نظام الملک - Nezam-al-Molk

نام کامل او بوالحسن علی­ بن اسحاق­ بن عبّاس توسی و کنیۀ او ابوعلی است. ملقّب به سیّد الوزراء و قوام‌­الدّین و مشهور به خواجه نظام‌­الملک توسی است (دهخدا، 1377، 22571). در روزگار او به متصدّی شغل وزارت در زبان فارسی دستور یا وزیر می­‌گفتند و در زبان عربی خواجۀ بزرگ یا صدر. صدارت از عالی­‌ترین مقامات دولتی بود (اقبال، 1338، 22). از اشعار معزّی (Mu'izzi) شاعر هم‌عصر او چنین برمی­‌آید که خواجه دو لقب دولتی قوام‌­الدّین نظام‌الملک و قوام­‌الملک نظام­‌الدّین داشته‌است. از آن‌جایی‌که لقب اوّل بر نام او غلبه کرده‌بود خواجه بیشتر به نظام‌الملک مشهور بوده‌است (همان، 48).

408ق. - 485ق.

نظام‌الملک در شهر توس به دنیا آمد. در کودکی به کمک پدر به آموختن قرآن پرداخت. در یازده‌سالگی حافظ قرآن شد؛ سپس به نیشابور فرستاده شد و به‌مدّت چهار سال نزد امام موفّق نیشابوری فقه شافعی (Shafiʽi)، حدیث (Hadith) و اصول (Usul al-Fiqh) را فراگرفت (رضازادۀ مقدّم، 1389، 11). سفری به مرو Merv داشت و در میهنه (Miana) با ابوسعید ابوالخیر (Abu Sa'id Abu'l-Khayr) ملاقات کرد. تأثیر این دیدار، ارادت او را تا پایان عمر نسبت‌به این عارف و صوفی بزرگ در عمق وجودش باقی گذاشت و همواره صوفیان مورد احترام و اکرام وی بودند (همان، 12). از مطالعۀ­ احوال تحصیلی او برمی‌­آید که نظام­‌الملک در تحصیلات خود بیشتر به فقه، حدیث و مسائل دین اشتغال داشته‌است (صفا، 1319، 28). در سال 432ق. بود که به خدمت امرای غزنوی درآمد و به امور دیوانی مشغول شد (رضازادۀ مقدّم، 1389، 12). با فروپاشی سلطنت غزنوی و هجوم ترکان سلجوقی به خراسان به خدمت سلجوقیان درآمد (بهزادی، 1395، 17). مدّتی در بلخ به ابوعلی بن شاذان (Ibn Shadhan) خدمت کرد (دهخدا، 1377، 22571). پس از آزار و اذیّتی که از ابن شاذان دید به مرو رفت و به دستگاه چغری ­بیگ (Chaghri Beg) پیوست و به مدّت ده سال در خدمت او بود (بهزادی، 1395، 17). سپس به آلپ ارسلان (Alp Arslan) که حکمران خراسان بود پیوست و به­‌عنوان کاتب و وزیر او مشغول خدمت شد. هنگامی که طغرل در سال 455ق. درگذشت، آلپ ارسلان با صلاح‌دید و کمک خواجه به سلطنت رسید و خواجه را به­‌عنوان وزیر اعظم خود انتخاب کرد (رضازادۀ مقدّم، 1389، 13). در دوران پادشاهی آلپ ارسلان، نظام­‌الملک دستی باز در نظارت بر گردش امپراطوری داشت. از این گذشته، وی وقت زیادی را صرف امور نظامی می­‌کرد (بهزادی، 1395، 17). نظام­‌الملک به دستور آلپ ارسلان، اتابکِ (آموزگار) فرزند او ملک­شاه بود و به تربیت و آموزش او نیز می‌پرداخت. آلپ ارسلان پسرش ملک­شاه را به جانشینی خود تعیین کرده بود و بر ادامۀ­ وزارت خواجه نیز تأکید داشت. وقتی‌که آلپ ارسلان به قتل رسید، ملک­شاه هجده ساله به سلطنت رسید. ملکشاه جوان ادارۀ همۀ­ امور کشور را به خواجه واگذار کرد. خواجه شورش مدعیان سلطنت را فرونشاند و سلطنت ملک­شاه را ایمن ساخت. در مدّت وزارت خود در ایّام پادشاهی ملکشاه کوشید تا قلمرو سلجوقیان را به