۱۱ نوامبر ۱۸۸۰م. ـ بعد از ماه مارس ۱۹۴۳م.

فریتس ولف در ۱۱ نوامبر ۱۸۸۰م. در خانواده‌ای آلمانی ـ یهودی در شهر برلین (Berlin) واقع در پروس شرقی (Ostpreußen) به دنیا آمد. پدرش، امانوئل ولف (Emanuel Wolff)، تاجر برجسته‌ای بود و مادرش، هدویگ ولف (Hedwig Wolff)، اصالتاً از منطقة پوزنان (Poznań) (واقع در لهستان (Poland) امروزی) بود و سپس به برلین مهاجرت کرده بود (FamilySearch, n.d.; Karttunen, 2017). این خانواده از لحاظ اقتصادی در وضعیت مناسبی قرار داشت به ‌گونه‌ای که امکان دسترسی به بهترین کتابخانه‌ها و مراکز تحقیقاتی برای فریتس فراهم شده بود. محیط فرهنگی پدر و مادر که علاقه‌مند به ادبیات و تاریخ بودند، زمینه‌ساز شکل‌گیری گرایش او به مطالعات زبان و فرهنگ ایران باستان شد  (Karttunen, 2017). فریتس ولف پس از تحصیلات ابتدایی در ژیمنازیوم، ابتدا در کالج رویال فرانسس(Collège Royal Français)  به تحصیل پرداخت. او پس از اتمام تحصیلات متوسطه‌اش در ۱۹۹۹م. در برلین، به تحصیل زبان‌های هندو ـ اروپایی در دانشگاه‌های معتبر اروپا پرداخت. او در دانشگاه مونیخ (Ludwig-Maximilians-Universität München) زیر نظر اتّو بهاگهل (Otto Behaghel) و در دانشگاه برلین (Humboldt-Universität zu Berlin) همراه با هرمان اوست‌هوف (Hermann Osthoff) مبانی زبان‌شناسی تطبیقی را فراگرفت. نهایتاً در دانشگاه گیسن (Giessen)  نزد کریستیان بارتولومه (Christian Bartholomae) مشغول تدوین پایان‌نامه‌ای با موضوع «مصادر در زبان‌های هندو ـ ایرانی» شد و در سال ۱۹۰۵م. دکتری خود را دریافت کرد. ولف پس از دریافت دکتری خود به عنوان یکی از ایران‌شناسان پیشرو آلمان، مجموعه‌ای از مهم‌ترین آثار زبان‌شناسی و متون کلاسیک فارسی را تولید کرد. تمرکز اصلی او بر زبان اوستایی و متون شاهنامة فردوسی بود و تحقیقات او تا امروز از مراجع کلیدی در مطالعات ایران‌شناسی به شمار می‌آید (Ehlers, 2018; Karttunen, 2017). فریتس ولف در جوانی با مینا پفر (Minna Pfeffer) ازدواج کرد و حاصل این ازدواج سه فرزند، از جمله دخترش اورسولا ولف ـ اشنايدر (Ursula Wolff-Schneider) بود که بعدها عکاس مشهوری شد. پس از جدایی در سال ۱۹۳۶م.، او مجدداً با مارگارت مارک‌والد (Margarete Marckwald) ازدواج کرد. اگرچه ولف در جوانی کاتولیک شده بود و در دهة ۱۹۳۰م. به عضویت کلیسای پروتستان درآمده بود اما پیشینة یهودی خانواده‌اش برای او مشکل‌ساز شد؛ در جریان اقدام کارخانه (Fabrikaktion) در ۱۲ مارس ۱۹۴۳م.، ولف و همسرش، مارگارت مارک‌والد، در منزلشان در برلین ـ نویل‌کُلن بازداشت و به اردوگاه آشویتس منتقل شدند (Karttunen, 2017). تاریخ دقیق مرگ آن‌ها ثبت نشده است، اما بر اساس اسناد اردوگاه، احتمالاً ظرف ماه‌های بعد در همان‌جا به قتل رسیده‌اند. فرزندان ایشان موفق به فرار به ایالات متحده شدند و بدین ترتیب از نسل‌کشی نجات یافتند (FamilySearch, n.d.; Karttunen, 2017).

