نام کامل او را فريدالدّين ابوحامد محمّد بن ابوبكر ابراهيم‌ بن اسحاق نوشته‌اند و کنیه‌اش ابوطالب بوده‌است (صفا، 1391، 858). عوفی، ابن‌الفوطی و همۀ شرح حال‌نویسان لقب او را فرید‌الدّین آورده‌اند. خود او نیز در غزلیّات و مثنوی‌هایش این لقب را می‌آورد (فروزانفر، 1353، 2).

«ولادتش به سال 537ق. و به قول دولتشاه و قاضی نورالله در سال 513ق. و به گفتار هدایت در ریاض العارفین و مجمع الفصحا به سال 512ق. در کَدکَن از توابع نیشابور اتفّاق افتاده‌است» (صفا، 1391، 858). تقریباً هیچ یک از پژوهشگران تردیدی ندارند که درگذشت عطّار هم‌زمان با حملۀ مغول‌ها بوده‌است. خواجه نصیرالدّین توسی هم قبل از فاجعۀ مغول‌ها عطّار را دیده که پیرمردی بوده‌است. باتوجّه به شواهد موجود، فوت او در حدود سال 618ق. بوده‌است (استعلامی، 1391، 21). آرامگاه او جایی در محلّه یا شهرک شادیاخ در نیشابور است و بنای آرامگاه از آثار روزگار امیر علیشیر نوائی است. دربارۀ مرگ او داستان‌های بسیاری وجود دارد؛ از جمله داستانی که عبدالحسین زرّین‌کوب در کتاب با کاروان حلّه آورده‌است: «به موجب افسانه‌ها، در کشتار عام نیشابور، شیخ فریدالدّین عطّار که پیری ضعیف بود، به دست مغولی اسیر افتاد. مغول وی را پیش انداخت و همراه برد. در راه مریدی شیخ را شناخت. پیش آمد و از مغول درخواست تا چندین سیم از وی بستاند و شیخ را به وی بخشد اما شیخ روی به مغول کرد و گفت که بهای من نه این است. مغول پیشنهاد مرید نیشابوری را نپذیرفت و شیخ را هم‌چنان چون اسیر پیش راند. اندکی بعد یک تن از آشنایان شیخ را شناخت. پیش آمد و از مغول درخواست تا چندین زر از وی بستاند و شیخ را به وی بخشد. شیخ باز رو به مغول کرد و گفت که بهای من این نیست. مغول نیز که می‌پنداشت شیخ را به بهای گزاف از وی بازخواهند خرید نپذیرفت و هم‌چنان با شیخ به راه افتاد. در نیمه‌راه روستایی‌ای پیش آمد که خر خویش را می‌راند. شیخ را بشناخت و از مغول درخواست تا وی را رها کند. مغول از وی پرسید که در ازای آن‌ چه خواهد داد و روستایی گفت یک توبره کاه. این‌جا شیخ روی به مغول کرد و گفت بفروش که بهای من این است. مغول برآشفت؛ شمشیر کشید و در دم شیخ را هلاک کرد امّا شیخ که تیغ مغول سرش را به خاک افکنده بود، خم شد؛ سر خویش برگرفت و بر گردن نهاد. پس از آن در‌حالی‌که منظومۀ کوتاه بی‌سرنامه را می‌سرود، در برابر چشم حیران مغول راه خویش در پیش گرفت و وقتی منظومه را به پایان آورد، ایستاد و همان‌جا افتاد و جان داد.

به گفتۀ راینرت (Reinert) به نظر می‌رسد که عطّار در طول عمر خود، مگر در شهر زادگاهش، فقط به‌عنوان یک شاعر شناخته‌ می‌شده‌است و بزرگی او به‌عنوان یک عارف، شاعر و یک استاد روایت تا قرن 15م. کشف نشده‌ بوده‌است. مولوی در شعری دربارۀ عطّار می‌گوید: هفت شهر عشق را عطّار گشت/ ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم (ویکی‌پدیا) دربارۀ تعداد آثار و کتب عطّار هم نقل‌های متعدّدی وجود دارد؛ رضاقلی‌خان هدایت آثار او را 190، قاضی نورالله 114 و دولتشاه 40 کتاب پنداشته‌اند (فروزانفر، 1353، 75). باتوجّه به پژوهش‌هایی که در قرن حاضر توسّط پژوهشگرانی چون بدیع‌الزّمان فروزانفر و شفیعی کدکنی انجام شده‌است، می‌دانیم که آثار قطعی او شش اثر نظم و یک نثر است:

