سیبویه Sībawayh

وی یکی از صدها درخشان­‌ترین ستارگان ادب آسمان ایران است که در قرن دوم هجری در عین جوانی استاد علم علوم عربی و فنون نحوی گردید و شاگردان بسیاری از خرمن علم و دانش این دانشمند بلندپایۀ ایرانی خوشه چیده‌اند که هرکدام از آن­‌ها نیز از مشاهیر دانشمندان عرب و فارسی شده­‌اند (اسکندری، 1354، 324). او نویسندۀ اولین کتاب درمورد دستور زبان عربی و زبان‌شناسی بود. ابن الندیم و ابوبکر الزبیدی، زندگی‌نامه‌نویسان قرن دهم و ابن خلّکان در قرن سیزدهم، سیبویه را محقّق علم زبان عربی و زبان‌شناسی می‌دانند، کسی که در دوره‌های قبل و بعد از آن مانند او نبوده‌است. آن‌ها او را بزرگ‌ترین زبان‌شناس عربی و یکی از بزرگ‌ترین زبان‌شناسان در همۀ زمان‌ها و به هر زبانی دانسته‌اند (ویکی‌پدیا). سیبویه دروس مقدّماتی را در فارس آموخت و سپس اشتیاق معارف اسلامی او را به بصره که در آن روزگار مرکز فنون ادب مانند فقه، کلام، حدیث، شعر، لغت و صرف و نحو بود، گسیل داشت (اسکندری، 1354، 4). با این­‌که سیبویه برای آموختن فقه و حدیث به بصره آمده بود امّا به نحو گرایش یافت و تا آن­‌جا پیش رفت که به امام نحویّون ملقّب شد (اسکندری، 1354، 86). ­­­­در اهمّیت سیبویه همین بس که او را اوّلین کسی می ­دانند که علم نحو را گسترش داد (نصیری، 1384، 270). وی با مایه­‌های فراوانی در نحو که از استادان خود فراهم آورد، کتابی را ساخت که در مقایسه با رسائل گوناگون صرف و نحو و لغت و علوم بلاغی بی‌سابقه و بی‌نظیر بود (اسکندری، 1354، 57). با گسترش قلمرو اعراب مسلمان، لحن و غلط­‌گویی در سخن، در میان آنان رواج یافت و این امر، بزرگان را از جمله سیبویه بر آن داشت تا صرف و نحو زبان عربی را قاعده­‌مند سازند (ناصف، 1354، 9). اثر بزرگ سیبویه کتابی است که به الکتاب موسوم شده‌است و در فضیلت آن کتاب در طول تاریخ اسلام سخن­‌ها گفته‌اند و هنوز آن را مأخذ عظیم و منبع معتبر علم نحو می‌­دانند. الکتاب بنیان و شالودۀ گرامر عرب را گذاشته‌است. گفته می‌شود که سیبویه اصول و مبانی کتاب خود را از استاد خود به نام خلیل و فروع و حواشی را از عیسی بن عمر و یونس بن حبیب و دیگر علمای بصره فراهم آورده و مطالب پراکندۀ آن‌­ها را مدوّن ساخته‌است. به هر صورت کتابی است که آن را به دریا تشبیه کرده‌اند (اسکندری، 1354، ص. 74). این کتاب در نظر اُدبا و نحویّان چنان با عظمت خاص و شکوه به‌خصوصی جلوه کرد که به‌واسطۀ استناد فراوان آن به آیات قرآن، قواعد مشهور نحویان و اشعار فصحا و معروفان عرب‌زبان آن را قرآن النّحو نامیدند و محور تعلیم نحو و عربیّت و معیار علم و فضیلت قرار دادند (اسکندری، 1354، 95). الکتاب علاوه‌بر محتوای جالب توجّه، دارای نوعی ارزش تاریخی است، چون نخستین کتابی است که در علم عربیّت به‌دست ما رسیده‌است. به عبارت دیگر، نخستین کتابی است در نحو که از قرن دوم در دسترس ما قرار دارد (اسکندری، 1354، 57).