آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون - Abraham Konstantin Mouradgea D'Ohsson
آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون (Abraham Konstantin Mouradgea D'Ohsson) ایرانشناس و تاریخنگار سوئدی با اصالت ارمنی بود که در قرن نوزدهم میلادی در زمینههای تاریخ شرقشناسی، به ویژه تاریخ مغولها و مطالعات اسلامی، آثار مهمی از خود به جا گذاشت. وی دیپلماتی فرهیخته بود که با بهرهگیری از موقعیتهایش در پایتختهای اروپا، به پژوهشهای عمیق تاریخی (به ویژه تاریخ مغولها و عثمانی) پرداخت. همزمان، فعالیتهای علمیاش در حوزههای شیمی و فیزیک، او را به چهرهای چندوجهی در فرهنگ سوئد قرن نوزدهم تبدیل کرد. آثارش تا امروز منبعی معتبر برای محققان تاریخ و شرقشناسی است.
تولد و درگذشت
1780م. ـ 1851م.
سوابق زندگی و تحصیل
آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون، فرزند ایگناتیوس (Ignatius)، در حوالی سال ۱۷۸۰م. در قسطنطنیه (Constantinople) و در خانوادهای ارمنی، به دنیا آمد. در این تاریخ، پدر وی چهل ساله بود و با سفارت سوئد در این شهر همکاری میکرد و به امور دیپلماتیک میپرداخت. ظاهراً، پدرش در ۹ مارس ۱۷۸۴م. از این شهر خارج و به همراه پسرش عازم پاریس شد. طی سالها زندگی در این شهر، پسر تحت تعلیم و تربیت پدر قرار گرفت و به فراگیری زبانهای شرقی، عربی، ترکی، فارسی و نیز ارمنی و فرانسه پرداخت و به علاوه، به طور اخص دست به مطالعاتی در زمینۀ تاریخ و فلسفه زد و با امور دیپلماتیک بین سوئد و عثمانی آشنایی پیدا کرد (ساجدی، 1395).
تحصیلات آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون در یک پانسیون در فرانسه آغاز شد. سپس در مدرسۀ افسری(kadettskola) در وین ادامه یافت و در استانبول به پایان رسید. سپس به دانشگاه اوپسالا (The Uppsala University) رفت (Findley, 1999).
سوابق اجرایی و پژوهشی
در ۱۸۰۷م. که سال درگذشت پدرش است، احتمالاً آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون صاحب منصب دیپلماتیک وی شده است و در نتیجه، با عنوان فرستادۀ سوئد در برلن آغاز به کار کرده و سپس، در ۱۸۰۸م، با همان عنوان، عازم مادرید شده است. وی در سالهای ۱۸۱۰م. و ۱۸۱۲م. با عنوان وابستۀ سفارت سوئد در پاریس به خدمت پرداخت. در ۱۸۱۶م، به مقام سفیر تام الاختیار سوئد در لاهه منصوب شد و در ۱۸۳۴م. با همان سمت بار دیگر به برلن اعزام شد. دوسون، ضمن اشتغال به کارهای دیپلماتیک، در دو شهر پاریس و لاهه، به تحقیق دربارۀ نسخههای شرقی مربوط به تاریخ مغولها اهتمام ورزید. در همین زمان، موفق شد جلد سوم بررسی جامع امپراتوری عثمانی (Tableau General de l’Empire Othoman) تألیف پدرش را با تعلیقات عدیده منتشر کند. وی در ۱۸۲۳م. و با همین عنوان علمی اثر پدرش، به عضویت نهاد تازهتأسیس انجمن آسیایی پاریس درآمد. سرانجام، در ۱۸۲۴م. و پس از مدتها تحقیق دربارۀ نسخههای شرقی کتابخانههای پاریس و لاهه، او موفق شد اثر معروف خود، تاریخ مغولها از چنگیزخان تا تیمورلنگ را به همراه نقشۀ جغرافیایی آسیا در قرن سیزدهم، منتشر کند و شهرت جاودانهای در عصر نوین خاورشناسی فرانسه کسب کند. در سال ۱۸۲۸م. عنوان بارون به او اعطا شد و وی به بارون دوسُون معروف شد (ساجدی، 1395).