بالاترین درجۀ­ وسعت برساند و آن فتوحاتی که در این مدّت نصیب سلطان جوان شد، نتیجۀ­ لیاقت و کاردانی خواجه بود (رضازادۀ مقدّم، 1389، 13). سلجوقیان برای ادارۀ­ متصرّفات وسیع خود از دانش و تجربه بهره­‌ای نداشتند و مجبور شدند فرهیختگان و کارگزاران باتجربۀ­ ایرانی را به­ خدمت بگیرند که در رأس آن­ها خواجه نظام­‌الملک توسی قرار داشت (بهزادی، 1395، 17). خواجه نظام­‌الملک به­‌عنوان معمار امپراطوری سلجوقی تأثیری به‌سزا و مثبت در شکل­‌گیری ساختار حکومت سلجوقی ایفا کرد؛ به‌طوری‌که از دورۀ وزارت او با عنوان دولت النّظامیه یاد کرده‌اند (سرافرازی، 1392، 60). یکی از اولین اقدامات سیاسی نظام الملک به‌عنوان وزیر، احیای روابط با خلافت عبّاسی بود. این کار نه تنها برای تقویت روابط بهتر بین سلطان و خلیفه بود بلکه تأثیر به‌سزایی در تأمین حمایت از موضع او دربرابر مخالفت داخلی در دربار سلجوقی داشت. او در مسائل فقهی و فرقۀ اشعری (Ash'ari) استاد بود. او را محور اصلی اصلاحات دیوان‌سالاری، نهادینه شدن و کارایی اداری در ایران می‌دانند. گفته شده‌است در زمان او سلطان اغلب به عیش و نوش و شکار مشغول بود و امور حکومتی تمام در اختیار نظام‌الملک بود (ایرانیکا). او در زمان وزارت خود خدمات فرهنگی بسیار عظیمی را انجام داد که تا آن­ موقع در تاریخ سابقه نداشت. وی علاوه‌بر حلّ مشکلات فراوان اجتماعی و اخلاقی و نظارت بر امور مملکتی، دست به ایجاد مدارسی زد که در تاریخ به نام او به مدارس نظامیّه (Nizamiyyah institutes) مشهور است و مهم‌­ترین آن­‌ها عبارت­ند از نظامیه‌های­ بغداد، موصل، نیشابور، بلخ، هرات، مرو، آمل ، گرگان ، بصره ، شیراز و اصفهان. سیاست‌نامه یا سیرالملوک سیاست‌نامه یا سیرالملوک اثر مهم خواجه نظام‌الملک توسی است. در این کتاب ساختار و اساس حکومت سلجوقی بیان می‌شود؛ پنج نهاد مهم حکومت تبیین می‌شود و وظایف هر کدام مشخّص می‌گردد (سرافرازی، 1392، 57). خواجه نظام­‌الملک در تحریر سیاست‌­نامه برپایۀ­ تجربۀ وزارت خود و دریافتی که از اندیشۀ سیاسی ایران‌شهری داشت عمل کرده‌است. مطابق این اندیشه، شاه برگزیدۀ­ خدا و دارندۀ­ فرّه شاهی است. او در این کتاب نظریۀ سلطنت مطلقه و نظام سیاسی متمرکز را تدوین کرد که تا فراهم آمدن مقدّمات جنبش مشروطیّت، شالودۀ­ هرگونه نظریۀ­ حکومت در ایران­‌زمین به­‌شمار می‌رفت (همان، 59). نظام‌­الملک سیاست­‌نامه را نخست در سی و نه فصل فراهم کرده بود، امّا سپس یازده فصل به آن افزود (بهزادی، 1395، 20). اثر دیگر خواجه دستورالوزراء یا وصایای نظام­‌الملک است. این کتاب را نظام‌­الملک خطاب به فرزند خویش فخرالملک نظام‌­الدّین در ذکر شرایط وزارت و رموز سیاست نوشته‌است (دهخدا، 1377، 22572).

برخی از پژوهش­گرانی که دربارۀ خواجه نظام‌­الملک تحقیق کرده­‌اند:

1. جورج مقدیسی (George Makdisi)
2. هانری لائوست (Henri Laoust)
3. آن کترین سواینفورد لمبتون (Ann Katherine Swynford Lambton)
4. نینا پیگولوسکایا (Nina Pigulevskaya)

 

محدثه سادات رضایی

مرداد 1398ش.