قنات در ایران
- تاریخ انتشار:
کشور ایران دارای آب و هوایی نیمه خشک است و فلات مرکزی آن ایران را سرزمین های خشک و مناطق کویری پوشانده است؛ به طوری که این نواحی حدود یک سوم از مساحت این کشور را دربرمیگیرند. در سرزمین ها و کشورهایی دیگری که دارای با آب و هوای ی شبیه ایران هستند (برای مثال قسمت مانند بخش مرکزی استرالیا)، با این میزان ناچیز بارندگی موجب سرزمین ها بی حاصلی و لم یزرع بودن اراضی شده است. این درحالی است که ایران با وجود چنین شرایط اقلیمی، در مجموع کشوری است که حتّی صادرکننده برای برخی از اقلام کشاورزی، نظیر مانند پنبه، خشکبار و دیگر محصولات به شمار میرود است. برای تحقق این امر مرهون توسعه چنین هدفی سیستمی استادانه و درعینحال تکنیکی ساده برای دسترسی به آب های زیرزمینی است بسط و توسعه داده است. این روش که بعدها کاریز و یا قنات نامیده شد. این واژه ، که ریشهای لفظی است سامی دارد و به معنای «حفر کردن» است، توسط حفر کردن می باشد که به وسیله ایرانیان هزاران سال پیش ابداع و به کار گرفته شد احداث شده است. به دلیل سادگی این تکنیک به علت ساده بودن تکنیک، حفر قنات در دیگر سرزمین های دیگر و مناطق نیمه خشک، به ویژه در و به خصوص خاورمیانه و کشورهای اطراف مدیترانه، نیز رواج یافته است.
تاریخچه
در کاوش های سال 2014م. آثار به جا مانده از قناتی در نزدیکی سد سیمره (Simre Dam) کشف شد که به هزاره سوم پیش از میلاد بر می گردد. در منطقه مکا که عمان امروزی است، قناتی از هزاره دوم پیش از میلاد کشف شده است. سارگون دوم (Sargon II) در حمله خود به حوالی دریاچه ارومیه در اوایل قرن هفتم پیش از میلاد از یک قنات نام برده است. در سال 2003م. پس از زلزله بم یک قنات کشف شد که بیش از 2000 سال عمر قدمت دارد و در اواخر دوره هخامنشی حفر شده بوداست. قنات قصبه گناباد که هم چنان فعّال است، در دوره هخامنشی ساخته احداث شده است. از دوره هخامنشی به بعد، استفاده از قنات بسیار رواج یافت و این شاید یکی از برگ های برنده هخامنشیان در مقابل مادها بود زیرا آنها با استفاده از قنات می توانستند، سرزمین های کشاورزی و در نتیجه مردم بیشتری را در اختیار داشته باشند. هرودوت (Herodotus) هم نیز در ظهور هخامنشیان به فعالیت های کشاورزی آنها اشاره کرده است. سیلاکس (Silax)، فرمانده نظامی داریوش اول (Darius I) در فتح مصر، ساختن یک قناتی را در این سرزمین در مصر در سال 518 پیش از میلاد به پایان می رساند.
سایر قنات های مصر و سوریه در دوره رومیان ساخته شده است. قنات باید هر ساله تمیز شود. در هر بهار مقنّی ها طول قنات را پیمایش می کنند تا مشکلات آن را حل کنند. در این صورت قنات می تواند هزاران سال آبدهی داشته باشد. قنات هایی در ایران هستند که بیش از دو هزار سال آبدهی دارند. این در حالی است که سیستم های مشهور آبدهی روم، همگیه به آثاری باستانی تبدیل شده اند.
پولیبیوس (Polybius) یونانی در قرن دوم پیش از میلاد، قناتی را در یکی از صحراهای پارس شرح داده است و گفته: «ایرانیان به صورت مرموزی آب را به سطح زمین می رسانند.» ویتروویوس (Vitruvius) در کتاب خود در سال 80 پیش از میلاد، ساخت قنات را از نظر تکنیکی توضیح داده است.
جمعی از نویسندگان به درخواست عبدالله بن طاهر خراسانی، در قرن هشتم قمری کتاب «قونی» را نوشته اند و در آن ساخت قنات را شرح داده اند. حسن بن حاسب در سال 1010 م. در کتاب «استخراج آبهای پنهانی» روش ساخت و نگهداری قنات را شرح داده است.
