تصحیح متون و مطالعات ایرانشناسان
- تاریخ انتشار:
هنگامی که میخواهید کتابی از متون کهن فارسی را بخوانید، در صفحه مشخصّات و شناسنامه کتاب به عبارتی نظیر «تصحیح دکتر/ پروفسور» بر میخورید. شاعر و یا نویسندۀ آن کتاب فرد دیگری است، پس آن که تصحیح کرده چه کسی است و دقیقاً چه کاری انجام داده است؟ برای یافتن پاسخ این سؤال، خوب است بدانید که شما وارد حوزۀ مطالعات ایرانشناسان شدهاید. ایرانشناسانی که اگر تلاش آنها وجود نداشت، اکنون ما را خبری از مطالعۀ دقیق این کتابها نبود.
اغلب کتابهای کهن که امروزه به دست ما رسیده است مانند شاهنامه فردوسی، مثنوی معنوی، تاریخ بیهقی، دیوان اشعار شاعران مختلف، کتابهای ابوعلی سینا و… سالها بعد از درگذشت نویسندگان‌شان توسط کاتبان رونویسی شده‌اند و نسل‌اندرنسل این رونویسی تکرار شده است. یکی از مشاغلی که تا پیش از اختراع ماشین چاپ در جوامع اسلامی وجود داشته، کار نسخه‌ب‍‌رداری از کتابهایی بوده است که توسط دانشمندان و نویسندگان تألیف و نوشته میشده و یا دیوان شعری که از قریحۀ شاعری بر صفحات کاغذ نقش میبسته است. افرادی که سواد، خطّ و کتابتی داشته‌اند، این شغل را برمی‌گزیده‌اند و در برابر دریافت حقّ‌ا‌لزحم‌های با عنوان حقّ التحریر؛ نسخه یا نسخه‌هایی را رونویسی میکرده‌اند. گاهی هم رونویسی به صورت جمعی روی میداده است. یک نفر با صدای بلند میخوانده و یک یا چندتن نویسنده، مینوشته‌اند. این است که ما مثلاً از شاهنامه فردوسی بیش از 20 نسخه خطّی داریم. در بعضی نسخه‌های خطّی، اشعار این کتاب 60 هزار بیت و در بعضی نسخه‌ها به بیش از 100 هزار بیت هم رسیده است. اما کدام یک نسخه اصلی است؟ به عبارتی کدام نسخه به نسخه اصلی نزدیکتر است و اشعاری که در آن آمده، عیناً همان اشعاری است که فردوسی سروده است؟
دَست‌نِوِشته، دست‌نویس، نُسخۀ خَطی یا مخطوطه به کتابها و نوشته‌هایی می‌گویند که به‌وسیله گونه‌ای قلم و با دست، نوشته شده باشد. دست‌نویسی در خاورزمین و به‌ویژه ایران پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. در روزگاران کهن فرمانروایان معمولاً در دربار خود دیوان نگارش (دبیرخانه) برپا میکردند تا نگارنده‌ها در آن به نوشتن دستنوشته‌ها یا رونویسی آنها بپردازند. مفهوم دست‌نوشته را در بیشتر زبان‌های اروپایی با واژۀ لاتینی مانوسکریپت (Manuscript) بیان میکنند که از دو واژّه manu- (دست) و script (نوشته) تشکیل شده‌است.
اکثر کتابهای فارسی و عربی، تا دویست سال پیش به صورت خطّی موجود بوده‌اند و دلیل آن دیر وارد شدن صنعت چاپ به کشورهای شرقی بوده است. حتّی هنوز هم کتابهای چاپ نشده این زبانها، به ده‌ها هزار عنوان می‌رسد. این دست نوشته‌ها و رونویسی‌هایی که در طول زمان از آنها شکل گرفته است، نیاز به بررسی دارند تا بدانیم کدام یک به نسخۀ اصلی نزدیکتر است و پس از تشخیص صحّت متون، آماده نشر میشوند. به گفته عبدالحسین زرّینکوب این کار فنّ تصحیح متون و یا فنّ تصحیح نسخ ادبی گفته میشود. تصحیح متن، اوّلین قدم در راه تحقیقات ادبی و تاریخی است. در واقع هر کتاب کهنی را که به صورت چاپ شده از کتابخانه یا کتاب‌فروشی تهیّه میکنیم، توسط مصحّحی، تصحیح شده‌است. اما قبل از تصحیح، افراد دیگری نیز دستاندرکارند. نسخه‌شناسان افرادی هستند که نسخه‌های مختلف یک کتاب را شناسایی میکنند و در اختیار محقّقان و مصحّحان قرار میدهند. آنها باید اطّلاع کافی درباره کتابها، مراجع علمی و فرهنگ‌های اصلی داشته باشند، با چندین زبان خارجی آشنا باشند و آموزش‌های مختلف علمی در زمینه تصنیف و… کتاب را گذرانده باشند. صبر، امانتداری و دقّت نیز از خصایل اخلاقی این افراد است. محقّق پس از آنکه نسخ خطّی را دریافت کرد با توجّه به قدیمی‌ترین نسخه، کار تصحیح خود را آغاز میکند. رنه ولک ـ René Wellek برای تصحیح متون ادبی (یا تصحیح انتقادی) مراحلی را طرح میکند نظیر: گردآوری و آماده‌سازی متن، تعیین مسائلی مانند تاریخ نگارش، درجه اعتبار، تعیین مولّف واقعی کتاب، همکاران مولّف و… . در این مسیر، فرد مصحّح به همکاری متخصّصانی همچون کتاب‌شناسان، خط‌شناسان، زبان‌شناسان، ویراستاران، شجره‌شناسان نیاز پیدا میکند.
