ابوعبدالله انصاری - Abu Abdullah Ansari

ابواسماعیل عبدالله بن ابی منصور محمّد انصاری هروی از نوادگان ابوایّوب انصاری صحابۀ پیامبر(ص) است. بیشتر شهرتِ خواجه عبدالله انصاری به‌سببِ مناجات‌های عارفانۀ او و فعّالیّت در زمینۀ تصوّف اسلامی است. او از مشایخ بزرگ تصوّف در قرن پنجم قمری به‌شمار می‌آید (میرباقری فرد، 1389، ج. 2، 47). وی به القاب مختلفی شهرت دارد از جمله شیخ‌الاسلام، خواجه، پیر انصار، پیر طریقت، اهل حقیقت، پیر هرات، پیر هری و هروی (فکرت، 1387، 18-19).

یان ریپکا Jan Rypka تاریخ توّلد انصاری را 396ق. (1006م.) و وفات وی را 481ق. (1088م.) ذکر کرده‌است (ریپکا، 1383، 426) که این تاریخ با تاریخ ذکر‌شده در دایرةالمعارف اسلام، تاریخ اسلام ذهبی، الوافی بالوفیّات، طبقات الحفاظ و طبقات المفسّرین مطابقت دارد (فکرت، 1387، 19)؛ امّا آقای نفیسی در کتاب سرچشمۀ تصوّف سال تولّد انصاری را 376ق. آورده‌است (نفیسی، 1343، 204).

عبدالجبّار جرّاحی براساس جامع ترمذی به او خواندن حدیث را تعلیم داد. وی توانست در سنین جوانی یکی از فعّالان مجالس علمای حدیث باشد. استاد تفسیر قرآنِ او یحیی بن عمّار شیبانی بود (جلالی، 1386، 190- 193). در فقه پیروِ احمد بن حنبل و استادش در این زمینه ابو عبدالله طاقی سجستانی بود. در تصوّف نیز از محضر ابوسعید اباالخیر و ابوالحسن خرقانی بهره می‌جست (همان، 111). به‌جز زمینۀ دینی و مباحث حدیث و تفسیر قرآن و تصوّف، خواجه عبدالله انصاری از نظر ادبی نیز صاحب نام می ­باشد و در کتب ادبی جزو ادیبان و شاعران مشهور قرار داده شده‌است. آقای محمّد تقی بهار در کتاب خود خواجه انصاری را نخستین سجع‌ساز فارسی می­‌داند اگرچه عنوان می­ کند که سجع در ایران از آغاز نثر دری وجود داشته ولی پیش از قرن ششم قمری کتاب یا رساله ­ای که تماماً مسجّع باشد دیده نشده‌است؛ هم­‌چنین به اعتقاد او به‌کار بردن اشعار هشت هجایی از جانب خواجه عبدالله تقلیدی از شعرساسانی و رجز عربی است (بهار، 1380، 270). هرمان اته Hermann Ethe نیز تألیفات خواجه را که نثر مخلوط با رباعی و غزل است، عامل اتّحاد تدریجی بین شعر صوفیانه و پندیات می­ داند که توانست راه را برای سنائی بزرگ باز کند (اته، 1351، 150). کتاب‌هایی که خواجه نگاشته‌است:

1. تفسیر قرآن کریم: در این­‌که خواجه تفسیر قرآنی داشته‌است شکّی نیست امّا آن کتاب تفسیر ده جلدی به نام کشف‌الاسرار و عدّة‌الأبرار که به اشتباه در برخی موارد به خواجه عبدالله منسوب شده­ است درواقع اثر ابوالفضل میبدی می‌باشد که از مریدان شیخ انصاری در نیمۀ نخست قرن ششم قمری بوده‌­است. او کتابش را براساس تفسیر عارفانه‌ای که از خواجه عبدالله انصاری به دستش رسیده بود، نگاشت. وقتی میبدی به این اثر دست یافت هم شیفتۀ دریافت‌های عرفانی شیخ شد و هم آهنگ موزون نثرش او را مجذوب خود کرد و تنها نقص این تفسیر را مختصر بودن آن دانست. پس به همین دلیل و برای رفع این مورد خودش قلم به دست گرفت و آن تفسیر را کامل نمود (رکنی یزدی، 1374، 11).
2. قدیمی‌ترین داستان یوسف و زلیخا به نثر از خواجه عبدالله انصاری می‌­باشد که به ­شکل یک داستان عرفانی و پندی با نام انیس‌المریدین و شمس‌المجالس برای شاگردانش تألیف نمود (اته، 1351، 150).
3. ذمّ الکلام
4. رسالۀ مناقب احمد بن حنبل
5. رسالۀ اربعین فی دلائل التّوحید
6. باب فی الفتوّة
7. شرح التّعرّف لمذهب اهل التّصوّف و...

کتاب‌هایی هم وجود دارد که شاگردانش از مجالس تدریس او املا نموده‌اند:

1. طبقات الصّوفیّه که یکی از مهم‌­ترین آثار عرفانی به زبان فارسی می‌باشد. این کتاب ترجمۀ طبقات الصّوفیّۀ ابو عبدالرّحمان سلمی (412ق.) است و موضوع آن تاریخ تصوّف و شرح­ حال و اقوال مشایخ بزرگ عرفانی می‌باشد. این کتاب از طبقات الصوفیۀ سلمی کامل‌تر است (میرباقری فرد، 1389، ج. 2، 47 ). از طبقات الصّوفیّۀ انصاری چهار نسخه شناخته شده‌است که سه نسخۀ آن در کتابخانه‌های ترکیه و یکی در کتابخانۀ انجمن آسیائی بنگال موجود است که آقای عبدالحّی حبیبی نسخۀ اصلی آن را تصحیح و در سال 1962م. در افغانستان چاپ کرده‌است (براون Edward Granville Browne، 1341، 406).

همین کتاب طبقات الصّوفیّۀ انصاری مأخذ اصلی جامی در نفحات‌الانس است. از آن‌جا ­‌که اصل کتاب به زبان هروی (هراتی) بود و برخی لغات در زبان آن روزگار متداول و قابل فهم نبود، جامی آن­‌ها را به زبان متداول برگرداند و کتاب را به تحریری تازه تبدیل کرد (جامی، 1386، ص. بیست مقدمۀ مصحّح).

1. القصیدة النّوینه در مدح امام احمد بن حنبل
2. الرسالة الصّغیرة در مقامات عرفانی
3. المختصر فی آداب الصّوفیّه و الّسالکین لطریق الحقّ. اصل این رساله به زبان فارسی می ­باشد که به عربی ترجمه شد‌است.
4. صدمیدان
5. منازل السّائرین

برخی از دیگر آثاری که به وی منسوب شده و در این انتساب جای تردید است:

1. گنج‌نامه
2. کنز‌السّالکین

1. عبدالمجید، محمّد سعید (سعید افغانی) (1386)، شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری زندگی، آراء، عقاید فلسفی و کلامی، ترجمۀ عزیزالله مالستانی، تهران: نشر محمد ابراهیم شریعتی افغانستانی (عرفان).
2. بورکوی، سرژ (1360)، سرگذشت پیر هرات خواجه عبدالله انصاری، ترجمۀ روان‌فرهادی، تهران: مولی

 

سمیه حکیمی
مرداد 1398ش.