1275ش. ـ 1346ش.

محمد صادق نشأت در کربلا متولد شد، اسم او در اصل محمدصادق حسینی بود و پس از اقامت در مصر نام صادق نشأت را برای خود انتخاب کرد. او پس از مستقر شدن در تهران نیز نام میرداماد را به اسم خود افزود (الأمین، 2020، 179). در ابتدا زبان‌های فارسی و عربی را زیر نظر شیخ غلام نحوی و شیخ احمد اصفهانی آموخت. سپس منطق و فلسفه آموخت و فقه و اصول را زیر نظر شیخ مهدی کرمانشاهی و شیخ محمدسعید فارسی و شیخ محمدعلی قمی و شیخ عبدالکریم یزدی یاد گرفت. حدیث و تفسیر را نیز زیر نظر پدرش فرا گرفت و سپس به یادگیری زبان‌های ترکی عثمانی و انگلیسی پرداخت. او مدتی در دانشگاه تهران و در دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی تدریس می‌کرد. نشأت از طرف دانشگاه تهران برای تدریس زبان و ادبیات فارسی به دانشگاه قاهره رفت (ژرفی و اعظمی خویرد، 1395، 210). او در عین حال در دانشگاه‏ عین الشمس قاهره نیز تدریس می‌کرد. نشأت در زمان تدریس در دانشگاه‌های قاهره، عین الشمس و اسکندریه پنج‏ نفر دانشجو در رشتۀ دکترای زبان و ادبیات فارسی و دوازده نفر را در رشتۀ فوق ‏لیسانس‏ ادبیات فارسی آموزش داد و در حدود هشتصد نفر از دانشجویان در رشتۀ تاریخ و ادبیات‏ ایران و تاریخ سیاسی ایران تحت آموزش‌های او قرار گرفتند (مدرسی چهاردهی، 1346، 1). نشأت پس از 16 سال فعالیت در عراق، به ایران بازگشت و در آموزشگاه‌های مرکز و دانشکدۀ معقول و منقول و مدرسۀ عالی سپهسالار زبان عربی، تاریخ و جغرافیای ایران و کشورهای اسلامی تدریس کرد (ابن‌الرسول و رئیسی مبارکه، 1392، 176)

محمد صادق نشأت در سال 1299ش. وارد خدمت فرهنگ شد و از همین زمان نیز فعالیت مطبوعاتی خود را آغاز کرد. او از سال 1309ش. تا 1325ش. سرپرست محصلان ایران در عراق عرب بود (ابن‌الرسول و رئیسی مبارکه، 1392، 176). او یکی از بنیان‌گذاران و توسعه‌دهنده‌های مدارس ایرانی در عراق بود و پس از هفده سال خدمت فرهنگی به ایران بازگشت. پس از مدتی که از تدریس نشأت در قاهره می‌گذشت با پیشنهاد سفیر ایران در قاهره به ‌عنوان رایزن سفارت‏ ایران انتخاب شد. او تا اواسط سال 1339 ش. که روابط مصر و ایران قطع شد، در این سمت باقی ماند. پس از قطع رابطۀ ایران و مصر با تقاضای رؤسای دانشگاه قاهره و موافقت‏ وزارت فرهنگ تا اواسط سال 1343ش. در کرسی استادی فارسی در قاهره‏ باقی ماند (مدرسی چهاردهی، 1346، 1). آثار محمد صادق نشأت اغلب به هدف نشان دادن فرهنگ ایران به عربی زبانان بوده است (ابن‌الرسول و رئیسی مبارکه، 1392، 177). یکی از مهم‌ترین آثار نشأت، ترجمۀ قابوس‌نامه به زبان عربی است. این کار با پیشنهاد بدوی به او انجام شد. او در سال 1952م. ترجمۀ عربی اولیۀ قابوس‌نامه را به پایان رساند. البته به دلیل مشکلاتی که در ترجمه با آن مواجه بود، ترجمه را بازنگری کرد و پس از آن مدتی از روند بازنگری دست کشید تا اینکه رسالۀ دکتری خود را در سال 1956م. در مورد بحث دربارۀ قابوس‌نامه به چاپ رساند و پس از آن به قاهره رفت و ویرایش ترجمة عربی را دوباره آغاز کرد و در نهایت در سال 1958م. این کار را به پایان رساند (ژرفی و اعظمی خویرد، 1395، 210 و 211). محمد صادق نشأت در مدت دوازده سال که در دانشگاه‌های مصر زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کرد کتاب‌هایی مانند أقراء الفارسیه و الفارسیه للعرب، آموزگار فارسی، صفحات عن‏ ایران را برای تعلیم و تشویق مخاطبان به فراگرفتن زبان و تاریخ و جغرافیای ایران تألیف و منتشر کرد. او از نویسندگان قدیمی مطبوعات است و در سال‌های 1307ش. و 1308ش. در نامۀ‏ طوفان هفتگی که از بهترین مجلات ادبی هفتگی تهران بود و از 1306ش. تا 1310ش. در روزنامه‏های شفق سرخ، کوشش، اطلاعات و طوفان مقالات ارزنده‌ای نوشته است. همچنین‏ آثاری از او در مطبوعات عربی مانند العالم العربی، البلاد، المرشد، العرفان و الهلال به خصوص‏ در سال‌های 1336ش. و 1337ش. در الهلال قاهره و العرفان چاپ صیدا چاپ شد (مدرسی چهاردهی، 1346، 1)