اقتصاد مستقل خانوادة فریتس ولف به او امکان داده بود برای سال‌ها در شهرهای دانشگاهی همچون مونستر (Munster)، برلین، توبینگن (Tübingen) و گیسن به پژوهش بپردازد و دو سال را هم در ایتالیا، رم (Rome) و فلورانس (Florence) بگذراند. این وضعیت مالی و گرایش به پژوهش انفرادی، او را از پیگیری مسیر آکادمیک رسمی بازداشت و موجب شد رسماً امیدی به کرسی دانشگاهی نداشته باشد. او فقط برای مدتی به سفارش بارتولومه، کرسی زبان سانسکریت را در گیسن به عهده داشت (Dick & Sassenberg, 1993, p. 401). فریتس ولف اگرچه در طول حیات علمی و پژوهشی کوتاه اما پربار خود به عضویت هيئت علمی دانشگاه یا پژوهشگاهی درنیامد اما پروژه‌های بزرگی را به انجام رساند. به همین دلیل برخی از این پروژه‌ها را مرور خواهیم کرد. او نخستین مقالة مستقل خود را دربارة دستور زبان اوستایی در مجلة شرق‌شناسی آلمانی (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft)  منتشر کرد. در این مقاله، او ساختار نحوی افعال میانه را بررسی کرد و اصطلاحات جدیدی برای طبقه‌بندی مصدرها پیشنهاد داد (Karttunen, 2017). همزمان، او با تحلیل نسخه‌های خطی قدیمی اوستا، روش‌شناسی تازه‌ای برای انتقاد متنی ارائه کرد که بعدها مبنای بسیاری از مطالعات فِلولوژیک متون کهن قرار گرفت (Ehlers, 2018). در بازة ۱۹۰۸م. تا ۱۹۱۰م.، فریتس ولف بر اساس لغت‌نامة استادش بارتولومه، مشغول تدوین ترجمه‌ای کامل از اوستا بود و در سال ۱۹۱۰م. کتابی با عنوان اوستا: کتاب‌های مقدس پارسیان (Avesta: Die heiligen Bücher der Parsen)  منتشر کرد. معرفی اصطلاحات فنی زبان‌شناختی او در این کتاب، استاندارد جدیدی برای مطالعة متون اوستایی پدید آورد (Skjærvø, 2006). دقت او در مقایسۀ نسخه‌های خطی یزد و بندرعباس، و توضیح واژگان دشوار، این اثر را به استاندارد مطالعات اوستایی در نیمة نخست قرن بیستم میلادی تبدیل کرده است (Ibid). فریتس ولف از اوایل دهة ۱۹۱۰م. کار پژوهشی گسترده‌ای برای استخراج واژگان شاهنامه آغاز کرد. او ابتدا فهرستی از تمامی واژه‌ها و اصطلاحات کهن تهیه کرد و با استفاده از منابع اوستایی و پهلوی، ریشه‌شناسی هندو ـ اروپایی هر لغت را تحلیل کرد. تا سال ۱۹۲۵م، چهار مجلد پیش‌نویس از طبقه‌بندی الفبایی واژه‌نامه آماده شد. در این دوره، ولف افزون بر ادامة تدوین واژه‌نامه، چندین مقالة تکمیلی در زمینة متون پهلوی و تحولات معنایی واژه‌های فارسی میانه منتشر کرد. او همچنین همایش‌هایی در برلین و لایپزیگ (Leipzig) برگزار کرد و بیش از ده سخنرانی دربارة نسبت متن و معنا در ادبیات کهن ایراد کرد (Karttunen, 2017). همان طور که اشاره شد، با به قدرت رسیدن رژیم نازی در سال ۱۹۳۳م.، به دلیل اصالت یهودی‌اش، از بسیاری فرصت‌های دانشگاهی محروم شد و در انتشار آثارش موانع دولتی ایجاد گردید (Ehlers, 2018). اما در انتشار کتاب مهمش واژه‌نامة شاهنامه (Glossar zu Firdosis Schahname) توانست تنها با حمایت غیردستوری وزارت خارجة آلمان و تلاش شخص هانس هاینریش شادر (Hans Heinrich Schaeder) کارش را به سرانجام برساند. نسخة نخست این اثر به مناسبت هزارمین سال تولد فردوسی به پادشاه ایران اهدا شد، اما نام فریتس ولف از روی جلد حذف گشت و در اسناد رسمی به نام ادارة فرهنگ آلمان منتشر شد  (Ehlers, 2018). با آغاز جنگ جهانی دوم، شرایط پژوهش در آلمان دشوارتر شد، اما فریتس ولف به کار فشردة خود ادامه داد. او دست‌نوشتة افزوده‌ای دربارة اصطلاحات فقهی شاهنامه تهیه کرد و مطالعه‌ای تطبیقی از نسخه‌های نجد و بخارا را به پایان رساند. نسخه‌ای از این دست‌نوشته‌ها در ۱۹۴1م. برای بررسی به انجمن ایران‌شناسی لایپزیگ ارسال شد؛ اما انتشار رسمی آن به دلیل محدودیت‌های کاغذ و سانسور نظامی به تعویق افتاد (Karttunen, 2017). آثار فریتس ولف همچنان مورد استناد قرار می‌گیرند. برخی پژوهشگران، مانند الد وگنر (E. Wagner)، در سال ۱۹۹۱م. اصلاحات و اضافاتی بر واژه‌نامة او منتشر کردند که نشان‌دهندة استمرار اهمیت پژوهش‌های اولیۀ اوست (Wagner, 1991). منتقدان، عمدتاً بر نقطه‌ضعف‌های جزئی در برداشت‌های دستوری و ترتیب حروف اشاره کرده‌اند، اما همگی بر ارزش تاریخی و علمی کار او توافق دارند (Wagner, 1991; Skjærvø, 2006). پس از جنگ جهانی دوم، نام فریتس ولف تا دهة ۱۹۹۰م. کمتر در متون ایران‌شناسی برجسته بود. در سپتامبر ۲۰۰۸م.، دو سنگ یادبود استولپرشتاین (Stolperstein) در مقابل منزل سابق او در برلین ـ نویل‌کُلن نصب گردید تا یاد و خاطرة او و همسرش گرامی داشته شود. در آلمان و ایالات متحده چند پایان‌نامة دکتری نیز به تحلیل مجدد واژه‌نامة او اختصاص یافته است که بیانگر زنده بودن میراث علمی اوست (Ehlers, 2018).