در زمان تسلّط اعراب و در دوره رومی ها بهره برداری از آب های زیرزمینی به سبک ایرانیان به مغرب زمین کشیده شد، ؛ به طوری که در تمامی شمال آفریقا، سیسیل و اسپانیا وجود قنات به چشم می خورد. این روش که در ایران باستان به «کار ایرانی» معروف بوده در ساختمان آبروها و مجاری مورد استفاده رومیان قرار گرفت، به طوری که آبروهای رومی در زمان حاضر، حالتی متفاوت و تاریخی داردیافتهاند. سیستم حفر قنات در طی 3000 سالی که از زمان پیدایش آن می گذرد، توسعه یافته و هنوز همچنان روشی متداول برای آبیاری در روستاهای سرزمین ما است به شمار میرود.
اولین قنات
مقنّیان بر این باورند معتقدند که در زمان های بسیار قدیم دور، شخصی بود به نام طاهر آب شناس. طاهر در منطقه ای مشاهده کرد که زمین مرطوب و آبدار است درحالیکه ساکنان مناطق مجاور به آب نیاز داشتند. ولی در فاصله ای از آن منطقه سکنه به آن نیازمندند، طاهر چون خود آب شناس بود دریافت که با کندن حفر چاه می تواند آب ها را جمع آوری و با زدن نقب، آب ها را به منطقه پاییندست به جریان اندازد هدایت نمود. نامبرده به دیوان دستور داد که چاهی حفر کنند و سپس به زدن نقب بپردازند، دیوان چنین کردند و آب از منطقه بالادست به نقطه زیردست جریان یافت و بدین ترتیب اولین قنات بوجود آمد.
تعریف قنات
قنات مجرایی است زیرزمینی است که در محل های مناسب، برای انتقال آب های زیرزمینی به سطح زمین حفر می شود. این سیستم و آب های زیرزمینی را از منطقه کوهستانی که به آن «مادرچاه» نامیده می شود میگویند، به وسیله قونیرویه ی ثقل و شیب زمین و در صورت هموژن همگن بودن طبقات آبرفتی، از طریق کانالهای زیرزمینی به سطح زمین هدایت میکند. به سطح زمین که مظهر قنات است به وسیله کانال های زیرزمینی که طول این کانالها آنها بستگی به میزان شیب زمین از مادرچاه تا مظهر قنات دارد می رساند. معمولاً قنات را در دامنه های آبرفتی حفر می کنند.
قنات های ایران از نگاه چند سیّاح
کمبود آب و نقش قنات و کاریز از دیرباز نهتنها برای ایرانیان محسوس و مورد توجه بوده است، بلکه در کمتر نوشتهای از سیاحان خارجی میتوان یافت که اشارهای به این موضوع نشده باشد.کمبود آب و نقش قنات و کاریز از دیرباز نه تنها در نزد ایرانیان محسوس و مورد توجّه بوده، بلکه در کمتر نوشته ای از سیّاحان خارجی می شود که اشاره ای به این موضوع نداشته باشند. از این رهگذر، بهطور خلاصه دیدگاه سیاحان درباره موضوع آبیاری و قنات که در سفرنامههای آنان ثبت شده است، مورد بررسی قرار میگیرد.
از این رهگذر به طور خلاصه دیدگاه سیّاحان به موضوع آبیاری و قنات را که در سفرنامه هایشان ضبط شده است، بیان می شود:
اولیویه (Olivier) که در زمان تغییر سلطنت از آقا محمد خان قاجار به فتحعلی شاه به ایران سفر کرده درباره قنوات می نویسد: «در تمامی اراضی و مواضع مسکونی [جایی نیست] مانند ایران که زمین خشک و کم آب داشته باشد. هیچ مکانی به قدّ ایران احتیاج به آب ندارد و هیچ مملکتی نیست که در آن قنوات و چاه آب به اندازه ای که در ایران باید، در آن بلاد لازم شود، آب هایی از کوه ها در هنگام آب شدن برف ها جاری می شوند، به نهرهایی داخل می شوند که در مواضع لازمه کشیده شده است. توسط این نهرها، اراضی کثیره مشروب شود. این نهرها هم مانند چشمه ها و قنوات به جهت توزیع و تقسیم به قاعده و حساب، مباشری دارد که میراب گویند که به مزارع برزگران به اندازه احتیاج آنان آب می فرستد و وجه و مقرّری را که معین است، دریافت می دارد…»
ساموئل، گرین، ویلر بنجامین (Samuel Greene Wheeler Benjamin) نیز که در زمستان 1883 م. به ایران مأمور شده است در سفرنامه اش می نویسد: «… قبل از هر چیزی باید گفت که در دنیا کمتر کشور متمدّنی پیدا می شود که به اندازه ایران دچار کمبود از نظر آب و چوب باشد و طبیعت از این نظر به ایران خیلی ظلم کرده است و یک نفر خارجی به این کمبود آب، وقتی حوض ها و استخرهای پر از آب را در تهران مشاهده می کند؛ دچار تعجّب می شود.
