هوشنگ سیحون - Houshang Seyhoun
هوشنگ سیحون Houshang Seyhoun[1] معمار، نقاش و مجسمهسازِ برجستۀ ایرانی است. که در عرصۀ معماری معاصر ایران جایگاهی ممتاز دارد. او در طراحی و ساخت بناهای یادمانی، رویکردی نوآورانه و پیشرو اتخاذ کرد و توانست سنتهای معماری ایرانی را با مؤلفههای مدرن تلفیق کند. از شاخصترین آثار او میتوان به طراحی و ساخت آرامگاه شخصیتهای برجستة علمی و ادبی ایران، از جمله ابوعلی سینا، خیام نیشابوری، فردوسی توسی و کمالالملک اشاره کرد. نوآوری در ساختار، بهرهگیری خلاقانه از هندسه و مصالح و تلفیق هوشمندانۀ فرمهای سنّتی و مدرن، ویژگیهای متمایز آثار معماری سیحون را شکل میدهد. [1] - نام او به صورت «Hooshang» هم آمده است.
تولد و درگذشت
1920م./ 1299ش. – 2014م./ 1393ش.
سوابق زندگی و تحصیل
هوشنگ سیحون در مرداد 1299ش./ 1920م. در تهران متولد شد. خانوادۀ او که زمینهای هنری و موسیقایی داشتند، از همان ابتدا او را به سمت هنر نقاشی و طراحی تشویق کردند. پس از طیکردنِ تحصیلات مقدماتی، برای تحصیل در نقاشی و معماری وارد دانشکدۀ هنرهای زیبایِ دانشگاه تهران شد. جایی که استعداد شگرفش در طراحی هنری توسط استاد فرانسویاش ماکسیم سیرو (Maxime Siroux) پرورش داده شد (Parsia Blog, 2004). بعد از این سیحون به پیشنهاد آندره گدار (André Godard) که ریاست وقت ادارۀ باستانشناسی ایران را عهدهدار بود برای ادامۀ تحصیلاتش به فرانسه سفر کرد و در دانشسرای عالی ملی هنرهای زیبای پاریس (École nationale supérieure des Beaux-Arts) تحت تعلیم اوتلو زاوارونی (Othello Zavaroni) قرار گرفت تا به دانشِ معماری خود بیفزاید. در سال 1949م./ 1328ش. هوشنگ سیحون موفق به دریافت دکترای هنر شد (خبرگزاری انتخاب، 1393). وی همزمان تدریس در دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران را آغاز کرد و به مدت نوزده سال، تا سال 1347ش.، در این حرفه فعالیت داشت (بیبیسی فارسی الف، 1393). در همان سال، سیحون از ریاست دانشکده و همچنین از فعالیت تدریس استعفا داد و و تمرکز خود را بهطور کامل به طراحی و نقاشی اختصاص داد (خبرگزاری ایرنا، 1399).
بعد از انقلابِ سال 1357ش. ممنوعالخروج شد (بیبیسی فارسی الف، 1393). اما در سال 1358ش. توانست از ایران خارج شود و به فرانسه برود. در سال 1360ش. موفق به دریافت شهروندی افتخاری از جانب دولت وقت فرانسه شد. یکسال بعد به وَنکُوورِ کانادا (Vancouver) نقلِ مکان کرد و بیشتر عمر خود را در همین کشور سپری کرد تا آنکه در خرداد سال 1393ش./ 2014م. در همین شهر درگذشت (پلتفرم درز، بیتا).
سوابق اجرایی و پژوهشی
هوشنگ سیحون در طول زندگی حرفهای خود بهعنوان نقاش، معمار و مجسمهساز فعالیت کرد. بیشترین شهرت او به طراحیهای معماری خلاقانه و چشمنوازش مربوط میشود. وی آثار و بناهای عمومی و خصوصیِ فراوانی را از خود به یادگار گذاشت، از جمله ایستگاه مرکزی راهآهن تهران و آرامگاههای شخصیتهای علمی، ادبی و سیاسیِ ایران، نظیر ابوعلی سینا در همدان، خیام نیشابوری (International Movie Database(IMDB), n.d.)، فردوسی در توس (تکمیل و بازسازی)، کلنل محمدتقیخانِ پسیان و نادرشاه افشار در مشهد (بیبیسی فارسی ب، 1393)، کمالالملک در نیشابور و همچنین طراحی ساختمانهای سینما آسیا، سازمان نقشهبرداری کل کشور، کارخانۀ کانادادِرای(زمزم فعلی) و مجموعهای از بناهای دیگر را طراحی کرده است (رادیو زمانه، 1393).
