بیدل دهلوی - Bīdel Dehlavī

(مولانا) ابو­المعالی میرزا عبد­القادر بن عبد­الخالق ارلاس از همان اوایل چنین احساس می‌کرد که هر وقت بیتی انشا می­ کند، رازی را فاش می‌سازد، شاید به همین سبب بود که از ابتدا تخلّص رمزی را برای خود برگزیده بود. امّا خوشگو می‌­نویسد: روزی بیدل مشغول مطالعۀ کتاب گلستان سعدی بود، چون در مقدّمۀ آن به مصرع زیر رسید: بیدل از بی­‌نشان چه گوید باز به‌وجد آمد و بعد از آن­‌که برای روح سعدی دعا کرد، تخلّص خود را از رمزی به بیدل تغییر داد (عبدالغنی، 1351، 23).

1054ق.(1644م.)- 1133ق.(1721م.)

بیدل شاعری پارسی­‌گو و صوفی است. دوران حیات وی مصادف با انحطاط­ امپراطوری مغول در هندوستان است. او را باید نمایندۀ تمام عیار اسلوب هندی به‌­شمار آوریم (شفیعی کدکنی، 1371، 15). او نزد مادر به آموختن قرآن و الفبای فارسی پرداخت. پس از یک سال و نیم مادرش نیز از دنیا رفت و سرپرستی وی را عمویش میرزا­قلندر که چون پدر بیدل فردی سپاهی و با خلق و خوی درویشی بود، برعهده گرفت. (بیدل، 1343-1341، 13) [قلندر] او را به مکتب فرستاد و تا 10 سالگی مشغول تحصیل بود. روزی به مدرسه رفت و دید دو طالب علم در موضوعی به جدال پرداخته‌اند. قلندر دست طفل را گرفت و از مکتب بیرون کرد و گفت: «از آموختن علمی که رگ گردن را قوی گرداند نیاموختن به». بعد از این، بیدل در منزل مشغول مطالعه و تحصیل شد (انصاری، 1363، 2- 3). بیدل در ریاضیّات و طبیعیّات معلومات کافی اندوخت و از رمل، جادو و نجوم بهره‌ها برد. اساطیر هند را به­‌خوبی مطالعه کرد. داستان مهابهارت را کاملاً به­ خاطر داشت و در موسیقی مهارت به‌دست آورد (انصاری: 1363، 3). وی گذشته از زبان مادری‌اش با زبان­‌های بنگالی، باریخته، سانسکریت و ترکی آشنایی یافت و زبان فارسی و عربی را نیز در مکتب آموخت (خلیلی، 1334، 80). از کودکی در همراهی با صوفیان بود و کتب تصوّف را مطالعه می‌کرد. صحبت با صوفیان دانش او را بیش­تر کرد و به دلش صفا بخشید. مردم صوفی بیدل را صاحب کرامات می‌دانند و عدّه­‌ای از ارادتمندانش مقام و مرتبۀ او را به شنبلی و جنید می‌رسانند (انصاری، 1363، 9). ظاهراً بیدل نخستین شعر خود را در 10 سالگی سروده‌است (بیدل، 1343-1341، 116). سبک بیدل در شعر دشوار است. اگرچه زبان به ­خودی خود ساده است و شاعر حتّی از تعبیرات عامیانه استفاده می‌کند ولی استعاره­‌ها و ساختارها پیچیده است و غالباً به­ لحاظ معنی مبهم. از سوی  دیگر، زبان نثر وی بسیار دشوار است. (شفیعی کدکنی، 1371، 89) قبل از اواسط قرن 18م. آثار بیدل در شمال هند، افغانستان و به‌­ویژه آسیای­ میانه شیوع و انتشار یافت، آثار او در شمار کتب درسی ­مکتب­‌خانه­‌ها درآمد و همۀ شاعران و نشر­نویسان در عمل مقلّدان اسلوب بیدل بودند (همان، 90).   الف. آثار منظوم‌

1. غزلیّات، قصاید، ربـاعیّات، قـطعات، ترکیب‌بند‌ و ترجیع‌بند‌.
2. محیط اعظم: بیدل می‌گوید درک محیط اعظم کار هر کس و ناکس نیست زیرا موضوع آن عرفان و تصوّف است. (انصاری، 1363، 29) این مثنوی در حدود 6000 بیت دارد و در وزن شاهنامه (متقارب‌) سروده شده‌است‌.
3. طلسم حیرت: یک مثنوی‌ تمثیلی است که حقایق و معارف‌ و تکوین‌ عالم را بـا روش  تـمثیل سروده‌­اسـت و در حـدود 4000 بیت دارد.
4. طور معرفت‌: از این کتاب در برخی منابع با عنوان گلگشت­ حقیقت نیز یاد شده‌است. (انصاری، 1363، 47) این‌ مثنوی در حدود 1500 بیت دارد.
5. عـرفان: ایـن‌ مثنوی‌ طولانی‌ترین‌ مثنوی بیدل است و در حـدود 1000 بیت‌ دارد‌. برای تصنیف این‌ مثنوی، بیدل سی سال وقت صرف کرده و شارح حقیقی کائنات و نکات‌ فیلسوفانه‌ است‌.

