توماس هاید - Thomas Hyde

1636م. – 1703م.

 پدر توماس هاید کشیش بود و به‌دلیل تسلّط به زبان‌های شرقی، خودش به آموزش پسرش پرداخت. بعد از آن در کالج ایتن (Ethen College) به تحصیل ادامه داد. شانزده ساله که شد به کالج کینگ کمبریج (King's College Cambridge) رفت. در دانشگاه کمبریج زیر نظر آبراهام ویلاک (Abraham Wheelock) که استاد زبان عربی بود، با سرعت بیشتری به یادگیری زبان‌های شرقی پرداخت. بعد از یک سال به لندن دعوت شد تا به برایان والتن (Brian Walton) که می‌خواست یک انجیل چند زبانه بنویسد، کمک کند. در سال ۱۶۹۱م. استاد مسلّم زبان عربی شد. او از استادان زبان‌های عربی، سامی و فارسی در آکسفورد بود که در شکل‌گیری اصطلاح (dualism)، باوری که وی آن را انحراف از دین زرتشتیِ «ارتدکس» (= اصیل) می‌دانست، نیز دخالت داشت (عدلی، 1396، 75). او مناظرات بسیاری با کشیش ایران‌شناس فرانسوی آنژدوسن ژوزف (Ange de Saint Joseph) داشت. ژوزف سال‌ها در ایران زندگی کرده و یک فرهنگ فارسی نوشته بود که تعداد واژگان طبّی آن بیشتر از سایر لغات بود. هاید آثار زیادی از ادبیّات فارسی به لاتین ترجمه کرد که هنوز منتشر نشده‌است.  

در سال 1658م. به‌عنوان سرپرست کتابخانه بادلیان (The Bodleian Library) منصوب شد. در سال 1665م. مدیر این کتابخانه شد و تا سال 1701م. که به خاطر بیماری نقرس از کارهایش کناره‌گیری کرد، در همین سمت باقی ماند. هاید در سراسر اروپا به‌عنوان بزرگ‌ترین مستشرق دوران خود مشهور بود. تأثیر وی بر تفکّر دربارۀ ادیان ایرانی تا پس از قرن 18م. ادامه داشت. گزارش هاید از دین زرتشت منبع اصلی مقالۀ زرتشت در فرهنگ لغات فلسفی (Zoroastre” in the Dictionnaire Philosophique) در سال 1764م. بود. کار هاید گذشته از این‌که خلاصه‌ای از ایده‌های موجود در مورد زرتشت را بیان می‌کرد، اثری سرشار از شور و نشاط علمی بود. همان‌طور که همیشه در ارجاعات اخیر به آثار هاید اشاره شده‌است، وی به دست‌نوشته‌های اوستا دسترسی نداشته‌ و تفسیرهای پهلوی (زند) را مطالعه نکرده بود؛ با این‌حال او زرتشت را به‌عنوان یک اصلاح‌گر دینی می‌شناخت و معتقد بود که زرتشت دربارۀ مسیح پیشگویی کرده و از عزرا و دیگر پیامبران یهود وام گرفته‌است (ایرانیکا). هاید از اوّلین اروپاییانی بود که به یادگیری زبان‌های شرقی پرداخت. او چنان به اهمیّت زبان‌های شرقی واقف بود که از یک کشیش یسوعی چینی به نام مایکل شن فو تسونگ (Michael Shen Fu Tsung) زبان چینی را یاد گرفت. هاید به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، سریانی، عبری و مالایایی تسلّط داشت و متونی را در زبان‌های عربی، فارسی و سریانی تصحیح کرده بود. آشنایی او با فرهنگ ارمنی از طریق ارتباطش با یک ارمنی به نام ژوزف عازار (Joseph Azar) روی داد (ساجدی، 1394، 56). او با  آدام اولئاریوس (Adam Olearius)، پژوهشگر، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان و کتاب‌دار آلمانی آشنایی داشت و با او مکاتبه می‌کرد.

