امام فخر رازی گفته‌است: «گویی خدا همۀ دانش‌ها را گردآورده و غزّالی را بر همۀ آن‌ها آگاه ساخته است». سیوطی گفته‌است: «اگر قرار بر این بود که خدای تعالی پس از پیامبر اکرم(ص) پیامبری برانگیزد، بی‌گمان آن شخص غزّالی می‌بود» (غزّالی، 1382، 18 و 19). تاریخ زندگانی غزّالی را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد: غزالی پس از طیّ دوران کودکی مشغول تحصیل شد و نزد احمد راذکانی و ابونصر اسماعیلی جرجانی و ابوالمعالی جوینی و دیگر مشایخ و استادان آن زمان در طوس، جرجان و نیشابور تحصیل کرد و قسمت عمدۀ تحصیل او در خدمت امام‌الحرمین ابوالمعالی انجام گرفت و ملازم خدمت آن استاد بود تا سال 478ق. که ابوالمعالی فوت شد و غزّالی از نیشابور مهاجرت کرد و به درگاه خواجه نظام‌الملک پیوست (همایی، 1342، 124). از روی مکاتیب و منشآت فارسی غزّالی و سایر تألیفاتش برمی‌آید که از نیشابور مهاجرت کرد. به‌مدّت هفت سال در شهرهای ایران به سر برد و در این مدّت مشغول تکمیل اطلاعات، تألیفات، تصنیف، نشست و برخاست با اهل دانش و فضلا بود (همان، 125). غزّالی در دربار ملکشاه و وزیر دانشمند‌نوازش خواجه نظام‌الملک تقربّی به‌سزا داشت و مقامش در پیشگاه آن خواجۀ بزرگ بر همۀ علما و فقها تقدّم داشت و خواجه او را زین‌الدین شرف‌الأئمّه لقب داده بود. در سال 484ق. به درخواست وزیر، منصب تدریس نظامیۀ بغداد را عهده‌دار شد و در همین سال بر کرسی تدریس نشست. تدریس و اقامت وی در نظامیۀ بغداد حدود چهار سال طول کشید. حدود سه سال از این مدّت را علاوه‌بر ‌انجام وظایف تدریس خود به مطالعۀ کتب فلسفه، بررسی در عقاید حکما و فلاسفه و کنجکاوی در حقایق مذاهب و آیین‌های مختلف اشتغال داشت. از ماه رجب 488ق. انقلاب احوالی در غزّالی پدیدار گشت که سبب شد مناصب و مقام‌ها را ترک کرده و از بغداد مهاجرت کند (همان، 128). دورۀ سفر و ریاضت غزّالی در خارج ایران ده سال طول کشید. در آغاز سفر نیّت داشت که دیگر به وطن خود برنگردد امّا داعیۀ زن و فرزند او را به دیار خویش کشاند (همان، 160). آن‌چه از مجموع سخنان، احوال و اقوال خود او و مورّخان معاصر وی معلوم می‌شود، او پیش از مهاجرت به بغداد مردی متکبّر، متجمّل و جاه‌طلب، اهل جدل و مناظره بود، اما پس از مهاجرت به‌کلّی احوال او دگرگون شد (همان، 172). غزّالی در ضمن مراجعتش اندکی در بغداد ماند و در این مدّت به تدریس احیاءالعلوم پرداخت. سپس به طوس که موطن و زادگاه اصلی وی بود، بازگشت. غزّالی به درخواست سلطان سنجر و اصرار فخرالملک‌ بن خواجه نظام‌الملک از طوس به نیشابور آمد و در نظامیه به تدریس مشغول شد و حدود یک و نیم سال به تعلیم و هدایت طالبان نیشابور اشتغال ورزید تا دوباره به طوس برگشت (همان، 184و 185). در طوس مدرسه و خانقاهی برپا کرد و قسمتی از روزگار خود را به تدریس در مدرسه و بخش دیگر را به راهنمایی و دستگیری صوفیان و وارستگان خانقاه پرداخت (آرام، 1319، د). در سال 504ق. از طرف ضیاءالملک احمد بن خواجه نظام‌الملک طوسی برای ریاست و استادی نظامیۀ بغداد از غزّالی دعوت شد امّا وی آن مسند را نپذیرفت و نامۀ عذرآمیز به خواجه نوشت (بابایی، 1387، 16). شیوۀ تفکّر و تعقّل غزّالی در اسلام به‌کلّی تازگی داشت و منحصر به خود او بود و نظیر آن شیوه را قرن‌ها بعد از او رنه دکارت (René Descartes) در اروپا پیش گرفت. [غزّالی] معتقد بود که هیچ امری را مسلّم و حقیقی نباید شمرد مگر آن‌که حقیقت آن به‌دلیل علمی و برهان عقلی ثابت شده باشد. [او معتقد بود] انسان در آن‌چه مربوط به انسانیّت است، باید آزاد باشد. در همۀ انواع علوم باید تحقیق و بررسی شود. باید سبب و دلیل هر امری را جستجو کرد (مینوی، 1349، 292 و 293). از نظر غزّالی علم کلام بی‌حاصل است ولی در رفع شبهات و رفع شکوک به‌کلّی بی‌فایده نیست (اکبری، 1384، 7). غزّالی عقاید فیلسوفان را مایۀ بدعت در دین و گمراهی انسان و انحراف او از صراط مستقیم می‌دانست. ضربه‌ای که غزّالی بر پیکر توانمند فلسفۀ مشّاء وارد آورد، آن‌قدر قوی بود که تلاش‌های کسانی چون ابن رشد و خواجه نصیر طوسی نیز نتوانست آن را جبران کند (بابایی، 1387، 17 و 18). غزّالی از بین همۀ گروه‌ها، صوفیه را به حقیقت دین نزدیک‌تر و عقاید آنان را نسبت‌به عقاید فرقه‌های دیگر کامل‌تر و غیر قابل اشکال یافته بود. او فلسفه را در آثارش، مخصوصاً در تهافت الفلاسفه (Tahafut al-Falasifa) شدیداً محکوم کرد و عملاً هم با رشد و رواج آن مبارزه کرد، امّا تصوّف را تا آن‌جا که توانست توجیه و ترویج داد. غزّالی قریحۀ شعر داشت. شور و حال شاعرانه‌اش در شیوۀ نویسندگی او نیز تأثیر گذاشت. (زرین‌کوب، 1353، 200) [غزّالی] در نثر عربی شیوۀ مخصوص و ممتازی نسبت‌به سایر نویسندگان داشت. بی‌اندازه ساده، فصیح، مطبوع و پرمغز می‌نوشت. نثر فارسی غزّالی بسیار شیوا و پخته و ساده و گیرا و پرمغز است (همایی، 1342، 227 و 228).

