1932م. ـ 2019م.

کیخسرو منوچهر جاماسب‌آسا، مارس 1932م. در بمبئی هندوستان متولد شد[1]. پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، آموزش دانشگاهی خود را در زادگاهش و در رشتۀ زبان اوستا و پهلوی در دانشکدۀ سَن‌خاویر (St. Xavier's College) آغاز کرد و لیسانس خود را از همین دانشکده گرفت (Yazdi, 2019). او توانست در ادامۀ دورۀ تحصیلی‌اش، فوقِ لیسانس خود را در رشته‌های ادبیات انگلیسی و زبان اوستایی ـ پهلوی اخذ کند (رستمی، 1390، ص. 506). دورۀ دکتری وی در دانشگاه بمبئی (University of Bombay) سپری شد؛ جایی که به سال1966م. با ارائۀ رساله‌ای با عنوان متنِ پهلوی ـ پازندِ آگمادائیشا (Aogəmandaēčā) مدرک خود را دریافت کرد. پیشینۀ تدریس این محقق از سال1961م. در دانشکدۀ سن‌خاویر و با استادی افتخاری در رشتۀ زبان‌های ایرانیِ باستان آغاز شد و بیش از سی ‌سال در این سِمَت باقی ماند. جاماسب‌آسا همچنین طی سالیانِ متمادی به عنوان استاد مهمان دانشگاه‌های مختلفی به امر آموزشِ دانشجویان پرداخت (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ص. 504). وی توانست با دریافت بورس تحصیلیِ اروپا، در چند مؤسّسۀ اروپایی در رشتۀ مطالعات ایران تدریس کند.  از جملۀ این سوابق در اروپا می‌توان به تدریس در 1965 و 1966م. در دانشگاه یوهانس گوتنبرگ (Johannes Gutenberg University) در شهر ماینتسِ آلمان (Mainz) و حضور به عنوان پژوهشگر در 1970 و 1971م. در مؤسّسۀ الکساندر فون‌هومبولت (Alexander von Humboldt Institute) اشاره کرد. او همچنین در سال1974م./ 1353ش. به ایران سفر کرد و با عنوان استادِ مهمان مؤسّسۀ آسیائی دانشگاه پهلوی شیراز به تعلیم دانشجویان مشغول شد (همان). افزون بر این وی مدرّس ارشدِ مدرسۀ ملّافیروز (Mulla Firoze(Feroze) Madressa) در بمبئی نیز بوده است. سرانجام این محقّق و موبد زردشتی 19مهِ سالِ 2019م. در شهر لندن بدرود حیات گفت (Yazdi, 2019). [1] - در برخی منابع تاریخ تولد ایشان، 1934م. ثبت شده است.

