1887م. ـ 1964م.

ایوان ایوانوویچ زاروبین (Ivan Ivanovich Zarubin^[1]) در اکتبر 1887م. احتمالاً در شهر سَن پِترزبورگِ روسیه (Saint Petersburg) به دنیا آمد (ДАРВОЗИЕВА, 2019). این عدم قطعیت در محلِ تولد او به این دلیل است که برخی از منابع او را متولدِ کشورِ اوکراین و منطقۀ کریمه (Crimea) می‌دانند (The Great Soviet Encyclopedia, n.d. as cited in The Free Dictionary, n.d). دبیرستان را در شهرهای اودسا  (Odessa) و سن پترزبورگ گذراند. در سال 1907م. قدم به دانشگاه سن پترزبورگ (Санкт-Петербургский государственный университет) گذاشت و به طور همزمان در دو دانشکدۀ تاریخ ـ زبان‌شناسی و دانشکدۀ حقوق شروع به تحصیل کرد. درس زاروبین در این دانشگاه ناتمام ماند چرا که در سال 1910م. به دلیل شرکت در تظاهراتی، از دانشگاه اخراج شد (ДАРВОЗИЕВА, 2019). کمی بعد به صورت دانشجوی آزاد (экстерн) در دانشکدۀ حقوقِ دانشگاهِ خارکف اوکراین  (Донишгоњи Харков)ادامه تحصیل داد و در سال 1912م. فارغ التحصیل شد و نهایتاً در سال 1938م. مدرک دکتری گرفت (گروه مؤلفان و مترجمان، 1388، ص. 549). او در مؤسسات و نهادهای علمی متنوعی تدریس می‌کرد مانند مؤسسۀ شرق‌شناسی ترکستان (1919-1920م.) (Turkestan Institute of Oriental Studies)، مؤسسۀ زبان‌های زندۀ شرقی لنینگراد (1925-1933م.) Ленинградский институт живых восточных языков))، مؤسسۀ تاریخ و زبان‌شناسی (1930-1937م.) (Институт истории и лингвистики) ، دانشگاه لنینگراد (1928-1949م.) (Leningrad State University) و دانشگاه دولتی تربیت معلم تاجیکستان (1942-1944م.) (Tajik State Pedagogical University). یکی از نتایج مهم تدریس او، تربیت شاگردانی بود که در آینده در حوزۀ تحقیقاتی خود شاخص و مطرح شدند مثل و.س. راستارگویوا  (V. S. Rastorgueva)و آ.ز. روزنفلد (A. Z. Rozenfeld) (ДАРВОЗИЕВА, 2019). . سرانجام ایوان زاروبین در سال 1964م. در شهر لنینگراد از دنیا رفت (Who was Who, 2017). [1] - نام و نام خانوادگی او به روسی: Иван Иванович Зарубин