حال سؤالی که در این جا پیش می آید این است که در این صورت آب تهران چگونه تأامین می شود؟ بها این سؤال به سادگی نمی توان جواب داد که با حفر چاه؛، زیرا با کمی بارندگی چاه ها باید خیلی عمیق باشند تا به آب برسند.آب چشمه ها و منابع زیرزمینی را که در اعماق کمی از دامنه های کوه ها قرار دارند، به وسیله سیستم قنات به شهر می رسانند…….»
دی رایدر (D. Rider) نیز در کتاب خود راجع به برنامه ریزی سیستم جدید آبیاری دشت ورامین می نویسد: «کاریز یا قنات یکی از برجسته ترین اثرات مهندسی گذشته می باشد. اگر ما زمان لازم برای ساختمان یک کاریز و میزان خاک جا به جا شده را در نظر بگیریم، از این کار بشر شگفت زده خواهیم شد…»
قنات از نگاه ایرانشناسان
از جمله ایران شناسان ژاپنی که در این سال های نزدیک اخیر نقشیکاری شایسته در شناخت و شناساندن معرفی فرهنگ و تمدّن ایران و اثر تأثیر گسترده آن در بر تمدّن جهانی ایفا کرده اند، پروفسور شوکو اوکازاکی اوکازاکی(Shoko Okazaki)، استاد دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا سهمی ممتاز دارد.
یکی از اقدامات ارزشمند وکارهای روشنگر پروفسور اوکازاکی، معرّفی قنات به عنوان میراث مهندسی ایران در ژاپن بوده است. از پروفسور اوکازاکی مقاله هایی نیز در احوال اقتصادی و اجتماعی ایران در سده ی نوزدهم به زبان های ژاپنی و انگلیسی منتشر شده که بعضاً به فارسی هم درآمده است.
یکی دیگر از ایران شناسانی که بر روی قنات ها ی ایران کار کرده است، هِنری گوبلو (Henri Goblot) فرانسوی است که در اثری تحقیقی که چند سال پیش درباره قنات تألیف کرده و ترجمه فارسی آن به نام «قنات، فنّی برای دستیابی به آن» (Les qanats: une technique acquisition de l’eau) منتشر شده، فصل دوم کتاب خود را که «ابداع قنات» عنوان دارد با این سخن آغاز کرده است: «همه چیز دال بر آن است که نخستین قنات ها در محدوده ی فرهنگی ایران پدیدار شده اند». یکی دیگر از افرادی که به بحث قنات در ایران پرداخته است گزاویه دوپلانول (Xavier de Planhol) ، استاد برجسته جغرافیای خاورمیانه و شمال آفریقا در دانشگاه پاریس و عضو کمیته بین المللی «دانشنامه ایران» است.
پروفسور کوهوری (Kohori) از اعضای گروه تحقیقات باستانشناسی ایران و عراق در دانشگاه توکیو، از پیشگامان مطالعه در باب ساختار و سازمان قناتها و شبکههای آبیاری در ایران بوده، و دو اثر تحقیقی، تحت عناوین «قنات در ایران» و «بررسی آبیاری در غرب آسیا از نظر جغرافیای انسانی» نگاشتهاست. محقّق ژاپنی دیگری که در این زمینه تحقیقاتی کرده پروفسور اودا (oda) است. پروفسور اودا، پروفسور سوئه (Sueno) و پروفسور اوچی (Ochi) نتایج تحقیقات خود را در سال ۱۹۶۷م در گزارشی تحت عنوان «کشاورزی و روستاهای زراعی در غرب آسیا» عرضه کرده اند. این گزارش دربردارنده ی نتایج بررسیها و پژوهشهای ژاپنیها در ۱۰۵ روستای ایران است و عمدتاً حول محور تقسیمبندی روستاها بر حسب نحوه آبیاری و نظام کشت و زرع تنظیم و تدوین یافتهاست.