ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا - Ираида Анатольевна Смирнова
ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا (Ираида Анатольевна Смирнова[1]) زبانشناس روسی، در حوزۀ زبانهایِ شرقی، خاصه زبان کردی، تخصص داشته و از محققان مطرحِ زبانشناسی کردی در روسیه به حساب میآید. علاوه بر نوشتن آثار قابلِ توجه پیرامون گویشهای مختلف کردی، توانست ترجمه روسیِ کتاب اَوستا را که حاصل دستنوشتههای استاد مرحومش بود مُدوّن و منتشر کند. این ترجمه، نخستین ترجمۀ آوانگارانۀ اوستا به شمار میرود. [1] - نامش به انگلیسی: «Iraida Anatolievna Smirnova».
تولد و درگذشت
1928م. ـ 2010م.
سوابق زندگی و تحصیل
ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا متولد سال 1928م. در شهر سیچوفکا (Sychyovka) در استانِ اسمولنسک روسیه (Smolensk Oblast) است. پس از تحصیلات مقدماتی، رشتۀ زبان افغانیِ پشتو و مؤسسۀ شرقشناسی مسکو- گروه خاورمیانه- (Moscow Institute of Oriental Studies-Faculty of Middle Eastern Studies-) را برای ادامۀ تحصیل انتخاب کرد و در سال 1951م. موفق به اخذ مدرک شد. به پیشنهاد یکی از اساتید زبان کردی، به سال 1957م. مقطع نامزدی علومِ مؤسسۀ شرقشناسی فرهنگستان علوم شوروی واحد لنینگراد (Ленинградское отделение Института востоковедения АН СССР) را برگزید و در 1964م. با دفاع از پایاننامهاش که دربارۀ افعال مرکب در گویشهای جنوبی کردی (سورانی) بود مدرک این دوره را هم کسب کرد. در همین مؤسسۀ شرقشناسی بود که با همسر آینده و همکار همیشگیاش کریم رحمانوویچ ایوبی (Керим Рахманович Эйюби) ، که اصالتاً کرد بود، آشنا شد و سالها در کنار او به تحقیق پیرامون زبان و ادبیات کردی پرداخت. در 1981م. هم رسالۀ دکتریاش را با عنوان مقوله شمار اسم در زبانهای ایرانی معاصر (معنا و کاکردهای صرفی Категория числа имени в современных иранских языках (значение и функционирование форм) به اتمام رساند و مدرک دکتری گرفت (Юсупова, 2011).
سوابق اجرایی و پژوهشی
علایق پژوهشیِ اصلیِ ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا زبان و ادبیات کردی بود. در این حوزه نیز بیشتر بر دستور زبان و آواشناسی زبانهای کردی معاصر و پیشامعاصر، گویششناسی و نیز بررسی متون ادبی این زبان متمرکز بود. گویشهای مُکریانی، سِنِهای (سنندجی)، زازا و سورانی مورد تحقیق او بودند (Юсупова, 2011).
اسمیرنووا در سال 1959م. و در زمانی که دانشجوی تحصیلات تکمیلی بود به عضویت گروه پژوهشهای کردی (Kurdish Research Group) درآمد. این گروه در مؤسسۀ شرقشناسی فرهنگستان علوم شوروی واحد لنینگراد به ریاست جوزف اربلی (Joseph Orbeli) تشکیل شد و شماری از کردشناسانِ مهم آن دورۀ شوروی همچون قنات کردوئف (Qanat Kurdoev) در آن حضور داشتند. تحقیقات و تألیفات این گروه یکی از عواملی بود که باعث شد کردشناسی در شوروی به دوران طلایی خود برسد (Van Bruinessen, 2021).
البته ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا فقط در زمینۀ زبانهای کردی خود را محدود نساخت و برخی تحقیقات و تألیفاتش در حوزۀ عمومی ایرانشناسی قرار گرفتهاند. همچنین وی به مسائل نظریِ دستور زبانی در زبانهای هندو ـ اروپایی هم میپرداخت (Юсупова, 2011).