1. اسرارنامه: قالب این اثر مثنوی است و شامل ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله است.
2. الهی‌نامه: عطّار در مختارنامه با نام خسرونامه به این کتاب اشاره کرده‌است. این اثر شامل داستان‌های کوتاه و بلند زیبایی است که همگی درون یک داستان اصلی قرار داده شده‌اند.
3. منطق‌الطّیر: مقامات الطّیور که با نام منطق‌الطّیر نیز شناخته می‌شود، داستان سفر مرغان است برای دیدار سیمرغ. طولانی‌ترین داستان این کتاب داستان شیخ صنعان است که حدود ۴۰۸ بیت دارد.
4. مصیبت‌نامه: عطّار در این کتاب مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک را در قالب حکایات جذاب و خواندنی آورده‌است.
5. مختارنامه: مجموعۀ رباعیّات عطّار است در پنجاه باب و با موضوعات گوناگون.
6. تذکرةالاولیا: شرح حال نود و هفت تن از بزرگان اسلام و مشایخ صوفیه که با امام جعفر صادق(ع) شروع شده و ختم آن امام محمدباقر(ع) است. در این کتاب ترتیب تاریخی معتبر نیست.
7. دیوان اشعار: مجموعۀ قصاید و غزلیّات عطّار که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است. «غزلیّات عطّار را می‌توان تحت سه عنوان عادی، عرفانی و قلندری مندرج ساخت» (فروزانفر، 1353، 81). دکتر فروزانفر جواهرنامه و شرح‌القلب را نیز از آثار عطّار می‌داند (فروزانفر، 1353، 75).