نقاشی نیز یکی از فعالیتهای مهم سیحون بود. عمدۀ آثار نقاشی او از طبیعت الهام گرفتهاند و تعدادی از آنها در ایالات متحدۀ آمریکا نگهداری میشوند (همان). علاوه بر این، یکی از آثار او بهصورت دائمی در موزۀ خارج از زمان (Musée Hors du Temps) در فرانسه به نمایش گذاشته شد. سیحون همچنین نمایشگاههای متعددی برای معرفی آثارش برگزار کرد، از جمله نمایشگاهی در سال 1368ش. در کالیفرنیای جنوبی آمریکا. پس از درگذشت او نیز این روند ادامه یافت، مانند نمایشگاه گروهی «5+50 هنرمند» در گالری سیحون و نمایشگاه «طبیعت با جان» در گالری ثالث هردو در تهران (پلتفرم درز، بیتا).
سیحون یکی از معمارانی است که علاوه بر توجه به عناصر مدرنیته و نوگرایی در معماری، به هویت فرهنگی و تاریخی معماری سنتی ایران نیز اهمیت میداد. او تلاش کرد تا پیوند میان سنت و مدرنیسم را در طراحیهای معماری به منصۀ ظهور برساند. ساخت و طراحیِ چشمنوازِ آرامگاههای ابوعلی سینا و عمرخیام نمونههای برجستهای از این رویکرد سیحون بهشمار میآیند (Diba & Dehbashi, 2004)
این هنرمند اولین معمار نوین ایرانی بود که از دو عنصر آهن و سیمان به شکلی عیان و نوآورانه در ساخت بناهای خود استفاده میکرد. به کاربردن شکلهای هندسیِ عامهپسند و استفاده تزئینی و پوششی از آجر از مشخصههای بارز آثارِ سیحون هستند (رادیو زمانه، 1393). لقب «مرد بناهای ماندگار» و «پدر معماریِ مدرن ایران» به خاطر طراحیها و ساخت بناهای ماندگار و مشهور به وی اطلاق شده است (خبرگزاری ایرنا، 1399).
هوشنگ سیحون در طول سابقۀ اجرایی خود، ریاست دانشکدۀ هنرهای زیبا را بین سالهای 1341 تا 1347ش. بر عهده داشت و در این دوره، دروسِ جدیدی مانند هنرهای نمایشی و موسیقی را به برنامۀ آموزشی دانشکده اضافه کرد (خبرگزاری انتخاب، 1393). وی همچنین مدتی ریاست سازمان معماری ایران را بر عهده داشت و در همین دوره به عضویت شورای بینالمللی بناها و محوطههای باستانیِ یونسکو(The International Council on Monuments and Sites, UNESCO) در آمد. در سال 1969م./ 1348ش. سیحون به مدت چهار سال به عضویت شورای شهر تهران منصوب شد. اعتبار و شهرت او باعث شد که دو همایش بینالمللی با ابتکار او در ایران برگزار شود؛ یکی در اصفهان و دیگری در تخت جمشیدِ شیراز (Iran Chamber Society, 2025).
هوشنگ سیحون به پاس طراحیها و آثار معماریاش جوایز متعددی دریافت کرده است. نخستین این جوایز، نشان هنری وزارت فرهنگ و هنرِ آن زمان بود که بهخاطر پروژۀ فارغالتحصیلیِ سیحون به او اعطا شد. جایزۀ دیگری نیز به سبب طراحیهای او در ایستگاه مرکزی راهآهن تهران به وی اهدا شد علاوه بر این، سیحون بهعنوان یک معمار خلاق، برای ایراد سخنرانی و برگزاری کارگاههای آموزشی متعدد، به کشورهای مختلفی در اروپا و آمریکای شمالی سفر کرده است (Parsia Blog, 2004).