عبدالرّحمن بدوی از 457 عنوانی که در کتاب‌شناسی خود ذکر می‌کند، 72 اثر را قطعاً از غزّالی می‌داند و بقیه را مشکوک و مجهول می‌خواند (فانی، 1363، 210). برخی از آثار غزالی که در ایران به چاپ رسیده‌است:

1. تهافت الفلاسفه، (1382ش.)، تهران: جامی.
2. کيميای سعادت (فارسی)، (1380ش.)، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
3. نصيحه‌الملوک (فارسی)، (1317ش.)، به تصحیح جلال‌الدّین همایی، تهران: کتاب‌خانۀ تهران.
4. مقاصد الفلاسفه، (1338ش.)، ترجمۀ محمّد خزائلی، تهران: امیرکبیر.
5. ميزان العمل، (1374ش.)، ترجمۀ علی‌اکبر کسمایی، تهران: سروش.
6. مشکات الأنوار، (1364ش.)، ترجمۀ صادق آیینه‌وند، تهران: امیرکبیر.
7. اعترافات غزّالی ترجمۀ المنقذ من الضلال، (1349ش.)، ترجمۀ زین‌الدّین کیائی‌نژاد، تهران: عطائی.
8. منهاج العابدين، (1359ش.)، ترجمۀ عمر بن عبد الجبار سعدی ساوی، به تصحیح احمد شریعتی، انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
9. وجد و سماع، (1359ش.)، ترجمۀ حسین خدیوجم، خواجه.
10. پندنامه، (1376ش.)، به تصحیح احمد خوشنویس، تهران: سنایی.

1. ایگناس گلدزیهر (Ignác Goldziher)
2. لوئی ماسینیون Louis Massignon
3. آسین پالاسیوس (Miguel Asín Palacios)
4. مونت گمری وات (Montgomery Watt)
5. عبدالرّحمن بدوی (Abdel Rahman Badawi)

1. آموزگار، حبیب‌الله، (1325ش.)، امام محمّد غزّالی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی مشهد، شمارۀ 13، ص. 7 - 12.
2. اکبری، جواد، (1384ش.)، فیلسوف ضدّ فلسفه؛ مروری بر زندگی و افکار ابوحامد محمّد غزّالی، شمارۀ 56، صص. 7- 8.
3. بابایی، محسن، (1387ش.)، امام محمّد غزّالی طوسی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی مشهد، شمارۀ 3، صص. 11- 22.
4. زرّین‌کوب، عبدالحسین، (1353ش.)، فرار از مدرسه؛ دربارۀ زندگی و اندیشۀ ابوحامد غزّالی، تهران: انجمن آثار ملّی.
5. غزّالی، محمّدبن محمّد، (1382ش.)، تهافتُ الفلاسفه یا تناقض‌گویی فیلسوفان، تهران: جامی.
6. غزّالی، محمّد بن محمّد، (1330ش.)، کیمیای سعادت، به تصحیح احمد آرام، تهران: کتابخانه و چاپخانۀ مرکزی.
7. فانی، کامران، (1363ش.)، فهرست آثار چاپی غزّالی، شمارۀ 3، صص. 209 - 222.
8. مینوی، مجتبی، (1349ش.)، غزّالی طوسی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی مشهد، شمارۀ 22، صص. 269 - 294.
9. همایی، جلال‌الدّین، (1342ش.)، غزّالی‌نامه؛ شرح‌حال و آثار و عقاید و افکار ادبی و مذهبی و فلسفی و عرفانی امام ابوحامد محمّدبن محمّدبن محمّدبن احمد غزّالی طوسی، تهران: فروغی.

1. ادوارد، توماس Thomas Edward Lawrence، (1363ش.)، غزّالی در بغداد، ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری، تهران: زرّین.
2. فغفوری، محمّد، (1383ش.)، زندگی‌نامۀ غزّالی، مجلّۀ حکمت رضوی، شمارۀ 7، صص. 31 - 46.
3. قادری، حاتم، (1370ش.)، اندیشۀ سیاسی غزّالی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
4. مرعشی، سیّد محمود، (1341ش.)، شرح حال و آثار و آراء و عقاید و نظریات ابوحامد غزّالی، بی‌جا: بی‌نا.
5. وات، ویلیام مونتگمری William Montgomery Watt، (1347ش.). امام محمّد غزّالی؛ متفکّر بزرگ مسلمان، ترجمۀ محمود اصفهانی‌زاده، تبریز: فرانکلین.