وصال شیرازی - Vesal shirazi

نام کامل او میرزا محمّد شفیع شیرازی و معروف به میرزا کوچک است.

میرزا شفیع شیرازی معروف به میرزا کوچک در سال 1197ق. در عهد کریم خان زند در شیراز دیده به جهان گشود. وصال در اواخر عمر نابینا شد و در سال 1262 ق. در 69 سالگی در زمان سلطنت محمّدشاه در زادگاه خویش بدرود حیات گفت (فرشادمهر، 1385، 272- 273).

میرزا محمّد شفیع در نزد علمای عصر به تحصیل دانش و هنر پرداخت و در فنّ شعر و موسیقی و خط مهارت یافت و محفل وی در شیراز مجمع شاعران و هنرمندان گردید. در خطوط هفت‌گانۀ نسخ و نستعلیق و ثلث و رقاع و ریحانی و تعلیق و شکسته به استادی رسید. کتاب‌هایی که با خطوط مختلف خوش‌نویسی کرد، بسیار است و چند جلدی از مثنوی مولوی، دیوان خاقانی، انوری، حافظ و کلیّات سعدی را به خظ نستعلیق نوشته‌است که هم­ اکنون در موزه‌های هنر ملّی ایران موجود می‌باشد (حقیقت، 1368، 601 ). وی علوم متداول زمان خود را نزد دانشمندان عصر، از جمله میرزا ابوالقاسم سکوت، از عرفای نامی فرا گرفت و نوشتن انواع خط را آموخت. هنگامی‌که فتحعلی­‌شاه برای بازدید خطّۀ فارس به شیراز رفت، مکارم و فضایل وصال را شنید و وی را به حضور طلبید. وصال قرآنی را که با هفت نوع خط نوشته و در تذهیب آن هنرمندی بسیار به‌کار برده بود، به شاه تقدیم کرد (حسینی ­کازرونی، 1386، 227). وصال شاعری قصیده‌­سرا و مدّاح است و دارای همۀ صفات یک شاعر درباری می‌باشد. او فتحعلی­‌شاه، محمّدشاه، شجاع­‌السّلطنه، فرمانفرما و چند تن از بزرگان فارس را مدح گفته‌است و به قول خود او دیوانش انباشته از مدح بزرگان است. با این همه او نیز مانند سلف خود سیّدمحمّد سحاب، بیهودگی شاعری درباری را دریافته بود و از پیشه‌ای که در پیش گرفته بود، رنج می‌برد. وصال در فنون شعر استاد بود و در عین تقلید از پیشینیان، صفات اصلی بهترین نمونه‌های شعر کلاسیک را حفظ کرده بود. او از غزلیّات سعدی بسیار استقبال کرده‌است. اندیشه‌های نو و مضامین بکر با تجربه‌های مستقل لفظی در دیوان او دیده نمی‌شود. هرچه دارد انعکاس ماهرانه‌ای از سخن شعرای بزرگ گذشته است. با این اوصاف خواندن اشعار او لذّت هنری بزرگی در خواننده ایحاد می­‌کند و هر سطر از اشعارش بیتی از شعر استادان بزرگ گذشته را به‌خاطر می‌آورد. مرثیه‌های شورانگیز وصال، که به سبک و روش محتشم کاشانی ساخته، بر شهرت ادبی او افزوده‌است (حسینی کازرونی، 1386، 228-229 ). وصال شیرازی از شاعران دورۀ بازگشت ادبی عصر فتحعلی شاه و محمّدشاه بود (شافعی، 1380، 249-250). وصال مردی مهربان، خوش‌محضر و درویش بود و در میان اهل عرفان و ادب، دوستان بسیار داشت. به‌خصوص با قاآنی روابطی نزدیک داشت و اوقاتی را که قاآنی در شیراز بود غالباً با هم می‌گذراندند (آرین­‌پور، 1350، 40). وصال، اطواق الذهب زمخشری را به فارسی برگرداند و رسالاتی نیز به نظم و نثر در حکمت، کلام، موسیقی، عروض و تفسیر احادیث تألیف کرد و کتابی به نام صبح وصال را به شیوۀ گلستان سعدی نوشته‌است. وی مثنوی بزم وصال را در بحر تقارب ساخت و داستان شیرین و فرهاد وحشی را که ناتمام بود به‌قدری خوب و استادانه به پایان رساند که هر منتقد در تشخیص و بیان تفاوت آغاز و انجام داستان، دچار اشکال می‌شود (آرین­‌پور،1350، 40 -41). متأسّفانه جز دیوان وی که اشعاری محدود دارد و خسرو و شیرین و شرح مقالات زمخشری دیگر کتاب‌های نام برده شده تا کنون به چاپ نرسیده‌است. قصایدی که سروده بیشتر در اندرز و حکمت است، اگر در مدح بزرگان عصر خود سخنی گفته برای آزمایش طبع بوده‌است و بی‌شک با طبع بلند و گنج قناعتی که داشته در اندیشۀ پاداش و صله نبوده‌است (وصال، 1319، 26). وصال شیرازی مردی درویش‌­منش و عارف مسلک بود و مراثی بسیاری در رثای حضرت سیّد الشّهدا سروده‌است (کرمانی، 1380، 526).     آثار:

1. ‌‌‌‌‌مثنوی بزم وصال
2. تکمیل مثنوی فرهاد و شیرین وحشی بافقی
3. ترجمۀ اطواق الذّهب زمخشری (صد مقالۀ اخلاقی و ادبی)
4. صبح وصال به تقلید از گلستان سعدی
5. دیوان، شامل قصاید مدحی، مثنوی‌ها، غزلیّات و مراثی

 

هانیه طلوع فکور

شهریور 1398ش.