ابواسحاق ابراهیم ­‌بن ادهم ­‌بن سلیمان ­بن منصور بلخی العجلی، یا ابواسحاق ابراهيم‌ ­بن ادهم­‌ بن منصور بن يزيد بن جابر تميمی عجلی معروف به ابراهیم ادهم.

روایات زیاد و متفاوتی درمورد تاریخ ولادت و وفات او وجود دارد. به روایتی در سال ۱۰۰ق. یا حدود سال 110 هـ.ق(728م.) در قبیله­‌ای منسوب به بکربن وائل در بلخ و به گفتۀ برخی در مکّه به دنیا آمد و بین سال­‌های 160ق. تا 166ق.(783م.) (به احتمال بیشتر 161ق.) از دنیا رفت.

همان‌طور که از ابو نویم (Abu Nu'aym) نقل شده، ابراهیم ادهم بر اهمیّت سکون و مراقبه برای زهد تأکید داشته‌است. مولانا جلال الدّین محمّد رومی در مثنوی خود افسانۀ ابراهیم را به‌طور گسترده توصیف کرده‌است. مشهورترین شاگرد او ابراهیم شقیق البلاخی نام دارد. روایات مربوط به زندگی ابراهیم توسط نویسندگان قرون وسطایی مانند ابن عساكیر (Ibn Asakir) و بخاری (Bukhari) ثبت شده‌است. ابراهیم در ابتدا پادشاه منطقۀ بلخ بود. او از طریق خضر که دو بار بر او ظاهر شد، هشدارهایی از جانب خدا دریافت کرد. پس تاج و تخت خود را رها کرد تا زندگی زاهدانه‌ای را به‌دست آورد. او مهاجرت کرد و تصمیم گرفت تا بقیۀ عمر خود را با یک سبک زندگی نیمه‌عشایری بگذراند. ابراهیم به‌خاطر معیشت خویش خستگی‌ناپذیر کار می‌کرد، غالباً ذرت خرد یا باغ‌های دیگران را تمیز می‌کرد. نخستین استاد معنوی وی یک راهب مسیحی به نام سیمئون (Simeon) بود (ویکی‌پدیا). نوشته‌­ای از او در دست نیست و کسی هم از نوشتاری منتسب به او یاد نکرده‌است، با این حال انبوهی از داستان­‌ها پیرامون کرامات او در نوشته­‌های صوفیان می­‌توان یافت. ابراهیم ادهم موضوع بسیاری از آثار هنری، ادبی و مکاتب مختلف بوده‌است که برخی از آن‌ها در ذیل می‌آید: 1. مکتب عرفانی خراسان: ابراهیم ادهم نخستین مکتب عرفانی خراسان را بنیان نهاد. مرکز فعّالیّت او در بلخ بود. 2. نقاشی­‌های مینیاتوری هندی: ابراهیم ادهم موضوع بسیاری از نقّاشی­‌های مینیاتوری هندی بوده‌است. 3. آثار به زبان اندونزیایی: آن دسته از زبان­‌های اندونزیایی که آثاری را دربارۀ ابراهیم ادهم به خود اختصاص داده­‌اند عبارتند از: مالایی، جاوهای، سوندایی، بوگی و آچه­ای. از میان این زبان‌ها روایت­‌های مالایی ظاهراً کامل‌­ترین و شاید قدیمی­‌ترین روایات در اندونزی هستند. 4. حکایت­‌های سلطان ابراهیم: حکایت­‌هایی مربوط به ابراهیم ادهم توسط افراد گوناگون ذکر شده و کتاب­‌های مختلفی به زبان­‌های مختلف فارسی، ‌انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، عربی و... از آن حکایت‌ها به چاپ رسیده‌است، مانند نسخۀ خطّی 125 صفحه­‌ای به نام حکایت سلطان ابراهیم که به‌همّت دانشمند هلندی روردا وان ایسینگا (Sicco Roorda van Eysinga) در شکل مختصر آن منتشر گردیده‌است. در نوشته­‌های نورالدّین رانیری، در شعر کوتاهی از شاعر انگلیسی لی هانت (Leigh Hunt)، در تذکرة الاولیای عطّار و... حکایت‌های ابراهیم ادهم آمده‌است. 5. نوشته­‌های مقایسه‌­ای: در بسیاری از مقالات و کتاب­‌ها، ابراهیم ادهم یا مذهب او در مقام مقایسه قرار گرفته‌است، مانند مقایسه و تأثیرپذیری داستان ابراهیم ادهم از بودا (Gautama Buddha) در منابعی مانند آثار عبدالحسين زرّين­‌كوب. 6. گفتار و آموزه­‌ها: در کتاب‌­های مختلفی از جمله کتاب آن سلطان دنیا و دین ابراهیم ادهم از پادشاهی تا... نوشتۀ دکتر حسن نصیری جامی، تذکرة الاولیای عطّار نیشابوری، نفآئس‌ الفنون‌ في‌ عرآئس‌ العيون‌ نوشتۀ شمس­‌الدین آملی، الهی‌نامۀ عطار و... گفتار و اذکار ابراهیم ادهم وجود دارد.

راسل جونز (Russell Jones) «ابراهیم ادهم از شخصیت­‌های برجستۀ دوره­‌های اولیّۀ تصوّف اسلامی است. برخی واقعیّت‌­های زندگی او شباهت قریبی با زندگی بودا دارد و همین امر از بعضی جهات ابراهیم ادهم را نسبت‌به سایر متصوّفان در مرکز توجه قرار داده‌است... او به نوعی شخصیّتی بسیار جالب ولی در عین حال مبهم است. به‌نظر می­‌رسد که از نظر تاریخی دربارۀ زندگی او در بلخ اطلّاعات مشخّص زیادی وجود ندارد اما در حکایت‌ها و افسانه­‌هایی که از زندگانی برخی عرفا نقل شده نقش او برجسته می­‌باشد. اگرچه در کتاب‌­ها اغلب اشاراتی به او می­‌شود ولی تاکنون هیچ مطالعه و تحقیقی که تنها به او اختصاص داشته باشد، یافت نشده‌است» (جونز، 1388، ش. 8، 43). جان ا. سبحان (John A. Subhan) «زندگینامه­‌نویسان، توصیف کرده­‌اند که ابراهیم ادهم شاه بلخ بوده‌است. بزرگی سلطنت او با این واقعیت نشان داده می­‌شود که زمانی که او در بیرون به سر می‌­برد، چهل شمشیر طلایی و چهل گرز طلایی در مقابل او و پشت سر او حمل می­‌شد. یک روز در حال شکار صدایی به او هشدار داد که "بیدارشو! که برای این کار ساخته شد‌ه­‌ای" بنابراین او تاج و تخت را رها و تقوا پیشه کرد» (Sobhan, 1938: 12-13).  

1. امینی، محمّد (1393ش.)، صوفی‌گری- بازبینی و ویرایش صوفی‌گری احمد کسروی، چاپ اوّل، تهران: شرکت کتاب.
2. جونز، راسل (1388ش.)، ابراهیم ادهم در ادبیّات مالایی، ترجمۀ سیدمهدی حسینی اسفیدواجانی، مجلّۀ اطّلاعات حکمت و معرفت،سال چهارم، ش. 8.
3. زمردی، حمیرا و دیگران (1392ش.)، بررسی تطبیقی شخصیت، زندگی، احوال و اقوال ابراهیم ادهم و بودا، فصل‌نامۀ تخصصی مطالعات داستانی، سال اول، شمارۀ سوم، بهار.

تصویر موجود در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

هدیه خرمی

بهمن 1397ش.