1. تاریخ دین پارسیان باستان

این کتاب مهم‌ترین کتاب هاید محسوب می‌شود که در سال ۱۷۰۰م. نگارش آن به اتمام رسید و نخستين اثری است که به‌طور کامل به موضوع تاریخ دینی ایران پيش از اسلام اختصاص داشته‌است. او در این کتاب با ارائۀ مدارکی شرقی اثبات می‌کند که فرضیّات رومی- یونانی دربارۀ دین ایرانیان باستان اشتباه است. این کتاب به شرح ادیان باستانی ایران می‌پردازد (متی؛ کدی، 1371، 234). هاید از آثار نویسندگان شرقی استفاده کرد تا بعضی از آثار نویسندگان یونانی و لاتینی را که به مذهب ایرانیان پرداخته بودند، تصحیح کند. با وجود این، تحقیقات بعدی بنیان کتابش را به‌هم ریخت (ساجدی، 1394، 56 ). در کتاب حجیم (بیش از 550 صفحه) و غنی او (چاپ دوّم 1760م.) عملاً از تمام منابع موجود مدیترانه‌ای، اسلامی و مسیحیّت شرقی باستان و نیز گزارش‌های سیّاحان هم‌عصر با مؤلّف استفاده شده‌است؛ امّا هاید هنوز هم این منابع را برای شناخت دین زرتشتی کم می‌دانست؛ به همین دلیل ترجمه‌ای از یک متن فارسی زرتشتی ارائه داد به نام سد در (عدلی، 1396، 75).

2. سِد در (The Saddar (Hundred Chapters

این کتاب نخستین ترجمۀ­ یکی از متون دینی زرتشتی به زبان‌های اروپایی بود. او با منابعی که در اختیار داشت، تصویری از پارسیان ترسیم کرد. هاید خودش را با این پارسیان بسیار هم‌دل یافت؛ بنابراین از توحید آنان با شور و حرارت فراوان دفاع کرد. هم­‌چنین او دین ایرانیان باستان را در چهارچوبی توراتی قرار داد. وی مدّعی بود کهن‌ترین سنّت دینی در ایران، با سنّت ابراهیم هم‌ریشه است. منظورش دینی بود، که قبل از زرتشت در ایران رواج داشت و هنوز هم دچار زوال و انحراف نشده بود. امّا با زوال آن سنّت، زرتشت که شاگرد یکی از انبیای یهودی بود، دوباره پاکی روحانی آن دین را احیا ‌کرد. از دفاعيه‌های هاید که بگذریم، سایر بخش‌های کتاب وی، که مطالب مقایسه‌ای و تطبيقی را نيز دربر می‌گيرد، اطّلاعات ارزشمندی دربارۀ وجوه مختلف دین ایران باستان به‌دست می‌دهد، البتّه تا آن‌جا که محدودیّت‌های دورۀ پيش از کشف متون زردشتی نخستين به زبان‌های ایرانی باستان و ميانه اجازه می‌داد. هاید واقف بود که پژوهشش در ابتدای راه است؛ بنابراین دیگران را به پژوهش بیشتر در این حوزه و جستجو برای یافتن متون ناشناختۀ زرتشتیان باستان تشویق می‌کرد (عدلی، 1396، 76).

3. توماس هاید غزل نخست از دیوان حافظ را به زبان لاتین ترجمه کرده‌است.
4. آداب و آیین مادها Veterum Persarum et Medorum et Parthorum Religions Historia. هاید در این کتاب آداب و آیین مادها، پارسیان و پارت‌ها را بررسی می‌کند. او این سه قوم را به‌خاطر اشتراک نژادی، در بسیاری از ویژگی‌های فکری، اجتماعی و معنوی برابر می‌داند (خدادادیان، 1357، 303).

شهناز خرسند ذاکر

آبان 1398ش.