- ترجمه:

• کتاب نصیحت‌نامه معروف به قابوس‌نامه.

(عنصرالمعالی کیکاوس‌ بن قابوس بن وشمگیر بن زیار. (1278ق.). النصیحه المعروف باسم قابوسنامه. تعریب ص. نشأت. مكتبة الأنجلو المصرية. (نشر العمل الأصلي: 475ق.).

• تاریخ بیهقی.

(ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی. (1956). تاريخ البيهقي. تعریب ی. الخشاب، و ص. نشأت. مكتبه الانجلو المصريه، دار الطباعه الحديثه. (نشر العمل اصلی: 409ق.). ترجمة عربی تاریخ بیهقی را در سال 1956م. برای نخستین بار دکتر یحیی الخشاب و استاد محمد صادق نشأت منتشر کردند و در حال حاضر این ترجمه تنها ترجمة عربی این اثر شناخته می‌شود. یحیی الخشاب دربارۀ این ترجمه می‌گوید: «در حفظ الفاظ عربی در ترجمه تعمد داشته‌ایم و علت آن این است که می‌خواستیم لغات با معنایی که در زمان تألیف کتاب داشتند، به ترجمه انتقال یابند.» (ابن‌الرسول و رئیسی مبارکه، 1392، 176).

• دورۀ جامع التواریخ رشید‌الدین فضل‌الله
• تاریخ تصوف تألیف دکتر قاسم غنی

(غنی، ق. (1290ق.). تاریخ التصوف فی الاسلام. ترجمه ص. نشأت. مکتبه النهضه المصریه. (نشر العمل اصلی: 1380ش.).

• قلمروی سعدی.

(دشتی. ع. (1964م.). آفاق ادب سعدی. ترجمة ص. نشأت. مکتبه الانجلوالمصریه. (نشر العمل اصلی: 1946م.).

• نشأت. ص. (1345ش.). ت‍اری‍خ‌ س‍ی‍اس‍ی‌ خ‍ل‍ی‍ج‌ فارس. شرکت نسبی کانون کتاب.
• ـ . (1339ش.). گزارشی دربارۀ وضع زبان فارسی در مصر. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 8 (2)، 46 ـ 55.
• حسین، ط.، الخشابی، ی. و نشأت. ص. (1338ش.). تاریخ بیهقی ـ گنجی است جدید. یغما، 12 (9)، 420 ـ 424.

 

المیرا کریمی

تیر 1400ش.