کیخسرو منوچهرجاماسب‌آسا که از خانواده‌ای عالِم و دانشمند برخاسته بود راه آنان را ادامه داد و در زمینۀ مطالعات زرتشتی و ایرانِ باستان، متون و نسخِ خطی مربوط به دورۀ پیشااسلامیِ ایران و به ویژه در حوزۀ زبان‌های پهلوی و اوستایی به امر تحقیق و پژوهش مشغول بود و در این راه اقدامات ارزنده‌ای انجام داد که به آن‌ها اشاره خواهد شد. این محقّق که از پارسیان هندی به شمار می‌آید به زبان‌های انگلیسی، آلمانی و فرانسوی هم مسلّط بود و توانست شماری از تحقیقاتش را در مجله‌های پژوهشیِ بین‌المللی به چاپ برساند. علاوه بر امور پژوهشی و علمی، وی به مدت 63 سال در جایگاهی دینی (نوابی و جاماسب‌آسا، 1355، دیباچه) و به عنوان موبدِ موبدانِ انجمن آتش ورهرام (Anjumanna Atash Behram)  در بمبئی به جامعۀ زرتشتی خدمت ‌کرد که نشان از جایگاه والای وی در بین زرتشتیان هند دارد (Organ Donation, n.d.). علاوه بر دو جنبۀ فوق، او به عنوان یک دانشمند نیز شناخته می‌شود (Shelar, 2019). قطعاً یکی از مهم‌ترین اقدامات جاماسب‌آسا و شاید بزرگ‌ترین آن‌ها همکاری و مشارکتِ علمی در چاپ مجموعه‌ای پنجاه و هفت جلدی از دست‌نویس‌های متون باستانی ایران به زبان و خط اوستایی و پهلوی است؛ به این ترتیب که به مناسبت پنجاهمین سالگردِ تأسیس سلسلۀ پهلوی، مؤسّسۀ آسیائی دانشگاه پهلوی شیراز تصمیم به چاپ پنجاه جلد کتاب یا دست‌نویسِ قدیمی متعلّق به فرهنگ ایران باستان گرفت و هندوستان را به عنوان یکی از نقاطی که می‌توانست آن‌ها را به مقصودشان برساند، انتخاب کرد. بدین منظور ماهیار نوابی، استاد و رئیس اجرایی این مؤسّسۀ دانشگاهی، خواستۀ مورد نظر خود را با جاماسب‌آسا که از دوستان وی بود در میان گذاشت و از آن‌ها اجازۀ عکس‌برداری از دست‌نویس‌ها و نسخِ خطی کهنی را که در اختیارشان بود، گرفت. جاماسب‌آسا هم که در آن زمان رئیس کتابخانۀ مؤسّسۀ شرق‌شناسی کاما (Cama Oriental Institute) بود با هیئت امنای این کتابخانه و کتابخانۀ نخست‌دستور مهِرجی‌رانا (First Dastoor Meherjirana Library) صحبت کرد و اجازۀ آنان را برای گزینش و عکس‌برداری از این نُسخ و دست‌نوشته‌ها گرفت. وظیفۀ حساس بردن این آثار و حفظ آنان به جاماسب‌آسا سپرده شد که پیش از این نیز مدتی استاد مهمان دانشگاه پهلوی شیراز بود و با مسئولان مربوط آشنایی داشت (نوابی و جاماسب‌آسا، 1355، دیباچه). این محقّق هم با حفظ نهایت امانت‌داری، این دست‌نویس‌ها را به تهران و شیراز برد و بر امر عکس‌برداری از آنان نظارت کرد. پس از آن هم همراه هیئتی از ایران از جمله نوابی به هندوستان بازگشت تا کار تطبیق عکس‌ها با دست‌نویس‌ها و رفع نواقص احتمالی انجام گیرد. در نهایت با همکاری‌های صورت گرفته، این نسخ خطی در پنجاه و هفت جلد تحت عنوانِ کُلّیِ گنجینۀ دست‌نویس‌های پهلوی و پژوهش‌های ایرانی (The Pahlavi Codices and Iranian Researches) بینِ سال‌های1976م. تا 1979م. در ایران به چاپ رسید (همان). افزون بر موارد فوق، جاماسب‌آسا نویسندۀ چندین مقاله در دایرۀ‌المعارف ایرانیکا(Encyclopedia Iranica)  بوده است.

از کیخسرو منوچهر جاماسب‌آسا آثار زیادی به صورت‌های گوناگون بر جای مانده است. بیشتر این آثار به صورت مقاله چاپ شده است و نقشِ او در بیشترِ این آثار به عنوان ویراستار بوده است. جاماسب‌آسا چندین مقاله پیرامون معرفی ایران‌شناسانِ زرتشتی هندی به نگارش درآورده که تعدادی از آن‌ها را به تنهایی و باقی را با همکاری نویسنده‌ای دیگر در دایرۀ‌المعارف ایرانیکا منتشر کرده است که تعداد آن‌ها به بیش از ده عنوان می‌رسد. شماری از این مجموعه مقالات با همکاری ایران‌شناسِ نامدار، مری بویس (Mary Boyce) تهیه شده است که خود نشان‌ دهندۀ جایگاه بالا و همّت عالی جاماسب‌آسا در حوزۀ مطالعات زرتشتی ‌است. مقالاتِ بهرامِ گور تهمورس آنکلساریا (Bahramgore Tahmuras Anklesaria) و تهمورس دینشاه آنکلساریا (Tahmuras Dinshah Anklesaria)  دو نمونه از نتایج این همکاری علمی مشترک است. وی در این مقالات به بررسی زندگی علمی و آثار و تأثیرهای آن دسته از ایران‌شناسان هندی پرداخته است که در حوزۀ مطالعات زردشتی و زبان‌های باستانی ایران به تحقیق پرداخته‌اند. در ادامه تعدادی از آثار او معرفی می‌شود. - کتاب:

• پرسشنیها: یک پرسش‌نامۀ مذهبیِ زرتشتی.
• آگمادائیشا: یک مناجات‌نامۀ زرتشتی.
• یادنامۀ دکتر ج. م. اونوالا.
• دست‌نویسِ اوستا اِف1 (نیایش‌ها و یشت‌ها): چاپ فاکسیمیله به همراه مقدمه‌ای از کیخسرو اِم. جاماسب‌آسا.
• یادنامۀ صدمین سال تولد دکتر هرمزدیار دستور کایوجی میرزا.
• نسکِ وَئِثا: متنی غیر رسمی دربارۀ مسائل دین زردشتی، با ترجمه و توضیحات.