از مهمترین تلاشهای ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا در حوزۀ ایرانشناسی چاپ دستنوشتههای استادش والنتینا استپانووا سوکولووا (Valentina Stepanovna Sokolova) دربارۀ ترجمۀ اَوستا بود. سوکولووا که از نامداران ایرانشناسی در روسیه بود وصیت کرده بود در صورت درگذشتش، تمام این دستنوشتههای او پیرامون ترجمۀ اوستا به اسمیرنووا سپرده شود تا وی کار ناتمام او را تمام کند. الحق که خانم اسمیرنووا هم تلاش زیادی کرد و این اثر را که نخستین ترجمۀ روسیِ آوانگارانۀ صرفی از اوستا بود، در سال 2005م. منتشر کرد (Ibid).
ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا با نوشتن رسالۀ نامزدی علوم خود دربارۀ افعال مرکب در گویشهای کردیِ جنوبی، برگِ جدیدی در تاریخ کردشناسی کشور روسیه گشود و توجهها را به گویشهای مختلفی که در کردستان ایران و عراق رایج بودند بیشتر کرد. همچنین با تحقیق در گویشهای زازا و سنهای تلاشهای عدهای برای جداسازی این دو گویش از کردی را ناکام گذاشت و وابستگی اینها را به زبان کردی اثبات کرد (Юсупова, n.d.).
ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا مابین سالهای 1952 تا 1957م. ویراستار انتشارات دولتی فرهنگنامههای خارجی و ملی (Государственное издательство иностранных и национальных словарей) بود. ابتدا در نقش پژوهشگر جوان در مؤسسۀ شرقشناسیِ فرهنگستان علوم روسیه مشغول به فعالیت شد. در سال 1962م. به بخش زبانشناسی فرهنگستان علوم شوروی (Институт языкознания АН СССР) رفت و تا پایان عمرش در این بخش فعالیت علمی کرد (Юсупова, 2011).
تحقیقات و نوشتههای ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا، نه تنها در روسیه بلکه خارج از آن هم مورد توجه علاقهمندان بود؛ بهویژه در مناطق کردنشین که در سالهای پایانی عمرش بارها برای شرکت در همایشهای بینالمللی به این مناطق مسافرت کرد (Юсупова, 2011).
آثار
- کتاب:
- دستور زبان تاریخی و گویششناسی زبان کردی.
- اوستا: تجربهای در آوانگاریِ صرفی و ترجمه.
- صورتهای صرفی اسم در زبانهای ایرانی: معنی و کارکرد.
- آواشناسی زبان کردی: (گویش مُکری).
- گویش کردی سنهای.
آثار به زبان های دیگر
- Books:
- (Смирнова [Smirnova], И.А. [I.A.] & Эйюби [Ėĭi︠u︡bi],К.Р. [K.R.]. (1999). Историко-диалектологическая грамматика курдского языка [Historical and Dialectological Grammar of the Kurdish Language]. Наука.)
- (Соколова [Sokolova], В.С. [V.S.]. (2005). Авеста. Опыт морфологической транскрипции и перевод (И.А. Смирнова, Ed.). Наука.)
- (Смирнова, И.А. (1974). Формы числа имени в иранских языках значение и функционирование. Наука.)
- (Смирнова, И.А. & Эйюби, К.Р. (1985). Фонетика курдского языка (диалект мукри). Наука)
- (Смирнова, И.А. & Эйюби, К.Р. (1985). Курдский диалект Сыней. Наука.)
آثار منتشرشده به فارسی
تا زمان نگارش این زندگینامه، اثری از ایرایدا آناتولییِوْنا اسمیرنووا به فارسی ترجمه نشده است.
منابع به زبان های دیگر
- Юсупова, З.А. (2011). Ираида Анатольевна Смирнова (1928–2010). Письменные памятники Востока, 1(14), 309—310. Retrieved 2025, October 04, from https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/PPV_2011_1-14_29_yusupova.pdf.
- Van Bruinessen, M. (2021). The Kurds. Legend of the East [Book Review]. Kurdish Studies, 9(2), 243-245. https://kurdishstudies.net/menu-script/index.php/ks/article/view/63/54.
- Юсупова, З.А. (n.d.). Ираида Анатольевна Смирновa. Retrieved 2025, October 17, from https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20220513225653413872&lng=8.
سایر منابع پیشنهادی
- حاجیمارف، ع. (1399ش.). مقالۀ «کردشناسی در روسیه و شوروی» به قلم دکتر عبدالرحمان حاجی مارف. ترجمۀ سید فاخر علوی. وبسایت چوک. http://www.chouk.ir/honarmandan/2-dastebandi-nashodeh/16204-2020-04-06-01-08-46.html.
گردآورنده