آثار
به سبب پیشۀ هوشنگ سیحون که شامل معماری و نقاشی میشد، آثار مکتوب زیادی از او به جای نمانده است. در بخش زیر به معرفی این آثار پرداخته میشود.
- کتاب:
- نگاهی به ایران.
- هوشنگ سیحون: نیم قرن فعالیت هنری در دنیای هنر و معماری.
- هوشنگ سیحون: نقاشی ایرانی.
آثار به زبان های دیگر
- Book:
- (Seyhoun, H., Lazarian, L.M. (Ed.) & Sarrabezolles, A.M. (Trad.). (1974). Regards sur l'Iran. La Déesse.)
- (-. (1998). Houshang Seyhoun: Half a Century of Artistic Activities in the World of Art and Architecture. Sabco Interests.)
- (Seyhoun, H., Gebhard, D., & University of California, Santa Barbara Art Gallery. (1971). Hushang Seihoun : Iranian drawings. University of California.)
آثار منتشرشده به فارسی
سه کتاب از آثار هوشنگ سیحون در ایران منتشر شده است که دو مورد از آنها پس از درگذشت او به کوشش و ویراستاریِ دیگران به چاپ رسیدهاند.
- سیحون، ه. (1366ش.). نگاهی به ایران (2ج.، ترجمه م. سیفی قمی و ف. حسینی تنکابنی). فرهنگسرا، یساولی. (انتشار اصل اثر: 1974م.).
- -. (1399ش.). یادداشتهای مهندس سیحون. فرج اللهی.
- سیحون، ه.، فرج اللهی راد، ا. و تاجی، م. (ویرا.). (1394ش.). حرف آخر من ایران است: مکتب سیحون. نگارستان هنر.
منابع
- خبرگزاری انتخاب. (1393ش.). طراح آرامگاه خیام و فردوسی درگذشت. طراح_آرامگاه_خیام_و_فردوسی_درگذشت
- رادیو زمانه. (1393ش.). هوشنگ سیحون، مرد بناهای ماندگار درگذشت. https://www.radiozamaneh.com/148260
- بیبیسی فارسی الف. (1393ش.). هوشنگ سیحون، معمار سرشناس ایرانی درگذشت. https://www.bbc.com/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies
- بیبیسی فارسی ب. (1393ش.). آلبوم عکس: آثار معماری هوشنگ سیحون در ایران. https://www.bbc.com/persian/arts/2014/05/140527_l51_seyhoun_architecture_arts_pics
- پلتفرم درز. (بیتا). هوشنگ سیحون: تایم لاین. https://darz.art/fa/artists/houshang-seyhoun
- خبرگزاری ایرنا. (1399ش.). هوشنگ سیحون؛ پدر معماری مدرن ایران. https://www.irna.ir/news/83916368/هوشنگ-سیحون-پدر-معماری-مدرن-ایران
منابع به زبان های دیگر
- Diba, D. & Dehbashi, M. (2004). Trends in Modern Iranian Architecture. In P. Jodidio (Ed.), Iran: Architecture for Changing Societies (pp. 31-41). Umberto Allemandi.
- Parsia Bloag. (2004). A Complete Biography of Dr. Hooshang Seyhoun the legend of Iranian Architecture. University of British Columbia Blogs. Retrieved February 5, 2025, from A Complete Biography of Dr. Hooshang Seyhoun the legend of Iranian Architecture
- Iran Chamber Society. (2025). Iranian Architecture & Monuments: Houshang Seyhoun. Iran Chamber Society. February 5, 2025, from https://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php
- (International Movie Database(IMDB). (n.d.). Houshang Seyhoun: Biography. IMDB. Retrieved from https://m.imdb.com/name/nm4395458/bio/?ref_=nm_ov_ql_1
سایر منابع پیشنهادی
- هوشنگ سیحون. (2025, Feb 6).هوشنگ سیحون In Wikipedia. https://fa.wikipedia.org/wiki/هوشنگ_سیحون
- فراستی، ع. (1391ش.، اردیبهشت 10). معماری زبان گویای یک جامعه است. روزنامه شرق، شماره 1515، 9 و 12. بازیابیشده 1403، اسفند 15، از روزنامه شرق یکشنبه 10 اردیبهشت 91
گردآورنده