یک مصحّح نسخ ادبی فارسی، باید علوم مختلف را تا حدّی بداند؛ از جمله فارسی باستان و زبان پهلوی را بشناسد، اطّلاعات کافی از آیات قرآن داشته باشد، سلسله احادیث و اخبار را تا حدّی بداند، او حتّی باید اطّلاعاتی راجع به بسیاری اصطلاحات مانند تخته نرد، شطرنج، سازها و اصطلاحات تخصّصی موسیقی، اصطلاحات و گویش‌های محلّی هم داشته باشد، (اسماعیل رضوانی). یک مُصحّح می‌بایستی از انواع کاغذ و کتابت، رسم الخط و هنر خطّاطی در ادوار مختلف تاریخ، انواع جلدها، قطع کتاب و اهمیّت آن در دوره‌های مختلف تاریخی اطّلاع داشته باشد. به عنوان نمونه توجّه کنید که در دوره حکومت تیموریان در ایران، نسخه‌نویسان و نسخه‌آرایان حواشی اوراق را با زر و نقره افشان میکردند و این کار پیش از کتابت انجام میشده است. حال توجّه داشته باشید که دانستن چنین نکاتی در کتابت هر دوره، چقدر می‌تواند در شناسایی عمر و تاریخ هر نسخه به مصحّح و نسخه‌شناس کمک کند.
تصحیح متون، گنجیابی و احیای فرهنگ است و کاری است بس خطیر. در نشر متون خطّی و قلمی فارسی، فایده بزرگی نهفته است و آن آگاهی از تحوّل زبان فارسی، اختصاصات سَبکی و به‌خصوص فراهم آمدن لغات اصیل است. زحمت تصحیح یک متن خطّی گاهی از دشواری یک تألیف مستقل بیشتر است. اهمّیت و دشواری تصحیح متون علمی بسی افزونتر است، زیرا اصلاح و شرح مسائل کتب علمی بدون اهمیّت و سابقه تحصیلی و احاطه به مقدّمات علوم امکانپذیر نیست.
تصحیح متون ادبی مربوط به زمان معاصر نیست بلکه قدمت این علم به دوران باستان برمیگردد. نام فردی به نام آریستارکوس (Aristarchus) قرن سوم قبل از میلاد در تاریخ ادبیات یونان قدیم همواره مترادف با دقّت و وسواس در نقد ادبی بوده است و او در تصحیح نسخه‌های ایلیاد (Iliad) و اودیسه (Odyssey) رنج بسیار برد. آریستوفان بیزانتیوم (Aristophanes Byzantium) کتابدار کتابخانه اسکندریه بود که تلاش بسیار در نقد و تصحیح آثار افلاطون (Plato) و ارسطو (Aristotle) داشت.
تعداد زیادی از نسخه‌های خطّی مربوط به ایران در موزه‌ها و کتابخانه‌های غرب موجود است. دلیل آن هم تحوّلات مختلف سیاسی بوده است و همین نیز موجب شد تا بررسی نُسخ خطّی ابتدا از غرب آغاز شود. اکنون به همّت خاورشناسان و مستشرقان غربی و شرقی فهرست‌هایی از نسخ خطّی تهیه و منتشر شده است از جمله:
کتاب مدارک فهرست نسخ خطّی فارسی تهیّه شده توسّط ویو آکیموشکین .(Vivo Akimushkin)
کتاب المجمع الملکی لبحوث الحضاره الاسلامیّه چاپ و انتشار در اردن.
