سدۀ 16م.

احمد سودی بنسوی (Ahmad Sudi Bosnawi) در روستای سودیچی (Sudiçi) در بوسنی عثمانی (Ottoman Bosnia) زاده شد. تحصیلات ابتدایی خود را در سارایوو (Sarajevo) گذراند و سپس برای ادامۀ آموزش عالی به استانبول (Istanbul) آمد. این دوره همزمان با صدارت صدر اعظم بوسنیایی‌تبار، صوقوللی محمد پاشا  (Sokollu Mehmed Pasha) بود که از ۱۵۶۵م. تا ۱۵۷۹م.حکومت کرد و به نظر می‌رسد سودی از حمایت او برخوردار بود، هر چند جزئیات این تعامل روشن نیست. پس از تحصیلات در استانبول، سودی برای تکمیل دانش خود به شرق امپراتوری عثمانی سفر کرد (Umut Inan, 2012). نخست به شهر آمِد(Amid)  رفت و نزد مصلح‌الدین لاری (Moṣleḥ al-Din Lāri) (درگذشته حدود ۱۵۷۲م.) استاد برجستۀ دستور زبان فارسی، آموزش دید. سپس رهسپار دمشق (Damascus) شد و نزد احمد قزوینی (Ahmed-i Kazvini)، صبوحی بدخشانی(Sabuhi-i Bedahšani)  و به ‌ویژه حلیمی شیروانی(Halimi-i Širvani)  به تحصیل متون کلاسیک فارسی مانند گلستان سعدی (Golestān of Saʿdi) و دیوان حافظ (Divān of Ḥāfeẓ) پرداخت. او در دمشق همچنین زبان عربی و دستور آن را در یکی از مدارس پررونق شهر فرا گرفت. پس از آن به بغداد (Baghdad) رفت و از محضر مولانا افضل‌الدین (Mevlana Efdalüddin) بهره برد و در تفسیر ابیاتی از حافظ از او یاری خواست. در این شهر همچنین با بازرگانان ایرانی دربارۀ فرهنگ و آداب اشاره ‌شده در آثار سعدی و حافظ گفتگو کرد. آخرین منزلگاه سفرهای علمی او مصر (Egypt) بود، هر چند اطلاعات اندکی از فعالیت‌های او در آنجا در دست است (Ibid). بازگشت او به استانبول با ادامۀ تحصیل و تدریس در مدارس، با دوران سلطنت مراد سوم (Murad III) (حکومت ۱۵۷۴م. تا ۱۵۹۵م.) همزمان بود. سودی در مدرسۀ ابراهیم پاشا (Ibrahim Paša Palace) مأمور آموزش زبان فارسی به غلامان خاص شد. این جایگاه که تحت نفوذ صوقوللی محمد پاشا اعطا شده بود، اهمیت بالایی در نظام آموزشی درباری داشت. سرانجام سودی از منصب خود برکنار شد و به بازنشستگی رفت. تاریخ دقیق مرگ او روشن نیست، اما ‌احتمالاً اندکی پس از سال ۱۵۹۹ م. درگذشته است (Algar, 2003). احمد سودی بنسوی هرگز به ایران و شیراز سفر نکرد و آنچه دربارۀ آرامگاه حافظ یا ویژگی‌های شهر گفته، برگرفته از منابع مکتوب و شفاهی بوده است. مجموعۀ سفرهایش او را با گستره‌ای از استادان و مراکز علمی آشنا کرد و دانشی عمیق در زبان و ادب فارسی و عربی به او بخشید که بعدها در شروح خود به کار بست (Umut Inan, 2012).

در مدرسه ابراهیم‌پاشا بخش عمدۀ عمر علمی احمد سودی بنسوی صرف نگارش شرح‌ها و تفسیرهایی به زبان ترکی عثمانی بر آثار کلاسیک ادبیات فارسی شد. این شروح اغلب جنبۀ زبان‌شناختی و لغوی داشتند و بر متونی همچون مثنوی مولانا، بوستان و گلستان سعدی و دیوان حافظ نوشته شدند. از میان این آثار، شرح او بر دیوان حافظ جایگاه ویژه‌ای یافته و تا به امروز ارزش علمی خود را حفظ کرده است. این اثر چند بار منتشر شده است؛ از جمله در بولاق(Bulāq)  در سال ۱۲۵۰ق./۱۸۳۴م. در سه جلد، در لایپزیگ (Leipzig) بین سال‌های ۱۸۵۴م. تا ۱۸۶۰م. در سه جلد، و همچنین ترجمۀ فارسی آن توسط عصمت ستارزاده در تهران بین سال‌های ۱۳۴۱ش. تا ۱۳۴۷ ش./۱۹۶۲م. تا ۱۹۶۸م. در چهار جلد منتشر شده است (Algar, 2003). شرح‌نویسی بر متون فارسی در سرزمین‌های عثمانی، پیش از احمد سودی بنسوی نیز رواج داشت. از جمله یعقوب افندی سید علی‌زاده (Yaʿqub Efendi Sayyed ʿAlizāda) (درگذشته به سال ۹۳۱ق./۱۵۲۵م.) و مصطفی بن شعبان سروری  (Moṣṭafā b. Šaʿbān Soruri) (درگذشته به سال ۹۵۷ق./۱۵۵۰م.) در شهر آماسیه (Amasya) شرح‌هایی به زبان عربی بر آثار فارسی نوشتند. همچنین لامعی چلبی  (Lāmeʿi Čelebi)(درگذشته به سال ۹۲۸ق./۱۵۳۲م.) شرح‌هایی به زبان ترکی نگاشتند. با این حال، سودی بنسوی با دقت علمی فراوان بسیاری از نکات این شرح‌ها را نقد و رد کرد. شرح مفصل و میان‌سطری که او در سال ۱۰۰۴ق./۱۵۹۵م. ـ 15۹۶م. بر گلستان سعدی نوشت سرشار از توضیحات دستوری و زبان‌شناختی بود. این اثر که به نام شرح سودی (Šarḥ-e Sudi) شناخته می‌شود، به ‌تدریج به مهم‌ترین و معتبرترین شرح ترکی گلستان بدل شد (Lewis, 2002). با وجود این جایگاه برجسته، نگارش شرح‌های تازه بر گلستان تا سدۀ نوزدهم میلادی ادامه یافت. این امر نشان می‌دهد که گلستان سعدی نه تنها به عنوان منبعی برای آموزش زبان فارسی، بلکه به منزلۀ متنی اخلاقی و تربیتی در سرزمین‌های عثمانی نقشی ماندگار و زنده داشته است (Ibid).

- رساله:

• رساله‌ای در بیتی از دیوان حافظ.
• رساله‌ای در بیتی از گلستان سعدی.

- کتاب:

• شرح دیوان حافظ.
• شرح گلستان سعدی.
• شرح بوستان سعدی.

 

حسام الدین آرمان

شهریور 1404ش.