در مطالعات ایرانشناسی، زبان و ادبیات فارسی گام اول شناخت تاریخ و فرهنگ ایران از سوی اروپاییان بوده است و اهتمام ویژه به این زبان و ساختار آن، زمینة ایجاد کرسی‌‌های علمی مربوط به آموزش آن را در بسیاری از دانشگاه‌‌های اروپا فراهم کرده است. در کشورهای شرق اروپا در فعالیت‌‌های ایرانشناسی، روش و ساختار به‌‌نسبت یکسانی دارند. در این مقاله، در مورد کشورهای اوکراین، بلغارستان، روسیه و لهستان بحث می‌‌شود.
آنچه امروزه به‌عنوان مینیاتور، نگارگری یا نقاشی ایرانی می‌شناسیم تاریخی بس دراز در ایران دارد، اما مطالعه آن به‌عنوان شاخه‌ای از هنرهای ایرانی یا شرقی در میان مورخان، شرق‌شناسان و ایران‌شناسان قدمت چندانی ندارد. این امر از سویی به دلیل پیوند نقاشی با هنر کتاب‌آرایی بود که تا پیش از سده 17م به شکل‌گیری جریان مستقلی برای هنر نقاشی نینجامید و از سوی دیگر، ریشه در خصایص بسیار متمایز این هنر، با تعریف نقاشی به‌مثابه یکی از اشکال هنر والا در غرب دارد که شناخت جایگاه، اهمیت و ارزش نقاشی ایرانی در میان هنرشناسان غربی را با تأخیر مواجه کرد. در هر رو، از نیمه نخست سده بیستم به این سو، مطالعه نقاشی ایرانی به یک حوزه مطالعاتی مهم در غرب بدل شد که در این میان نقش برخی رویدادها و شخصیت‌ها بسیار برجسته است. در این نوشتار به اختصار به برخی از آنها می‌پردازیم.
بدون تردید نظامی گنجوی شاعر و داستان‌سرای بزرگ ایرانی یکی از قلّه‌های افتخارآمیز شعر و ادب فارسی است. آوازه نام این اَبَرمرد به ایران بزرگ و اطراف، محصور نبوده است و بزرگان و اندیشمندان و پژوهشگران زیادی را مجذوب آثار و افکار خود کرده است.
این مقاله بر آن است تا ضمن معرفی این شاعر بلند آوازه و آثارش، ایران‌شناسان و شرق‌شناسان مشهوری را که آثار نظامی گنجوی را به کشور و ادبیات سرزمین خود نشان داده‌اند، معرفی کند.
نتایج به دست آمده این مقاله نشان می‌دهد که تأثیر پذیری از شعر نظامی منحصر به روزگار خود یا شاعران و داستان¬سرایان بعد از خود نبوده است. بلکه نمایشنامه نویسان، پژوهشگران و حتی عکاسان و نوازندگان ایرانی و غیر ایرانی نیز از دنیای پُررنگ آثار نظامی متاثّر بودهاند.
کلیدواژه: نظامی گنجوی، شرق‌شناسان، ایران‌شناسان، پنج‌گنج، داستان‌سُرایی.
هنگامی که می‌خواهید کتابی از متون کهن فارسی را بخوانید، در صفحه مشخصّات و شناسنامه کتاب به عبارتی نظیر «تصحیح دکتر/ پروفسور» بر می‌خورید. شاعر و یا نویسندۀ آن کتاب فرد دیگری است، پس آن که تصحیح کرده چه کسی است و دقیقاً چه کاری انجام داده است؟ برای یافتن پاسخ این سؤال، خوب است بدانید که شما وارد حوزۀ مطالعات ایران‌شناسان شده‌اید. ایرانشناسانی که اگر تلاش آنها وجود نداشت، اکنون ما را خبری از مطالعۀ دقیق این کتاب‌ها نبود.
کشور ایران دارای آب و هوایی نیمه خشک است و. فلات مرکزی آنایران را سرزمین های خشک و مناطق کویری پوشانده است؛، به طوری که این نواحی حدود یک سوم از مساحت این کشور را دربرمیگیرند. این نواحی اشغال کرده اند. در سرزمین ها و کشورهایی دیگری که دارای با آب و هوای ی شبیه مشابه ایران هستند (برای مثال قسمت مانند بخش مرکزی استرالیا)، با این میزان ناچیز بارندگی موجب ناچیز سرزمین ها بی حاصلی و لم یزرع بودن اراضی شده است. می باشند.این درحالی است که ایران با وجود چنین شرایط اقلیمی، در مجموع، ایران کشوری است که حتّی صادرکننده برای برخی از اقلام کشاورزی، نظیر مانند پنبه، خشکبار و دیگر محصولات به شمار می‌روداست. برای تحقق این امر مرهون توسعه چنین هدفی سیستمی استادانه و درعین‌حال تکنیکی ساده برای دسترسی به آب های زیرزمینی است بسط و توسعه داده است. این روش که بعدها کاریز و یا قنات نامیده شد. این واژه ، که ریشه‌ای لفظی است سامی دارد و به معنای «حفر کردن» است، توسط حفر کردن می باشد که به وسیله ایرانیان هزاران سال پیش ابداع و به کار گرفته شد. احداث شده است. به دلیل سادگی این تکنیک به علت ساده بودن تکنیک، حفر قنات در دیگر سرزمین های دیگر و مناطق نیمه خشک، به ویژه در و به خصوص خاورمیانه و کشورهای اطراف مدیترانه، نیز رواج یافته است.