کتاب کتابشناسی فهرستهای نسخه‌های خطّی فارسی تألیف ایرج افشار.
آشنایی با برخی از معروفترین مصحّحان.
در ادامه با تعداد محدودی از مُصحّحان معروفترین آثار و متون کهن آشنا خواهید شد.
مصحّحان شاهنامه
ماتیو لامسدن (Matthew Lumsden)، ترنر مکن (Turner Macam)، ژول مل (Jules Mohl)، یوهان فولرس (Joannes A.Vullers)، مجتبی مینوی، عبّاس اقبال آشتیانی، سلیمان حیّیم، سعید نفیسی، انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم شوروی، محمّد دبیر سیاقی، محمّدجعفر محجوب، مصطفی جیحونی، جلال خالقی مطلق، مهدی قریب، فریدون جنیدی، مهری بهفر.
جالب است بدانید 15 نسخۀ خطّی از شاهنامه که مبنای کار این مصحّحان قرار گرفته است در حال حاضر در موزه بریتانیا ( MuseumBritish)، موزه مصر (Museum Egyptian) ، موزه استانبول در ترکیه (Museum Istanbul)، موزه سالتیکوف در روسیه (Museum of Mikhail Saltykov) و کتابخانه ملی فلورانس در ایتالیا (Florence National Central Library) نگهداری میشود.
مُصحّحان مثنوی معنوی
رینولد الین نیکلسون (Reynold Alleyne Nicholson)، عبدالکریم سروش، محمّدعلی موحّد از جمله مصحّحان سرشناس مثنوی معنوی هستند.
مُصحّحان دیوان شمس
کهن‌ترین و معتبرترین نسخه دیوان شمس، نسخه قونیه است که در سال ۶۶۸ هجری قمری نگارش شده است. بدیع‌الزّمان فروزانفر و محمدرضا شفیعی کدکنی از معروفترین مصحّحان دیوان شمس هستند.
مصحّحان کلیّات سعدی
قدیمی‌ترین نسخه کلیّات سعدی مربوط به سال ۷۲۰ هجری قمری و متعلّق به لرد گرینو (Lord Greenway) بوده است. معروفترین مصحّحان این کتاب ارزشمند محمدعلی فروغی، غلامحسین یوسفی، حسن انوری و حبیب یغمایی بوده‌اند.
مصحّحان خمسه نظامی
قدیمی‌ترین و معتبرترین نسخه این کتاب مربوط به کتابخانه پاریس است و در سال ۷۶۳ هجری قمری نوشته شده است. تصحیح این کتاب ارزشمند را مدیون یوگنی برتلس (Yevgeny Eduardovich Bertles) در آکادمی علوم شوروی (Russian Academy of Sciences) هستیم و پس از او وحید دستجردی تلاش فراوان در تصحیح این اثر داشت.
مصحّحان آثار عطّار نیشابوری
قدیمی‌ترین نسخه مثنوی‌های عطّار، نوشته ابراهیم عوض مراغه‌ای است که در قرن هفتم کتابت شده است. الهی‌نامه تصحیح مرحوم هلموت ریتر (Hellmut Ritter) و منطق‌الطّیر تصحیح صادق گوهرین از بهترین و آخرین تصحیح‌های آثار عطار است. پس از این افراد محمّدرضا شفیعی کدکنی کلیّه مثنوی‌ها و رباعیّات عطار را تصحیح کرده است.
مصحّحان دیوان حافظ
قدیمی‌ترین نسخه خطّی از اشعار حافظ مربوط به 35 سال بعد از درگذشت حافظ بوده است. معروفترین مصحّحان دیوان حافظ عبارتند از: محمّد قزوینی و قاسم غنی، پرویز ناتل خانلری، رشید عیوضی، هوشنگ ابتهاج، احمد شاملو، نذیر احمد، سیّد محمّدرضا جلالی نائینی، حسین الهی قمشه‌ای، بهاءالدّین خرّمشاهی، سلیم نیساری، سیّد ابوالقاسم انجوی شیرازی، ادیب برومند، بهروز ثروتیان.
دیوان حافظ به تصحیح قزوینی و دکتر غنی مشهورترین چاپ دیوان حافظ است. تصحیح خانلری و تصحیح عیوضی نیز دو تصحیح علمی و معتبر به‌شمار می‌آیند.
