یغمای جندقی - Yaghma Jandaghi

میرزا رحیم مشهور به ابوالحسن و متخلّص به یغما از شاعران سدۀ سیزدهم هجری در عهد محمّدشاه قاجار است.

از تاریخ تولّد و درگذشت وی اطّلاعات بسیار اندکی در دست است. وی در سال 1196ق. در دهکدۀ­ خور بیابانک از توابع جَندَق متولّد شد (حقیقت، 1368، 628). یغما در هشتاد سالگی و در سال 1276ق. درگذشت (شافعی، 1380، 239).

کودکی وی با رنج فراوان همراه بود. از شش، هفت سالگی به کار مشغول شد و ده شتر در خارج از شهر می‌چراند تا امرار معاش کند. روزی امیراسماعیل خان عرب عامری که یکی از مالکان عمده و فرمانروای آن شهر بود، به او برخورد و از او پرسش‌هایی کرد. امیر از حاضرجوابی وی خوشش آمد و او را نزد خود برد. در ابتدا در شمار نامه‌­بران وی درآمد و پس از چندی امیر به استعداد او در نویسندگی پی برد و او را منشی مخصوص خود کرد (حقیقت، ۱۳۶۸، ۶۲۸). یغما پس از شش سال در دستگاه ذوالفقارخان حاکم سمنان و دامغان بود، تا این‌که بر اثر بدگویی همکاران به زندان افتاد. پس از رهایی از بند جامۀ درویشی پوشید و پس از سال‌ها آوارگی در تهران با حاج میرزا آقاسی وزیر دیدار کرد. پس از آن چندی در هرات زیست (شافعی، ۱۳۸۰، ۲۳۹). وزیر که با همۀ علایق دنیوی میل وافر به تصوّف داشت و خود را از صوفیان صافی عقیدت می‌دانست، به زودی مرید او شد. یغما در دربار محمّدشاه دارای عزّت و احترام بود ولی از این قدرت و نفوذ استفاده نکرد و یگانه عطیّه‌ای که از شاگرد عالی‌قدر خود پذیرفت، وزیری حکومت کاشان بود (حسینی کازرونی، 1386، 222-223). یغما نسبت‌به روزگار خود مرد روشنفکری است. او بینش روشنی دارد و در محیط خود خفه نشده و به تماشای حوادث ننشسته است. یغما با کمال خشونت به وضع روزگار خود حمله می‌­کند. یغما پیشاهنگ گویندگان طنزهای سیاسی دوره‌های بعد است (سبحانی، ۱۳۹۵، ۴۹۸). یغما به زبان و فرهنگ فارسی علاقه‌ای خاص داشته‌است؛ به‌­طوری‌که غالب نوشته‌های خود را به فارسی سره نوشته‌است و هیچ­‌گونه لغت عربی در آن‌ها دیده نمی‌شود. او در این زمینه مهارتی درخور توجّه داشته‌است (تجربه‌کار، ۱۳۵۰، ۱۰۲). یغمای جندقی از شعرایی است که در استحکام کلام و قدرت بیان، بی‌­مانند بود و هزلیّات او نیز در نوع خود کم‌­نظیر است (کرمانی، ۱۳۸۰، ۵۵۶). یغما خود به گردآوری اشعار خویش علاقه‌­مند نبود و آن­‌ها را یکی از دوستان وی به نام حاجی محمّد اسماعیل گرد­آورده و اشعاری از شاعران دیگر را هم بر دیوان وی افزوده‌است. یغما شاعری است که سخن و اشعار او را از جهت مضمون می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

1. غزلیّات معمولی که به سبک و شیوۀ قدما سروده و می‌رساند که او در هنر شاعری قدرت و استعداد کافی داشته‌است.
2. هزلیّات که جالب­‌ترین بخش اشعار اوست و یغما شهرت خود را در حقیقت مرهون آن‌­ها است. این نوع اشعار وی عبارت­ند از:

الف) سرداریّه برای سردار ذوالفقار خان با کلماتی رکیک و قبیح که به مدح سردار ختم می‌شود. ب) قصّابیّه. ج) احمدا. احمدا و قصّابیّه از حیث شکل و مضمون مانند سرداریّه هستند. د) خلاصة الإفتضاح دربارۀ رویداد کاشان. ه) صکوک الدّلیل در هجو رستم السّادات.