یکی از معروف‌ترین ایران‌شناسانی که راجع به عطّار تحقیق کرده‌است هلموت ریتر (Helmut Ritter) شرق‌شناس معروف آلمانی است. کتاب او دربارۀ عطّار نیشابوری به نام دریای جان: انسان، جهان و خدا در داستان‌های عطار (The Ocean of the Soul: Men, the World and God in the Stories of Farid Al-Din 'Attar) در ۱۹۵۵م. انتشار یافت و در ۱۹۷۸م. در لیدن تجدید چاپ شد. ریتر در این کتاب، پس از معرّفی مندرجات چهار اثر مهم عطّار (منطق‌الطّیر، اسرارنامه، مصیبت‌نامه و الهی‌نامه) و ارزیابی اجمالی سبک هر یک، اندیشه‌های عطّار را به تفصیل بررسی می‌کند. در ادامه نظر چند ایران‌شناس را دربارۀ عطّار می‌خوانیم: ادورادویچ برتلس (Yevgeny Eduardevich Bertels) مستشرق روسی: «زندگی عطّار به خوشی و خوبی در میان خانواده و کار روزانه و خلّاق سپری می‌گشت امّا او را سرنوشتی دیگر بود. او کتاب مظهر العجایب را که سرتاپایش انباشته از روح تشیّع است در منقبت علی (ع) نگاشت و این امر باعث شد که مخالفان او را مورد پیگیری قرار دهند. او را محاکمه کردند، داراییش ضبط شد و خودش را از شهر زادگاهش بیرون راندند. شاعر به ناچار در سال‌های پیری دوباره آوارۀ بی‌خانمان گردید و بنا بر روایت موجود به دست جهانگیران مغول به شهادت رسید... دربارۀ متن منظومه‌های عطّار باید یادآور شویم که شالودۀ آن‌ها را یک مطلب تشکیل می‌دهد: بازنمودن راه عرفانی سالک مسلمان که وجود او را عشق به دولت یگانه فرا گرفته‌است و مرزهای باریک شخصیّت فردی را می‌شکند تا در فنای کامل خویش به یگانه‌ای بپیوندد» (تدیّن، 1377، 9). لویی ماسینیون (Louis Massignon) پژوهشگر شرق‌شناس فرانسوی: «عطّار ما مشام جان مشتریان را با نغمات روح‌بخش خود معطّر می‌سازد امّا وی تنها عطّار نیست؛ بلکه پزشک هم هست و داروی بیماران خود را ترکیب می‌کند. پیشۀ حقیقی او آن است که نخست جان‌های عاشقان را در دام زرّین جمال اسیر و سرمست بادۀ عشق کند، آن‌گاه آن عاشقان دل‌خسته را به کمک معجون و اکسیر خویش تسلّی و راحتی ابدی بخشد. آری عطّار تنها عطرفروش و دواساز قابلی نیست بلکه حکیمی است که فلسفۀ شکّ و تردید را که موجب سرگردانی هم‌میهن و همسایۀ خاک وی یعنی خیّام نیشابوری گردید پشت سر گذاشته و از گمراهی در آن بادیه رهایی یافته‌است» (روحانی، 1351، 15). دکتر میرزا ملّا احمد ادیب تاجیکستانی: «ابوحامد فریدالدّین محمّد عطّار نیشابوری از سخنواران معروف قرن ششم ایران و از سرآمدان اشعار تصوّفی آن بوده و از خود آثاری پربار و ارزشمند در نظم و نثر به جای گذاشته‌است. در آثار این شاعر با کلامی ساده و متین، تصاویر و تخیّل‌های دلنشین، احساس‌های پرشور و اندیشه‌های والای انسانی و عرفانی ابراز شده‌اند. از همین رو آفریده‌های این سخنور ممتاز همواره مونس و همدم مردم فارسی‌زبان و از جمله تاجیکان بوده‌است. گرچه پس از انقلاب (کمونیستی) اکتبر و تبدیل الفبا و خط و نیز سیاست‌ها و ایدئولوژی‌های تحمیلی در تاجیکستان، به آثار اهل تصوّف توجّه نمی‌شد ولی آفریده‌های شیخ فریدالدّین عطّار به‌ویژه اشعار پندآمیز او میان مردم تاجیک شهرت داشت» (دبیرخانۀ کنگره، 1376، 491). دکتر شریف حسین قاسمی از کشور هندوستان: «عارفان هندی از سلسله‌های گوناگون، شیخ فریدالدّین عطّار را به‌عنوان عارفی حقیقی و مرشدی کامل شناخته‌اند و در مجالس و سخنان عرفانی خود از عطّار به احترام یاد کرده‌اند. احوال زندگانی، تعلیمات و اندیشه‌های عرفانی عطّار را با علاقه‌مندی برای راهنمایی و هدایت وابستگانشان در مجالس و سخنان عرفانی خود بازگو کرده‌اند...» (دبیرخانۀ کنگره، 1376، 386)

1. استعلامی، محمّد، (1391ش.)، تصحیح و شرح تذکرةالاولیاء، چاپ بیست و سوم، تهران: زوّار.
2. تدیّن، عطاءالله، (1377ش.)، تصحیح الهی‌نامه، تهران: تهران.
3. حکیمی، محمود، (1382ش.)، نگرشی بر زندگی، آثار و اندیشه‌های فریدالدّین عطّار نیشابوری، تهران: قلم.
4. روحانی، فؤاد، (1351ش.)، تصحیح الهی‌نامه، تهران: زوّار.
5. دبیرخانۀ کنگرۀ جهانی بزرگداشت عطّار نیشابوری (1376ش.)، سایه در خورشید: مجموعۀ مقالات، تهران: آیات.
6. فروزانفر، بدیع‌الزّمان، (1353ش.)، شرح احوال، نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدّین محمّد عطّار نیشابوری، تهران: دهخدا.
7. صفا، ذبیح الله، (1391ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، ج. 2، تهران: فردوس.
8. مرکز دائره المعارف مطالعات اسلامی
9. پژوهشگاه علوم و مطالعات انسانی و فرهنگی

تصویر موجود در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

معصومه موسویان

شهریور 1398ش.