قدیمی‌ترین نسخه‌های خطّی از دیوان حافظ در این مکان‌ها نگهداری میشود: کتابخانه بادلیان (Library Bodleian)، دانشگاه آکسفورد (University Of Oxford) آکادمی علوم تاجیکستان (Academy of Sciences of the Republic of Tajikistan)، کتابخانه کوپرولو استانبول، کتابخانه سلیمانیه استانبول (Suleymaniye Library)، موزه بریتانیا، موزه سالار جُنگ حیدرآباد هند (Jung Museum Salar)، کتابخانه ایاصوفیه استانبول (Hagia Sophia library)، کتابخانه آصفیه حیدرآباد هند (Telangana State Central Library)، موزه توپقاپی سرای استانبول (Palace Museum Topkapi)، دانشگاه میشیگان (of Michigan University)، آمریکا، کتابخانه نورعثمانی (Noor Libraty Ottmam)، رکیّه، دانشگاه کمبریج (University Of Cambridge)، کتابخانه مجلس شورای اسلامی در ایران.
رباعیات خیّام
قدیمی‌ترین مجموعه اصیل از رباعیاتی منسوب به خیّام، نسخه بودلن آکسفورد Bodleian Oxford است که در سال ۸۶۵ هجری قمری در شیراز کتابت شده‌است، یعنی سه قرن بعد از خیّام و دارای ۱۵۸ رباعی است.
آرتور کریستنسن (Arthur Christensen) اوّلین کسی بود که به فکر تعیین رباعیات اصیل و حذف رباعیات جعلی از مجموعه اشعار منسوب به خیّام افتاد. پس از کریستنسن، والنتین ژوکوفسکی Valentine) (Zhukovskiنیز نسخه‌ای از رباعیات خیّام را با عنوان عمر خیّام و رباعیات سرگردان تهیّه کرد. ادوارد دنیسن راس (Edward Deniseon Ross) از روش ژوکوفسکی تبعیّت کرد و تصحیح دیگری از رباعیات خیّام ارائه داد. فردریش روزن (Friedrich Rosen) مصحّح بعدی بود که روش مخصوص به خودش را داشت و از روشهای دیگران پیروی نکرد. مصحّحان ایرانی آثار خیّام عبارتند از: غلامرضا رشید یاسمی، صادق هدایت، محمدعلی فروغی، احمد شاملو، علی دشتی، جاوید مقدس صدقیانی.
آثار ابن سینا
آثار مسلّم ابن‌سینا و نیز آثاری که نسبت آنها به شیخ محتمل است مجموعاً 131 تألیف را در برمی‌گیرد اّما متاسفانه هنوز یک چهارم از آنها به چاپ نرسیده است. حدود چهل درصد آثار ابن‌سینا هنوز به صورت نسخه خطّی است و مابقی به صورت نسخه چاپی کاغذی و یا فایلهای دیجیتال ثبت و ضبط شده و نگهداری میشود. در تحقیق و تصحیح آثار شیخ‌الرّئیس، متأسّفانه ایرانیان سهم اصلی را ندارند و محقّقان مصری در این عرصه پیشتازند و حتّی در مجموعه کتاب‌شناختی این حکیم عالیقدر نیز در قرن اخیر افرادی چون عثمان ارگین (Osman Argin) و جورج شحاته قنواتی (Georg Shahat Ghanavati) بر محقّقان ایرانی پیشی گرفته‌اند. افراد زیر از جمله کسانی هستند که دست به تصحیح آثار ابن سینا زده‌اند:
کارل بروکلمن (Karl Brockelmann)، عبدالرّحمان بدوی، مجید العبیدی، نجفقلی حبیبی، سیّد حسین نصر، سیّد حسین موسویان، آموس برتولاچي، ژرارد کرمونائی، یحیی مهدوی، موسی عمید، غلامحسین صدّیقی، سیّد عبدالله انوار، غلامحسین ابراهیمی دینانی، محمّد معین، نوّاب مقرّبی، سیّد محمود طاهری.
در نسخه بادلیان که در این مقاله به آن اشاره شده است، در برخی از ابیات حافظ، تفاوت‌های جالب و چشمگیری نسبت به ابیاتی که امروزه می‌خوانیم وجود دارد. به عنوان نمونه، این بیت از غزل حافظ، “جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند”، در نسخه بادلیان این‌گونه است، “بحث هفتاد و دو ملت همه را یکسو نه / چون ندیدند حقیقت دَرِ افسانه زدند”. ضمناً، همان‌طور که می‌دانیم، واژه “ملت” در اصل به معنای آیین و شریعت است. یا این بیت، “گفتم خوشا هوائی کز باد صبح خیزد / گفتا خنک نسیمی کز کوی دلبر آید”، در نسخه بادلیان این‌گونه است، “گفتم خوشا هوایی کز کوی عشق خیزد / گفتا خوشا نسیمی کز بوی دلبر آید”.