آبراهام کونستانتین مورادگئا دوسون در سال ۱۸۱۷م. به عضویت آکادمی علوم سلطنتی سوئد (the Royal Swedish Academy of Sciences) درآمد، در سال ۱۸۲۳م. عضو افتخاری آکادمی سلطنتی ادبیات (the Royal Academy of Letters) شد و در سال ۱۸۲۸م. نیز به انجمن سلطنتی علوم اوپسالا (the Royal Society of Sciences in Uppsala) پیوست. او شیمی و کانیشناسی را زیر نظر برسلیوس (Berzelius) آموخت و مقالات علمی چندی از جمله دربارۀ قانون جهانی گرانش نیوتون نگاشت. با این حال، او بیشتر وقت خود را به تحقیقات تاریخی اختصاص داد. پیش از مرگش، دوسون حدود سیصد جلد کتاب و بیش از دوازده نسخۀ خطی را به دانشگاه لوند (the Lund University) اهدا کرد (Bakhchinyan, 2000, p.78).
با وجود آشوبهای سیاسی که بر امپراتوری عثمانی و اروپا در آن زمان تأثیر میگذاشت، دوسون توانست تحقیقات دقیق و مستندی انجام دهد و منابع عربی، ترکی و فارسی را با دقت تجزیه و تحلیل کند. او در کتاب بررسی جامع امپراتوری عثمانی، علاوه بر ارائۀ تاریخ سیاسی و دیوانی عثمانی، به ساختار اجتماعی، قوانین، نهادهای مذهبی و روابط فرهنگی میان جوامع مختلف نیز پرداخته است. این کتاب به عنوان یکی از نخستین آثار جامع دربارۀ عثمانی، مرجع بسیاری از محققان بعدی قرار گرفت و جایگاه دُوسون را در تاریخ شرقشناسی و مطالعات تطبیقی ادیان مستحکم کرد (Gun, 2024, p. 156).
آثار
- کتاب :
- تاریخ مغولان از چنگیزخان تا تیمور لنگ.
- تاریخ مغولان از چنگیزخان تا تیمور یا تیمور لنگ.
- دربارۀ مردمان قفقاز و سرزمینهای شمال دریای سیاه و دریای خزر در قرن دهم، یا سفر ابوالقاسم.
آثار به زبان های دیگر
- Books:
- (D’ohsson, A. (1824). Histoire des Mongols: depuis Tchinguiz-Khan jusqu’à Timour-Lang. Didot.)
- (-. (1852). Histoire des Mongols: depuis Tchinguiz-Khan jusqu’à Timour Bey ou Tamerlan. Muller.)
- (-. (1828). Des peuples du Caucase et des pays au nord de la Mer Noire et de la Mer Caspienne, dans le dixième siècle ou voyage d’Abou-al-Cassim. Didot.)
آثار منتشرشده به فارسی
تا کنون اثری از او به زبان فارسی منتشر نشده است.
منابع
- ساجدی، ط. (1395ش.). بارون کنستانتین موراد گئادوسون. فصلنامۀ فرهنگی پیمان، 20(77).
منابع به زبان های دیگر
- Gun, Y. (2024). Notice Mouradgea d'Ohsson & Tableau Général de l'Empire Othoman. South-western Europe. https://B2n.ir/gr8460
- Findley, C. V. (1999, October 25). A Quixotic author & his great taxonomy: Mouradgea D’Ohsson & his Tableau General de L’empire Othoman. https://www.oslo2000.uio.no/program/papers/m1b/m1b-findley.pdf
- Bakhchinyan, A. (2000). Armenian-Scandinavian relations from the Early Middle Ages to the Eighteenth Century. Journal of the Society for Armenian Studies, 11, 65–81.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- Findley, C. V. (1998). Mouradgea D’Ohsson (1740–1807): Liminality & cosmopolitanism in the author of the Tableau général de l’empire othoman. Turkish Studies Association Bulletin, 22(1), 21–35. https://www.jstor.org/stable/43385408
- __ (2019). Enlightening Europe on Islam and the Ottomans: Mouradgea d’Ohsson and his masterpiece (The History of Oriental Studies, vol.5). Brill. https://brill.com/display/title/36104
- Academic Dictionaries & Encyclopedias. (2000). Constantin d’Ohsson. https://de-academic.com/dic.nsf/dewiki/278201
- 4. Abraham Constantin Mouradgea d’Ohsson. (2025, November 4). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Constantin_Mouradgea_d'Ohsson#Honors
گردآورنده