ابو عبدالله حسین بن عبدالله (Avicenna) در سال 370 هـ..ق/980 م. درگذشت. ابن‌سینا پزشک، ریاضی‌دان، منجّم، فیزیک‌دان، شیمی‌دان، جغرافی‌دان، زمین‌شناس، شاعر، منطق‌دان، فیلسوف و دولتمرد ایرانی معرفی شده است. وی 450 کتاب در زمینه‌های گوناگون نوشته است که شمار زیادی در مورد پزشکی و فلسفه است. این نابغه قرن که "همه چیز دان" است میگوید‌گوید:
ای کاش بدانمی که من کیستمی
سرگشته به عالم از پی چیستمی
باید یادآور شد که در ابتدا پزشکی ابن سینا مورد توجه قرار گرفت. با ترجمه ترجمه منابع پزشکی، نگاه ها متوجه آرای ابن سینا و توجه ویژه ویژه او به ارسطو، افلاطون و بعد از آن کنکاش و تحقیق درباره درباره این دو فیلسوف شد.
خلاصه سخن درباره درباره ابن سینا همان اصطلاح همه چیز دان است. در این عصر وارد هر رشته‌ای شوید بهترین آن ابن‌سینا است. در سن ۱۸ سالگی، ابن سینا بر بسیاری از علوم زمانه خود تسلّط یافت. اما خود او می‌گوید:
دل گر چه در این بادیه بسیار شتافت ایک موی ندانست ولی موی شکافت
دل من هزار خورشید بتافت و آخر به کمال ذره ایی راه نیافت
آغاز تاریخچۀ پزشکی در ایران درواقع از دوره‌ای است که پاتها‌ها در زادگاه نخستین خود در نزدیکی خوارزم زندگی می‌کردند و اوّلین پزشک آریایی تِریتا (Trita) نامیده شده‌است که درواقع مانند آسکلپیوس (āsklepius) برای یونانیان و آسکولاپیوس (Aesculapius) برای رومیان است. نوشته‌های کتاب‌های مختلف زبان پهلوی نشان می‌دهند که تریتا در جراحی نیز دست داشته‌است. در ابتدای بخش هوم‌یشت از اوستا (Avesta)، زرتشت (Zarathustra) از نوشیدنی مقدّس و درمانگر هوم (Haoma) سخن می‌گوید. به روایت شاهنامۀ فردوسی، نخستین پزشک، جمشید (Jamshid)، پادشاه افسانه‌ای دوران پیشدادی است، که درمان هر دردی را به آدمیان آموخت.
بررسی تاریخچۀ شهرنشینی در دنیا نشان می‌دهد که ایران سابقه¬ای کهن در تاریخ شهرنشینی جهان دارد. «در تاریخچۀ مبتنی بر تحلیل اجتماعی و اقتصادی شهرهای مذکور (شهرهای ایران باستان) باید عوامل ظهور ویژگی‌ها و رابطۀ آنها با مراحل مختلف پیشرفت مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. به‌عنوان نمونه می‌توان گفت که … شهرها بنابر معمول گرد پرستشگاه‌ها پدید می‌آمدند و یا با اراضی و وضع اقتصادی حاکم بر پرستشگاه‌های مذکور پیوند داشتند.» در بررسی و معرّفی این شهرها، ایران‌شناسان خارجی نقش مهمی ایفا کرده اند. این مقاله به بررسی شهرهای ایران از دوران هخامنشیان تا پایان دورۀ ساسانیان و ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آنها می‌پردازد.
آنچه نماد بارز هوش و نبوغ ایرانیان و جاذبه‌ای بزرگ برای ایران‌شناسان بوده‌است، بنای عظیم تخت جمشید است. تخت جمشید یا پارسه (Pārsa) یا پرسپولیس، پرسه پلیس، هزار ستون و صد ستون یا چهل منار نام یکی از شهرهای باستانی ایران است. در این شهر باستانی کاخی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمام‌داری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اوّل بنا شده‌است. سنگ¬نبشتۀ جبهۀ جنوبی تخت جمشید ثابت می¬کند که داریوش بزرگ بنیان¬گذار کاخ مستحکمی بوده‌است که به نام پارسه یعنی به همان نام سرزمین و موطن اصلی پارسیان خوانده می‌شده‌است.