دو مثنوی دیگر نیز به‌ بیدل‌ نـسبت داده­‌اند که عبارتند از: تنبیه‌ المهوّسین (در مذمّت زرپرستان و مهوّسین، دارای 210 بیت‌) و مثنوی‌‌ بیانیّه (در 635 بیت، در تعریف و توصیف اسب، فیل و شـمشیر) (بیگ‌­باباپور، 1389، 103). ب. آثـار مـنثور

1. چهار عنصر‌: این کتاب شرح زندگی بیدل است و چهار بـخش دارد.
2. رقعات بیدل: مجموعه‌ای از نامه‌های بـیدل اسـت کـه‌ برای برخی بزرگان نوشته‌است. تعداد این رقعات به‌ 372‌ می‌رسد‌.
3. نکات: این کتاب دارای اقـتباس‌ها و مـطالبی دربارۀ ­چهارعنصر است که مطالب أخذ شده را‌ در‌ جمله‌های‌ مختصر و در اسلوب دل‌پذیر، بـا آمـیزش اشـعار مرتّب ساخته‌است.

امّا‌ کامل‌ترین مجموعۀ چاپی از آثار بیدل تا به امروز کلّیات اوست‌ کـه‌ بـه‌ تـصحیح خال محمّد خسته و خلیل اللّه خلیلی نگاشته شده‌است. کلیّات بیدل میان سال‌های ۱۳۴3ش. تا 1344ش. در کابل در سه جلد شعر به انضمام یک جلد نثر به چاپ رسیده‌­است.

 

1. عبد‌الغنی میرزایف
2. شاه عطاء‌الرّحمن عطاء کاکوی
3. میرزا اسدالله خان غالب دهلوی
4. غلام حسن مجدّدی
5. نیاز فتح‌پوری
6. محمّد ریاض
7. خلیل‌­الله خلیلی
8. حبیبی عبدالحّی
9. قاری عبدالله
10. محمّد ابراهیم خلیل
11. محمّد عثمان خواجه
12. محمّد عبدالعزیز مهجور
13. صدر الدّین عینی
14. یرژی بچکا Yerzi Becka
15. الکساندر بوزانی Alessandro Bausani

 1.انصاری، نورالحسن (1363)، بحثی در احوال و آثار بیدل؛ استخراج از رساله ادب پارسی در عهد اورنگ­زیب ترجمۀ میرحسین شاه، کابل: پوهنتون کابل، پوهنجی ادبیات.

2. بیدل، عبدالقادر (۱۳۴۱- ۱۳۴۳)، کلیّات ابوالمعالی میرزا عبدالقادر بیدل، به کوشش خلیل‌الله خلیلی و خال­‌محمّد خسته، ج. 1، کابل: دپوهنی وزارت، دارالتألیف ریاست.
3. بیگ­‌بابابپور، یوسف (1389)، نگاهی ویژه به ویرایش جدید کلیّات بیدل دهلوی، ش. 42، صص. 102- 106.
4. شفیعی­ کدکنی، محمّدرضا (1371)، شاعرآینه‌­ها؛ بررسی سبک­ هندی و شعر ­بیدل، انتشارات آگاه.
5. عبدالغنی (1351)، احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل، ترجمۀ میرمحمّدآصف انصاری و مهتمم عبدالله امیری، پوهنتون کابل، پوهنجی ادبیات.

 

1. آقازاده، احیا (1382)، شاعر آینه‌­ها و حیرت؛ آشنایی با مولانا عبدالقادر بیدل دهلوی، ش. 21، صص. 33 - 37.
2. خوشگو، بندربن­داس (1959)، سفینۀ خوشگو؛ تذکرۀ شعرای فارسی، به‌کوشش شاه محمّد عطاءالرّحمان عطا کاکوی، پتنه (بهار) ادارۀ تحقیقات عربی و فارسی.
3. خلیلی، خلیل‌­الله (1383)، فیض قدس، تهران: انتشارات بین­‌المللی الهدی.
4. مجددی، غلام‌حسن (1350)، بیدل‌شناسی: مشتمل بر ادوار حیات، مشخّصات افکار، خصوصیّات اشعار و منتخبات آثار ابوالمعالی بیدل، کابل: پوهنتون کابل.
5. هادی، نبی (1376)، عبدالقادر بیدل؛ زندگی، نقد و بررسی و گزیدۀ آثار، توفیق هاشم‌پور سبحانی (مترجم)، تهران: نشر قطره.

محدّثه سادات رضایی
تیرماه 1398 ش.