- مقاله:

• سهراب جمشیدجی بُلسارا.
• دربارۀ ارتای ویرازنامَک [ارداویراف‌نامه].

از جاماسب‌آسا فقط کتاب‌های انتشار یافته در مجموعه کتاب‌های گنجینۀ دست‌نویس‌های پهلوی و پژوهش‌های ایرانی، در ایران به چاپ رسیده و هیچ مقاله یا کتابِ وی تا کنون به فارسی ترجمه نشده است. چند نمونه از این مجموعه را در ادامه معرفی می‌کنیم.

• جاماسپ‌اسا، ک. م. و نوّابی، م. (ویرا.). (1355ش.). نیرنگستان: دست‌نویس ت58 با زیرنویس فارسی. مؤسّسۀ آسیایی دانشگاه پهلوی شیراز.

اوّلین کتاب از مجموعه گنجینۀ دست‌نویس‌های پهلوی و پژوهش‌های ایرانی است که با پیشگفتاری به دو زبانِ فارسی و انگلیسی، به کوشش و ویراستِ مشترک جاماسب‌آسا و نوابی منتشر گشته است. عنوانش به انگلیسی Manuscript T58, Nirangestan, with word-by-word translation into Persian و موضوعِ اصلیِ آن مربوط به آیین‌ها و احکام دینیِ یکی از شاخه‌هایِ فقهیِ زرتشتی در دوره ساسانی است (قادری و صادقی، 1384، صص. 146 و 145) و نسخۀ دست‌نویس آن متعلق به کتابخانۀ نخست‌دستور مهرجی‌رانا است. دو ویراستارِ این کتاب، اصل متن پهلوی آن را که همراه با ترجمۀ فارسیِ واژه به واژه نیز هست در این جلد منتشر کرده‌اند (نوابی و جاماسپ‌آسا، 1355 الف، پیشگفتار).

• جاماسپ‌اسا، ک. م. و نوّابی، م. (ویرا.). (1355ش.). پرسشنیها: دست‌نویس ر410. موسّسۀ آسیایی دانشگاه پهلوی شیراز. (انتشار اصل اثر: 1971م.).

دومین جلد از مجموعۀ نام برده ‌شده، پرسشنیها: دست‌نویس ر410 نام گرفته است که مشابه اکثر مجلّدات این مجموعه در سالِ 2535شاهنشاهی/ 1355شمسی/ 1976م. به چاپ رسیده است. اثر مذکور 171صفحه دارد و هر صفحه، 12 سطر را شامل می‌شود. محتویات این دست‌نویس در اصل، مجموع چند متن مختلف است به زبان و خط پهلوی با ترجمۀ واژه به واژۀ فارسی در زیر هر کلمۀ آن. نوشته‌ای به نامِ پرسشنیها یا قطعات تهمورس آغازگر این متون است که جاماسب‌آسا و هِلموت هُومْباخ (Helmut Humbach) قبلاً آن را در سال1971م. با عنوان پرسشنیها: یک پرسش‌نامۀ مذهبیِ زرتشتی (Pursisniha: a Zoroastrian Catechism) منتشر کرده بودند. افزون بر این، دو واژه‌نامۀ ناقص در این کتاب وجود دارد که یکی پهلوی ـ پازند است با خط فارسی و دیگری لغات زند و پازند و اوستا نام دارد که آن هم واژه‌نامه‌ای فارسی است (نوابی و جاماسپ‌آسا، 1355 ب، پیشگفتار).

• جاماسپ‌اسا، ک. م. و نوّابی، م. (ویرا.). (1355ش.). بخش‌هایی از روایات پهلوی، داتستان دینیک، نامکیهای منوچهر، گزیده‌های زاتسپرم: دست‌نویس د7. مؤسّسۀ آسیایی دانشگاه پهلوی شیراز.

عنوان سومین شماره از اثر مشترک نوابی و جاماسب‌آسا است که از روی دست‌نویسی 456 صفحه‌ای گرفته شده است و شامل متون مختلفی به زبان پهلوی است که داتستان دینیک نام گرفته‌اند. پیشگفتارِ فارسیِ این کتاب هم مانند تمامی مجلّدات این مجموعه نوشتۀ ماهیار نوابی است و پیشگفتار انگلیسی، باز هم مانند همۀ این سری کتاب‌ها، به قلم جاماسب‌آسا نوشته شده است (نوابی و جاماسپ‌آسا، 1355 ج، پیشگفتار).

سیّد محمّد قدسی

بهمن 1398ش.