قطبالدّین شیرازی - Qotb al-Din Mahmoud b. Zia al-Din Mas'ud b. Mosleh Shirazi
قطبالدّین شیرازی (Qotb al-Din Shirazi) از دانشمندان بزرگ ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری قمری است. او در طب، ریاضیّات، نجوم، حکمت، کلام و موسیقی دست داشت و در نظم و نثر پارسی و عربی دارای مهارتی کامل بود. وی نقش مهّمی در گسترش حکمت، فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشتهاست.
نام کامل و سبب شهرت
نام کامل او ابوالثّناء محمود بن ضیاءالدّین مسعود بن مصلح کازرونی است و معروف به قطبالدّین شیرازی و ملقّب به علّامه است.
تولد و درگذشت
634ق.(1236م.) - 710ق.(1310م.)
آثار و اندیشه های او
پدر وی ضیاءالدّین مسعود کازرونی پزشک حاذق و همچنین از مشایخ صوفیّه بود. ضیاءالدیّن خرقۀ (لباس صوفیانه) خود را از شهابالدّین عمر سهروردی دریافت کرده بود. قطبالدّین نیز خرقۀ خود را از دست نجیبالّدین علی بن بزغش شیرازی، صوفی مشهور زمان خود دریافت کرد. قطبالدّین تحصیل پزشکی را در زمان حیات پدرش آغاز كرد. پدرش در بیمارستان مظفّری شیراز به تدریس پزشکی میپرداخت. پس از درگذشت پدرش (وقتی قطبالدّین 14 ساله بود) عمویش و دیگر علما او را در پزشکی آموزش دادند. او همچنین به مطالعۀ کتاب قانون اثر دانشمند معروف فارسی ابنسینا و تفسیرهای آن پرداخت. بهویژه او تفسیر فخرالدّین رازی درمورد قانون را خواند (ویکیپدیا).
قطبالدّین شیرازی از دانشمندان جامع و بزرگ و یگانۀ زمان خود بود. او در طب، ریاضیّات، نجوم، حکمت و موسیقی دست داشت و در نظم و نثر پارسی و عربی دارای مهارتی کامل بود (نصیری، 1384، 359). وی نقش مهمّی در گسترش حکمت، فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشتهاست (میر، 1356، 6). چندی نیز شاگرد نجمالدّین کاتبی قزوینی بود. سپس به مراغه رفت و در آنجا علم هیئت و اشاراتِ ابنسینا را در خدمت خواجه نصیرالدّین طوسی آموخت و نزد استاد و به یاری او به حلّ مشکلات قانون توفیق یافت (نصیری، 1384، 359؛ ابن فوطی، 1374، 430).
او همچنین سفرهایی به خراسان، عراق عجم، بغداد، مصر و روم داشت که در این سفرها با بزرگان دیدار میکرد؛ از جمله در قونیه بر صدرالدّین قونوی [جانشین و داماد مولانا] عارف نامدار آن زمان وارد شد و علم شریعت و طریقت را نزد او فراگرفت (نصیری، 1384، 359؛ جامی، 1345، 504).
از جمله شاگردان وی میتوان به قطبالدّین رازی، کمالالدّین فارسی، نظامالدّین اعرج، تاجالدّین علی بن عبدالله شافعی اردبیلی اشاره کرد (نصیری، 1384، 359؛ میر، 1356، 55).
آثار او عبارتند از:
- درّةالتّاج لغرّة الدّیباج معروف به النموذج العلوم به فارسی. او این کتاب را به خواهش امیر دُباج، پادشاه اسحاقوند گیلان، تألیف کرد. این کتاب، اثری دایرةالمعارفی در منطق، حکمت طبیعی، حکمت ریاضی و الهیّات و دیگر مسائل و اقسام فلسفه است. همچنین این اثر پس از کتاب شفاء ابنسینا مهمترین کتاب جامعی است که در علوم فلسفی تألیف شدهاست.
