ابوالوفا بوزجانی - Mohammad Abu'l-Wafa Al-Buzjani

نام کامل او ابوالوفا، محمّد بن محمّد بن یحیی بن اسماعیل بن عبّاس است که به ابوالوفا شهرت داشت و دارای القابی چون حاسب و مهندس بود.

اوّل رمضان سال 328ق. (940 م.) دیده به جهان گشود و در سال 388ق. (998م.) دیده از جهان فرو بست.

بوزجانی حساب و علم اعداد را نزد عموی خود ابوعمرو مغازلی و دایی خود ابوعبدالله محمّد بن عنبسه آموخت. در سال 348ق. به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به خدمت شرف الدّوله فرزند عضد الدّوله درآمد و در رصدخانه‌ای که شرف الدّوله در بغداد ساخته بود، با سرپرستی ابوسهل کوهی مشغول به کار شد. بوزجانی بر بسیاری از نوشته­‌های پیشینیان ایرانی و یونانی مثل اصول اقلیدس، جبر و مقابلۀ خوارزمی، جبر دیوفانتوس، جبر هیپارخوس (ابرخس)، مجسطی بطلمیوس و غیره تفسیر نوشت. ابتکارها و نوآوری­‌های او در مثلّثات و هندسه زبانزد بود. او باتوجّه به دریافت‌ها و مطالعات خود زیجی نیز تنظیم کرده بود (شهریاری، بی تا، 225). در زمان حیاتش مشهور بود و با دانشمندان معاصر خود مراوده و مکاتبه داشت. ابن ندیم در کتاب الفهرست که تقریباً ده سال پیش از فوت بوزجانی آن را به پایان رسانده بود از او به‌عنوان یک دانشمند نام برده و شرح احوال و آثار او را به تفضیل آورده‌است. بوزجانی گاهی در کارهای علمی با معاصران خود ازجمله ابوریحان بیرونی به‌وسیلۀ مکاتبه مشورت می کرده‌ و همکاری داشته‌است. بیرونی در کتاب تحدید نهایات الأماکن نوشته‌است که در سال 387ق. هنگامی‌که او در خوارزم و بوزجانی در بغداد بود، کسوفی را با قرارداد قبلی با هم رصد کرده و نتیجه را مقایسه کرده­‌اند. هم‌چنین بیرونی در چند جا از آثار خود از رصدهای بوزجانی یاد کرده و یا به مناسبتی از او نام برده‌است. در همان کتاب تحدید نهایات الأماکن نوشته‌است که «بوالوفا در المَجِسطی خود آورده که چندین سال به رصد میل اعظم پرداخته و آن را مساوی با 23 درجه و 35 دقیقه یافته‌است. و بیشتر رصدهای بوالوفا در ایّام عزّالدوله در باب التّبن بغداد انجام شده و بیشتر آن‌­ها در سال‌های 365ق. و 366ق. صورت گرفته‌است» ( قربانی، 1375، 155). از چهار اثر اصلی بوزجانی که به دست ما رسیده‌است، به‌ویژه المجسطی و اعمال هندسی او اهمیّت بسیاری دارند. دو کتاب دیگر بوزجانی به نام‌­های فی ما یحتاج الیه الکتاب و العمال من علم الحساب (آنچه از علم حساب مورد نیاز نیاکان و حسابگران است) و فی ما یحتاج الیه الصانع من الاعمال الهندسیه (آنچه از اعمال هندسی مورد نیاز صنعتگران است) نمونه‌های مشخّصی از نوع کاربردی ریاضیّات این دوره هستند. کتاب فی ما یحتاج الیه الکتاب و العمال من علم الحساب تاکنون به فارسی و یا هیچ یک از زبان‌های اروپایی ترجمه نشده‌است؛ امّا مطالبی از آن را در آثار ویکه و مدوری می توان یافت. مرحوم احمد سلیم سعدیان پژوهشگر اردنی متن عربی این کتاب را با مقدّمۀ مفصّلی دربارۀ تاریخ علم حساب و تعلیقات بسیار مفید چاپ کرد. هم‌چنین فهرست منازل و باب‌های کتاب و فصل راجع به کسرهای متعارفی در کتاب بوزجانی‌نامه آمده‌است. دست‌نوشته­‌های این کتاب در کتابخانه‌های مختلف دنیا موجود است؛ از جمله کتابخانۀ لیدن Leiden Library به شمارۀ 993، کتابخانۀ ملّی قاهره Egyptian National Library به شمارۀ 1850، کتابخانۀ خدیویۀ قاهره به نام کتاب فی الحساب، کتابخانۀ رامپور هندوستان Rampur Library با عنوان کتاب لأبی الوفاء فی علم الحساب و کتابخانۀ اسکوریال Escorial Library مادرید با عنوان کتاب منازل فی الحساب. بوزجانی در حساب عملی خود دو بخش اوّل را به بحث‌های نظری خالص اختصاص می­‌دهد و سپس از بخش سوم تا هفتم تلفیقی از ریاضیّات نظری و کاربردی را مانند صرّافی، مسّاحی، کارهای بازرگانی و حسابی که مورد نیاز کارگزاران دولتی است، مطرح می­‌کند. در کتاب اعمال هندسی ابتدا از ابزارهایی که برای ساختمان­‌های هندسی مورد نیاز است (خط کش، پرگار، گونیا) صحبت می­‌کند و بعد ساده‌­ترین مسئله­‌های ساختمانی هندسه را مثل تقسیم پاره‌خط راست یا زاویه به دو بخش برابر و...) شرح می‌­دهد و سپس به رسم پیچیده‌تر می‌­پردازد.