ایوان ایوانوویچ زاروبین ابتدا قصد داشت تا در حوزۀ اقوام منطقۀ سیبری تحقیق و پژوهش کند اما قوم‌نگار مشهور لِو یاکُووْلویچ اشترنبرگ  (Lev Yakovlevich Sternberg)او را به متخصص زبان‌های شرقی ف.ر. گوتو(F. R. Goto) که اهل فرانسه بود، معرفی کرد و همین گوتو باعث شد تا سمت و سوی مطالعاتی زاروبین به سمت زمینه‌هایِ مختلفی از ایران‌شناسی مثل زبان‌شناسیِ زبان‌های ایرانی، قوم‌نگاری تاجیکان، ادبیات فولکلور آسیای مرکزی و به طورِ کلی مردم‌شناسی کشیده شود. زبان بلوچی، زبان روشانی (Rushani language)، زبان شغنانی (Shughni language) و زبان ونجی (Vanji language) بخشی از زبان‌هایی بودند که دربارۀ آن‌ها تحقیق و مطالعه داشت (ДАРВОЗИЕВА, 2019). ایوان ایوانوویچ زاروبین در امور اجرایی هم فعال بود. در چند نوبت یکی 1910 تا 1934م. و دوم 1941 تا 1946م. در موزۀ انسان‌شناسی و قوم نگاری (Музея антропологии и этнографии РАН) کار می‌کرد. از سال 1918م. هم رئیس بخشِ اقوام مسلمانِ آسیای مرکزیِ این موزه شد. پس از 1946م. هم به صورت پاره‌وقت در این موزه مشغول بود (Большая российская энциклопедия, 2023). این موزه از زیرمجموعه‌های مؤسسۀ قوم‌نگاری فرهنگستانِ علوم شوروی  (Институт этнографии Академии наук СССР)محسوب می‌شد. این حضور و ریاست برای زاروبین بسیار پُرثَمر بود چرا که از حضور ایران‌شناسانِ برجسته‌ای چون و.و. بارتولد (V. V. Bartold)، و.و. رادلوف  (V. V. Radlov) و لو یاکولویچ اشترنبرگ که در همین بخش از موزه مشغول به کار بودند، بهره برد و توانست از تجربه و دانش این افراد در جهت ارتقای دانش خود استفاده کند (ДАРВОЗИЕВА, 2019). به جز این، زاروبین مدیریت مؤسسۀ زبان‌شناسی فرهنگستان علوم شوروی (Institute of Linguistics of the USSR Academy of Sciences) را هم عهده‌دار بود (Who was Who, 2017). این ایران‌شناس روس مابین سال‌های 1910 تا 1950م. چندین مسافرتِ گروهی در قالبِ گروه‌های علمی ـ تحقیقی به منظور فعالیت‌های مردم‌شناسانه و زبان‌شناسانه به مناطقی از آسیای مرکزی مثل تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان داشت (Большая российская энциклопедия, 2023). در بعضی از این سفرها هم سرپرست گروه بود. مثلاً 1914 تا 1916م. سرپرستِ گروه قوم‌شناسی اعزام شده به پامیر و 1928 تا 1929م. سرپرست گروهِ اعزامی به ترکمنستان برای تحقیق پیرامون زبان بلوچی بود (گروه مؤلفان و مترجمان، 1388، ص. 549). یکی از این سفرهای علمی که از ماه مه تا سپتامبر 1914م. به طول انجامید، دستاوردهای مثبتی برای او در پی داشت؛ از جمله اینکه توانست به همراه ف.ر. گوتو (سرپرست گروه) اشیای مختلفی که خاصیت مردم‌شناسانه داشتند برای استفاده در موزۀ انسان‌شناسی و قوم‌نگاریِ روسیه تهیه کند. نیز در این سفر بود که به زبان‌های برخی از مردم این نواحی مثل زبان روشانی و زبان ونجی و علاوه بر آن مبحث پامیرشناسی علاقه‌مند شد(ДАРВОЗИЕВА, 2019) . زبان، فرهنگ و تاریخ مردمان ناحیۀ پامیر، واقع در آسیای شرقی و مرکزی، از موضوعات مورد علاقۀ ایوان ایوانوویچ زاروبین به شمار می‌رفتند به طوری ‌که وی را بنیان‌گذار مکتب ملّی بررسی زبان‌های ایرانی زنده و پایه‌گذار پامیرشناسی در روسیه به حساب می‌آورند. وی در این حیطه، مجموعه اطلاعات گستردۀ قوم‌نگاری و مردم‌شناسی را گِردآورد و توصیف‌هایی دستوری و آوایی از چند زبان پامیریِ کمتر مطالعه‌شده را ارائه داد (энциклопедия, 2023).

- کتاب:

• افسانه‌های بلوچی [گردآوری، ویرایش و ترجمه؛ در دو جلد].
• گسترش حوزۀ زبان‌های پامیری.
• متون و واژه‌های برتنگی و روشانی.

- مقاله:

• .پیرامون آموزش زبان بلوچی و فولکلور.
• .اسناد و یادداشت‌هایی پیرامون قوم‌شناسیِ تاجیک‌های کوه‌نشینِ درۀ برتنگ.

تا زمان نگارش این زندگینامه هیچ اثری از زاروبین به فارسی ترجمه نشده است.

سیّد محمّد قدسی

آبان 1404ش.