3. اشعار یأس­‌آلود. در این نوع اشعارِ یغما، خبری از جوش و خروش نیست. توهین و تحقیر به آن حدّت و شدّت سابق دیده نمی­‌شود و قسمتی از آن­‌ها لحن عارفانه دارد. گویی که یغما هیچ­‌گونه امید و آرزویی ندارد و زندگانی در نظر او بی‌­ارزش و اعتبار است.
4. مراثی که بیشتر آن‌ها در قالب مستزاد است. این اشعار آبشخور سروده‌های دورۀ مشروطیّت است (سبحانی، 1395، 498)

علاوه‌بر این‌ها، در جُنگ‌های بی­‌شمار این دوران اشعاری از یغما آمده که محتملاً برخی از آن­‌ها در هیچ اثر دیگری درج نشده‌است. برای نمونه در یک جُنگ خطّی که در اواخر سلطنت ناصرالدّین شاه توسّط سیّد احمد پدر لاهیجانی از فضلای ساکن جندق تألیف گردیده به غزلی از یغما اشاره شده که در سایر منابع ما موجود نیست (آل­ داوود، 1367، 6). غزلیّات یغما شامل دو مجموعه غزلیّات یا پنج منظومۀ کوتاه هزلی و تعداد زیادی مراِثی و ترجیعات و رباعیّات می‌باشد. غزلیّات یغما که به شیوۀ پیشینیان سروده شده، دل‌پذیر و شیواست و توانایی او را در هنر شاعری نشان می‌دهد. هزلیّات او که از همه آثارش مشهورتر است، سراسر از دشنام‌های زشت و بی­‌پرده، انباشته است. در میان اشعار یغما ابیاتی آکنده از درد، رنج، اندوه، بدبینی و ناامیدی نیز دیده می‌شود. یغما در مرتبه‌­هایی که سروده، از قالب نسبتاً جدید مستزاد استفاده کرده و نوع تازه‌­ای از مراثی را به­‌وجود آورده که به سروده‌های ملّی شباهت دارد. پاره‌­ای از این اشعار برای آهنگ‌های ضربی ساخته شده و شاعر خود آ­ن­‌ها را «نوحۀ سینه‌­زنی» نامیده‌است. می‌توان گفت که اشعار انقلابی پس از سال 1324ق. و بسیاری شعرهای فکاهی جراید عهد مشروطیّت، از شیوۀ یغما تأثیر پذیرفته‌است. در مجموع یغمای جندقی شاعری است که نسبت‌به زمان خویش، روشن­فکر و نوآور بوده و می‌توان او را پیشاهنگ گویندگان طنزهای سیاسی دانست. یغما بسیاری از قید و بندهای سنّتی شعر را درهم شکست. او مبتکر نوحۀ سینه­‌زنی است و بدین سبب می‌توان او را نوآورترین شاعر دورۀ بازگشت نامید (شافعی، 1380، 240-241).       سایر آثار:

1. منشآت شامل مکتوبات پارسی و نامه‌های مرکّب
2. غزلیّات جدیده
3. ترجیعات
4. قطعات
5. رباعیّات و اِنابت‌­نامه‌ها

1. آل داود، سیّد علی (مصحّح)، (۱۳۶۷ش.)، مجموعه آثار یغمای جندقی، تهران: توس.
2. تجربه‌­کار، نصرت، (۱۳۵۰ش.)، سبک شعر در عصر قاجاریه، تهران: دانشگاه تهران.
3. حسینی کازرونی، سیّد احمد، (۱۳۸۶ش.)، زندگی­نامۀ شاعران بزرگ ایران از رودکی سمرقندی تا شفیعی کدکنی، تهران: ارمغان.
4. حقیقت، عبد الرّفیع، (۱۳۶۸ش.)، فرهنگ شاعران زبان پارسی، تهران: شرکت مؤلّفان و مترجمان ایران.
5. سبحانی، توفیق، (۱۳۹۵ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران: زوّار.
6. شافعی، خسرو، (۱۳۸۰ش.)، زندگی و شعر صد شاعر از رودکی تا امروز، تهران: خورشید.
7. کرمانی، صابر، (۱۳۸۰ش.)، سیمای شاعران، تهران: اقبال.
8. ویکی پدیا (تصویر موجود در سایت، از ویکی پدیا برگرفته شده است.)

 

هانیه طلوع فکور

شهریور ماه ۱۳۹۸ش.