‌ها، به ویژه آموزش زبان فارسی و ترجمۀ متون ادبی، جایگاه او را به عنوان یکی از نخستین ایران‌پژوهان انگلیسی در آغاز سدۀ نوزدهم تثبیت کرد (Karimi-Hakkak, 2016).
سوابق اجرایی و پژوهشی
جیمز ا. اتکینسون در کنار خدمات پزشکی و آموزشی، فعالیت‌های اجرایی و پژوهشی گسترده‌ای در هند و انگلستان داشت. در سال 1817م. سرپرستی نشریۀ رسمی دولت بریتانیا در هند با عنوان مجلۀ دولتی (Government Gazette) به او سپرده شد و از سال 1823م. با استقلال این نشریه از دولت، مدیریت آن و چاپخانۀ وابسته‌اش را نیز بر عهده گرفت. در این دوران چندین ترجمۀ مهم از متون فارسی از جمله در سال 1818م. حاتم طایی: یک داستان عامیانه(Hatim Taee, a Popular Romance) را منتشر کرد. وی در سال‌های 1828م. تا 1833م. در انگلستان به تدوین و تکمیل ترجمه‌های خود از شاهنامه و نظامی پرداخت و ترجمۀ منثور و منظوم شاهنامه را در سال 1832م. با حمایت صندوق ترجمۀ شرقی (Oriental Translation Fund) منتشر کرد که مدال طلای این مؤسسه را برایش به همراه داشت. سپس در سال 1836م. ترجمۀ خلاصه‌شدۀ منظومۀ لیلی و مجنون را منتشر ساخت. او همچنین در سال 1838م. همراه سپاه بریتانیا به افغانستان رفت و پس از بازگشت، سفرنامه‌هایی چون طرح‌هایی از افغانستان (Sketches in Afghanistan) را در سال 1842م. نوشت (Karimi-Hakkak, 2016). در میان فعالیت‌های گوناگون جیمز اتکینسون دوران پس از بازگشت او از انگلستان در سال 1833م. مرحله‌ای تازه از کارنامۀ علمی و اداری‌اش را رقم زد. او در بازگشت به هند، سمت جرّاح هنگ پنجاه و پنجم پیاده‌نظام بومی را بر عهده گرفت و در سال 1838م. به عنوان جرّاح ارشد سپاه رود سند(Indus) در لشکرکشی بریتانیا به افغانستان منصوب شد. این مأموریت نظامی فرصتی ارزشمند برای مشاهدۀ میدانی سرزمین‌های شرق ایران و افغانستان بود و یادداشت‌ها و طرح‌های او از این سفر، بعدها در دو اثر مهم از جمله یادداشت‌ها و طرح‌هایی از لشکرکشی به افغانستان (Expedition into Affghanistan: Notes and Sketches made in the Campaign 1839–40) منتشر شد (History Archive, 1853). آثار پژوهشی و ادبی او تنها به ترجمه‌های فارسی محدود نبود، بلکه مجموعه‌ای متنوع از سروده‌ها و ترجمه‌های ادبی از زبان‌های اروپایی را نیز در بر می‌گرفت. از جمله این آثار می‌توان به منظومۀ عاشقانۀ رودولفو (Rodolpho)، و مجموعه اشعار شهر کاخ‌ها (The City of Palaces) اشاره کرد. تنوع آثار و دقت در ترجمه نشان می‌دهد که اتکینسون از نخستین شرق‌شناسانی بود که میان پژوهش ادبی و ذوق هنری پیوندی سنجیده پدید آورد (Ibid). از میان جنبه‌های گوناگون زندگی جیمز اتکینسون، فعالیت‌های نظامی و هنری او در دهۀ پایانی خدمتش در هند جایگاهی ویژه دارد. افزون بر فعالیت به عنوان جرّاح ارشد سپاه رود سند، سفرش به افغانستان در قالب یک مأموریت نظامی برای بازگرداندن شاه شجاع‌الملک بود که در چارچوب رقابت‌های امپراتوری بریتانیا و روسیه در آسیای میانه انجام گرفت. اتکینسون در حمله به شهر غزنه (Ghaznee) در سال 1839م. شرکت داشت و به پاس خدماتش نشان امپراتوری درّانی (Order of the Dooranee Empire) را دریافت کرد. یک سال بعد، در 1840م. به عنوان جرّاح ارشد ناحیۀ کان‌پور (Cawnpore Division) منصوب شد و به این ترتیب از فاجعۀ خونین عقب‌نشینی سپاه بریتانیا از افغانستان در امان ماند (The Map House, n.d.).
آثار
- کتاب:
- سهراب: یک منظومه (ترجمۀ آزاد از نسخۀ اصلی فارسی اثر فردوسی).
- طرح‌هایی از افغانستان.
- لشکرکشی به افغانستان: یادداشت‌ها و طرح‌های توصیفی از این کشور.
- شاهنامۀ شاعر پارسی فردوسی.
- لیلی و مجنون: شعری از نسخۀ اصلی نظامی.
آثار به زبان های دیگر
– Books:
- Atkinson, J.A. (1814). Soohrab: A Poem Freely Translated from the Original Persian of Firdousee.
- Atkinson, J.A. (1842). Sketches in Afghaunistan. Green and Longmans.
- -. (1842). The Expedition into Affghanistan; Notes and Sketches Descriptive of the Country. H. Allen & Company.
- (1832). The Shah Nameh of the Persian Poet Firdausi (J.A. Atkinson, Trans.) London.
- Nizami Ganjavi. (1836). Laili and Majnun: A Poem from the Original Persian of Nizami (J.A. Atkinson, Trans.). London.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- James Atkinson. (n.d.). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/James_Atkinson_(Persian_scholar)