- رساله:

• مصدرهای هندی و ایرانی.

- کتاب:

• اوستا: کتاب‌های مقدس پارسیان.
• ناقوس‌های استان براندنبورگ و سازندگان آن‌ها.
• فرهنگ واژه‌های شاهنامة فردوسی.

این اثر شامل بیش از ۱۲۰۰ صفحه شرح واژه‌ به ‌همراه مثال‌های مصداقی و ریشه‌شناسی هندو ـ اروپایی است. فریتس ولف در مقدمه بر ضرورت بهره‌گیری از روش‌های تطبیقی در واژه‌نامه‌نویسی تأکید کرده است و شیوة بخش‌بندی موضوعی را پیشنهاد داده که بعدها در فرهنگ‌های معاصر فارسی نیز مورد اقتباس قرار گرفت (Ehlers, 2018; Wagner, 1991). پس از انتشار واژه‌نامه با استقبال پژوهشگران ایرانی و اروپایی مواجه شد، اما منتقدانی هم بر جزئیاتی مانند ترتیب حروف الفبا و تطبیق‌های دستوری خرده گرفتند. ولف میان سال‌های ۱۹۳۶م. تا ۱۹۳۹م. مجموعه‌ای از مقالات «اصلاحات و اضافات» منتشر کرد که در نشریة مجلة شرق‌شناسی آلمانی چاپ شد؛ این مقالات شامل تصحیح حدود ۱۸۰ مدخل و ارائة ۲۵۰ مثال جدید از نسخه‌های دست‌نویس مختلف بود (Wagner, 1991).
- مقاله:

• مصدرهای هندی و ایرانی.
• فهرستی از نقل‌قول‌های شاهنامه.
• اصلاحات و اضافات بر فرهنگ لغت شاهنامه.

 

• ولف. فریتس. (1377ش.). فرهنگ شاهنامۀ فردوسی. انتشارات اساطیر.

این واژه‌نامۀ شاهنامه که در نوع خود در تاریخ ایران‌شناسی و مطالعات ایرانی بی‌نظیر است، در واقع یک کشف لغات جامع است که تمام واژه‌های شاهنامه را با ذکر همۀ محل‌های کاربرد آن‌ها به ترتیب الفبایی واژه‌ها، با یک تقسیم‌بندی منطقی و شرح و معنای آ‌ن‌ها و نشان دادن ویژگی‌های لغوی و بیان کاربردهای دستوری، طبق اصول و روش علمی ـ فنی یکجا گرد آورده و فهرست کرده است.  

محمدجواد احمدی‌زاده

مرداد 140۴ش.