«عطّار ما، مشام جان مشتریان را با نغمات روح‌بخش خود معطّر می‌‌سازد امّا وی تنها عطّار نیست، بلکه پزشک هم هست و داروی بیماران خود را ترکیب می‌‌کند. پیشۀ حقیقی او آن است که نخست جان‌‌های عاشقان را در دام زرّین جمال اسیر و سرمست بادۀ عشق کرده، آن‌گاه آن عاشقان دل‌خسته را به‌کمک معجون و اکسیر خویش تسلّی و راحتی ابدی بخشد. آری عطّار هم عطرفروش و دواساز شایسته‌ای است و هم حکیمی است که فلسفۀ شکّ و تردید را که موجب سرگردانی هم‌میهن و هم‌سایۀ خاک وی، یعنی خیّام نیشابوری، گردید پشت سر گذاشته و از گمراهی در آن بادیه رهایی یافته‌است.»
واژۀ باغ را بعضی از فرهنگ‌‌های لغت دارای ریشۀ عربی دانسته‌اند ولی این سخن اساسی ندارد زیرا واژۀ باغ در فارسیِ میانه و سغدی نیز به‌کار رفته‌است و دارای اصل ایرانی است. باغ‌های ایرانی غالباً محوّطه‌های محصوری بودهاند که در آنها گل‌‌ها، ریاحین، درختان مختلف میوه‌دار، درختان سایه‌‌دار و اقسام سبزه‌‌ها را می‌کاشتند و بخش مرکزی آن، یعنی چمن، نمایشگاهی از گل‌های هر فصل به‌ویژه بهار بود.
در مطالعات ایرانشناسی، زبان و ادبیات فارسی گام اول شناخت تاریخ و فرهنگ ایران از سوی اروپاییان بوده است و اهتمام ویژه به این زبان و ساختار آن، زمینة ایجاد کرسی‌‌های علمی مربوط به آموزش آن را در بسیاری از دانشگاه‌‌های اروپا فراهم کرده است. در کشورهای شرق اروپا در فعالیت‌‌های ایرانشناسی، روش و ساختار به‌‌نسبت یکسانی دارند. در این مقاله، در مورد کشورهای اوکراین، بلغارستان، روسیه و لهستان بحث می‌‌شود.
لقب او مصلح‌الدّین و تخلّص وی سعدی بوده‌است. پدرش از ملازمان دربار اتابک سعد زنگی بود و بدین مناسبت تخلّصش را سعدی نهاد. سال ولادت او 1210م. و تاریخ وفات وی را 1291 یا 1292م. می‌دانند .
به عقیدۀ صاحب‌‌نظران، کاخ ادب فارسی چهار رکن دارد: فردوسی، مولوی، سعدی و حافظ. اگر دانشمندی را مجبور کنند که به‌تنهایی مسافرت کند یا در گوشۀ عزلت اقامت جوید و او را مخیّر کنند که از آثار این چهار شاعر یکی را برگزیند، بی‌شک کلیّات سعدی را اختیار خواهد کرد زیرا این کتاب مقدّس از نظر تنوّع موضوع و قالب الفاظ و هم‌آغوشی پند و مطایبه رجحانی خاص دارد. هم مشتمل بر نثری بدیع چون گلستان است هم اوزان اشعارش مختلف است و هم به زبان عرب، قصاید و ملمّعات دارد و چنین کتابی با این‌همه زیبایی و تمامی امکان ندارد موجب ملالت گردد، گرچه سال‌ها مکرّر بر مکرّر خوانده شود.
یکی از نکات مورد توجّه در حوزۀ ایرانشناسی که بستر و زمینۀ مهمّی هم برای گسترش این جریان بوده‌است، بحث سفرنامه‌های جهان‌گردان، بازرگانان، مبلّغان مذهبی و یا سفیرانی است که به ایران سفر کرده‌اند. آثار و نوشته‌های آنان پس از بازگشت به کشورشان به چاپ رسید و به‌سرعت در سایر ممالک هم منتشر شد.اگر به گذشتۀ تاریخی اوّلین نوشته‌ها و آثار مسافران برگردیم باید سدۀ شانزدهم میلادی را نقطۀ عطفی در گسترش آن بدانیم. درواقع عصر اکتشافات جغرافیایی آغازگر حرکت مسافران، بازرگانان و سایر ماجراجویانی بود که به انگیزه‌های مختلف راهی شناخت جهان نو شدند؛ جهانی که برای آنها پول و طلا در پی داشت و راه‌های جدید را برای انتقال کالاهای اقتصادی به آنها معرّفی می‌کرد. جهانی که برای مبلّغان مذهبی راهی برای گسترش و تبلیغ دین بود. این حرکت از اروپا شروع شد. دریانوردان پرتغالی، اسپانیایی وانگلیسی آغازگر آن بودند. البتّه حوادث تاریخی قدیمی‌تر، یعنی جنگ‌های صلیبی و حرکت شوالیه‌ها برای کسب زمین مقّدس و نان و معیشت، اروپاییان را با شرق آشنا کرده بود.