مباحثه در آکادمی علوم فرانسه (Académie des sciences) راجع به بوزجانی در سدۀ نوزدهم میلادی بحث مفصّلی در آکادمی علوم کشور فرانسه دربارۀ کتاب المجسطی بوزجانی درگرفت که چند تن از دانشمندان فرانسوی در آن شرکت داشتند. این بحث از این‌جا شروع شد که در 28 ماه فوریۀ 1836م. سدیّو (Sedillot) در آکادمی علوم فرانسه ادعا کرد که ابوالوفای بوزجانی، منجّمی که در سدۀ دهم میلادی می‌زیسته‌است، اختلاف سوم حرکت ماه را که واریاسیون نامیده می شود (و تا آن موقع کشف آن را به تیکو براهه (Tycho Brahe) نسبت می‌­دادند) کشف کرده بوده‌است. سدیّو متن عربی قسمتی از کتاب المجسطی را که به باور او مشتمل بر کشف مذکور بود با ترجمۀ فرانسوی آن در اختیار آکادمی علوم فرانسه گذاشت و آکادمی هیئتی را مأمور بررسی این نکتۀ شگفت‌انگیز تاریخ نجوم کرد و این دو سؤال را مطرح کرد: 1) اگر اختلاف سوم حرکت ماه در کتاب بوزجانی ذکر شده‌است چرا منجّمان مسلمان بعد از او از آن سخنی به میان نیاورده­‌اند؟ 2) آیا قسمت مورد بحث از کتاب بوزجانی بعد از زمان تیکو براهه به نسخۀ خطّی کتاب بوزجانی ملحق نشده‌است؟ این بحث از 1836م. تا 1871م. در فواصل زمانی مختلف از سر گرفته شد و بالأخره در ماه ژوئن سال 1892م. کارادو وو (Carra de Vaux) موضوع را از نو مورد بررسی قرار داد و نظریۀ خود را دربارۀ آن در مقاله­‌ای در روزنامۀ آسیایی منتشر ساخت و نشان داد که نظریۀ سدیّو درست نبوده‌است (قربانی، 1382، 347).

معصومه موسویان

خرداد 1398ش.