- تحفۀ شاهی در علم هیئت به فارسی، کتابی است که دربارۀ مسائل مختلف نورشناسي، مكانيك سماوي و اندازهگيري قطر زمين مطالب حایز اهمّيتی آوردهاست. این کتاب در اصل شرحی است که قطبالدّین شیرازی بر کتاب التّذکرة فی العلم الهیئه اثر خواجه نصیر نوشته است.
- نهایةالإدراک فی درایةالأفلاک به زبان عربی است و دارای چهار مقاله در علم هیئت است.
- اختیارات مظفّری در نجوم و هیئت.
- شرح کلیّات قانون در طب موسوم به تحفةالسّعدیّة. این اثر که معروفترین شرح قانون ابن سینا است، منظوم و شامل حدود هزار بیت است.
- شرح حکمة الاشراق سهروردی
- شرح مفتاح العلوم سکاکی که شامل 32هزار بیت است.
- فتح المنّان فی تفسیر القرآن در حدود 40 جلد. در این کتاب وی علاوهبر کتاب و سنّت از راه علوم دیگر نیز به تفسیر قرآن پرداختهاست (نصیری، 1384، 359).
دیدگاه ایران شناسان
اروپاییانی که در تاریخ علم کتاب نوشتهاند و شرقشناسانی که فعّالیّتهای علمی ایرانیان را مورد توجّه قرار دادهاند، اکثرأ علّامه را دانشمندی جهانی معرّفی کردهاند امّا متأسّفانه هیچیک از آثار قطبالدّین بهطور کامل به زبانهای اروپایی ترجمه نشدهاست و تنها ای. ویدمان (E. Wiedemann) چندین مقاله به زبان آلمانی در بین سالهای 1911م. تا 1928م. دربارۀ قسمتهایی از آثار او انتشار دادهاست (میر، 1356، 42).
اسامی ایران شناسان پژوهشگر
- آرتورجان آربری (Arthur John Arberry)
- سیریل الگود (Cyril Elgood)
- جورج سارتون (Sarton Goorge) . او علّامه را یکی از بزرگترین دانشمندان ایران در ادوار تاریخ برمیشمارد و بهخصوص او را در فنّ مکانیک و نورشناسی جالب توجّه میداند.
- ای. ویدمان (E. Wiedemann)
منابع
- نصیری، محمّدرضا، (1384ش.)، اثرآفرینان: زندگینامۀ نامآوران فرهنگی ایران (از آغاز تا سال ۱۳۰۰ هجری شمسی)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- میر، محمّدتقی، (1356ش.)، شرححال و آثار علّامه قطبالدۀین محمودبن مسعود شیرازی، شیراز: دانشگاه شیراز.
- دماوندی، مجتبی، (بیتا)، شرح و بررسی زندگانی و معرّفی آثار علّامه قطبالدّین رازی ورامینی، ورامین: دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین.
- ابنفوطی، عبدالرزّاق بن احمد، (1374ش.)، مجمعالآداب فی معجمالألقاب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
- جامی، عبدالرّحمن بن احمد، (1345ش.)، نفحاتالأنس من حضراتالقدس، لاهور: [بینا].
- آربری، آرتورجان، (1336ش.)، میراث ایران، ترجمۀ احمد بیرشک و دیگران، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
منابع به زبان های دیگر
7. Wikipedia
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
- قطبالدّین شیرازی، محمودبن مسعود، (1393ش.)، حکمةالاشراق سهروردی با شرح قطبالدّین شیرازی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- قطبالدّین شیرازی، محمودبن مسعود، (1320 - 1317ش.)، درّةالتّاج لغرّةالدباج، بهکوشش و تصحیح محمّد مشکوة، تهران: چاپخانۀ مجلس.
- والبریج، جان، (1375ش.)، قطبالدّین شیرازی و علم الأنوار در فلسفۀ اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
گردآورنده