قرن ۱۰م./۴ق.

ابوالعلا اشعار فنی و مصنوع سروده و در هزل پیشگام کسایی مروزی بوده است. گمان می‌رود منظور از ابوالعلا در یکی از ابیات منوچهری همین ابوالعلاء شوشتری باشد، زیرا او را در ردیف شعرای فارسی‌زبان آورده است (ابوالعلاء ‌شوشتری، ‌2021). منوچهری در قصیدۀ خود ضمن نام بردن از سخنگویان و حكیمان پیش از خود، ابوالعلاء را در زمرۀ شاعران معروف همچون ابوالعباس ربنجنی، بوسلیك گرگانی و ابوالمثل آورده است (منوچهری، 1363ش.). آنچه تا امروز از اشعار ابوالعلا به دست آمده، نزدیك به ۱۰ بیت است كـه در لغت‌فرس اسدی طوسی و ترجمان ‌البلاغۀ رادویانی و حدایق‌السحر وطواط آمده است. اسدی طوسی در فرهنگ خود ابیات او را به عنوان شاهد لغات آورده است (نفیسی، 1310ش.، 388). در لغت‌نامۀ دهخدا آمده: «تنها در لغت‌نامة اسدی ابیات ذیل از او دیده می‌شود و سپس ابیات زیر آمده است: بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من / چهار گوهرم اندر چهار جای مدام زمرد اندر تاکم عقیقم اندر غژب / سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام ای... من ای... تو انجیره‌گذاری / سرگین خوری و قی کنی و باک نداری ریچاله‌گری پیشه گرفتی تو همانا / به‌خیره در شیر بری کامه برآری» همچنین رادویانی او را نویسنده کتابی دربارۀ عروض می‌داند (ابوالعلاء ‌شوشتری،‌2021).

سعید نفیسی او را کبار شعرای قرن چهارم و دورۀ آل‌سامان شمرده است. بنا به گفتۀ وی اگرچه اشعار اندکی از این شاعر والامقام برجای مانده است اما از این شعرها به خوبی می توان فهمید که شوشتری شاعری مقتدر بوده اشت و شعر مصنوع می‌سروده و باید وی را از بزرگان شاعر دوره آل سامان بشماریم (نفیسی، 1310ش.، 387). با وجود کم بودن اطلاعات در دسترس از ابوالعلا، اشعار او نشان می‌دهد که او در خلق تشبیهات، مضامین نو و تصاویر شعری مهارت زیادی داشته و از لحاظ شیوۀ بیان و نوع مضمون و موضوع، دارای سبکی تازه و بدیع است. سعید نفیسی براساس قطعۀ هجوآمیزی از او كه در لغت فرس اسدی طوسی آمده، او را نخستین شاعر هزل‌گو و پیشوای هزل‌گویان دورۀ بعد دانسته است. دو بیت دیگر از اشعار او كه در صنعت معمّا در كتاب وطواط آمده، ظاهراً كهن‌ترین معما در زبان فارسی است (عبدعلی، 1399ش.). اسامی برخی از مهم‌ترین ایران‌شناسانی که دربارۀ ابوالعلاء شوشتری دست به تحقیق و پژوهش زده‌اند

• سعید نفیسی؛
• محمد دبیرسیاقی؛
• ذبیح‌الله صفا.

المیرا کریمی

تیرماه 1400ش.