مطالعات ایران شناسان و پژوهشگران درباره ابن سینا
- تاریخ انتشار:
ابو عبدالله حسین بن عبدالله (Avicenna) در سال 370 هـ..ق/980 م. درگذشت. ابنسینا پزشک، ریاضیدان، منجّم، فیزیکدان، شیمیدان، جغرافیدان، زمینشناس، شاعر، منطقدان، فیلسوف و دولت مرد ایرانی معرفی شده است. وی 450 کتاب در زمینههای گوناگون نوشته است که شمار زیادی در مورد پزشکی و فلسفه است. این نابغۀ قرن که "همه چیز دان" است می گوید:
ای کاش بدانمی که من کیستمی
سرگشته به عالم از پی چیستمی
پزشکی ابن سینا و تأثیر آن در طب سنتی
باید یادآور شد که در ابتدا پزشکی ابن سینا مورد توجه قرار گرفت. با ترجمه ترجمه منابع پزشکی، نگاه ها متوجه آرای ابن سینا و توجه ویژه ویژه او به ارسطو، افلاطون و بعد از آن کنکاش و تحقیق درباره این دو فیلسوف شد.
آرای پزشکی ابن سینا از منظرهای گوناگونی مورد توجه قرار گرفته است. ابن سینا اولین پزشکی است که از ضربان نبض بیمار به علت و درمان آن میپرداخت. داستان شاه و کنیزک در دفتر اول مثنوی معنوی از جمله داستانهایی است که درباره طبّ ابوعلی سینا گفته اند.
در حال حاضر همچنان طبّ سنتی متاثر از دانش ابوعلی سیناست. حکیم عبدالحمید (Hakim Abdul Hameed)، رئیس مؤسسّه همدرد هند در نیو دهلی (Jamia Hamdard) نیز تحقیقات فراوانی درباره طبّ ابوعلی سینا انجام داده است. تدریس کتاب قانون در خانواده حکیم عبدالحمید به طور موروثی انجام میشده است. حکیم عبدالحمید دستور داده بود تا کتاب قانون را به انگلیسی ترجمه کنند. او درمقدّمه این کتاب مینویسد: «در کشور پرجمعیتی مثل هند که 69 درصد جمعیت زیر خط فقر هستند، داروهای گیاهی تنها امید است و باید با کمک همه منابع، اعم از داروهای گیاهی یا بومی، مشکلات مربوط به سلامت را حل کرد… (لذا) نویسنده را بر آن داشت تا سالهای متعدّدی را در پی آماده ساختن کتابی که هم اکنون در دست خوانندگان است، سپری کند.»
در تحقیق مبسوطی که درباره طبّ سنتی در آسیا شده است به نقش ابوعلی سینا در طبّ ازبکستان نیز پرداخته شده است. دیفوزا جمالالدین براونا (Dilfuza Djamal dinovna Baranova) مقاله ای با عنوان «The value of Avicenna’s heritage in development of modern integrative medicine in Uzbekistan» دارد. ترجمه عنوان مقاله – «ارزش میراث ابن سینا در توسعه داروی مدرن تلفیقی در ازبکستان» میباشد.
همچنین کتابها و مقالات متعدّدی هر ساله با موضوع ابن سینا و پزشکی منتشر میشود. سازمان بهداشت جهانی دفتر منطقه ای جنوب شرقی آسیا دهلی نو (World Health Organization Regional Office for South-East Asia New Delhi) در اهمیت طبیعت طبّ سنتی مشرق، به ویژه طبِ ابن سینا مقاله جامعی ارائه کرده است. در این مقاله اشاره می شود که ابن سینا اوّلین پزشکی است که به تاثیر خاک و هوا بر سلامت انسان تأکید میکند.
ابن سینا و آثار فلسفی او
ابنسینا کتابهای متعدّدی در فلسفه از جمله کتاب النّجاه، الاشارات و التنبیهات و عیون الحکمه و دانشنامه علائی به رشته تحریر درآورده، ولی از همه مهمتر و مبسوطتر کتاب شفای اوست که در واقع نخستین دائرهالمعارف علوم و فلسفه در عالم اسلام به شمار میآید، چنانکه مهمترین و مفصلترین کتابهای پزشکی او کتاب قانون است که ظهور آن کتابهای پیشین را متروک و منسوخ کرد.
برخی از دانشمندان بر تسمیه این دو کتاب خرده گرفته که شفا مناسب با پزشکی است و قانون با فلسفه تناسب دارد و برخی دیگر در توجیه این نام گذاری گفتهاند که ابن سینا با این عمل خواسته بفهماند که اهمیّت پزشکی نفوس نزد او کمتر از طبّ اجساد نیست و نیز فلسفه او متاثّر از طبّ و طبّ او متاثّر از فلسفه بوده است. این تعبیر پیشینیان که فلسفه، پزشکی روح و پزشکی فلسفه بدن است ناظر به همین حقیقت میباشد.
کتاب قانون ابن سینا به زبان انگلیسی توسط نشر ای. ام. اس و توسط گرانر، اسکار کامرون (Grimer, Oscar Cameron) ترجمه شده است.
کتاب شفا نیز توسط جان مك گينیس (John Ginnis) برای دانشجويان دپارتمان فلسفه دانشكدههاي آمريكا ترجمه شده است.
فلسفه ابن سینا نیز همسان و بلکه بیشتر از پزشکی مورد توجه ایران شناسان و فیلسوفان جهان بوده است. همچنانکه جورج سارتون (George Sarton) در کتاب تاریخ علم، وی را یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان پزشکی میداند. دانشنامه بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica) ابن سینا را مشهورترین دانشمند دیار ایران میداند که یکی از معروف ترینها در همه زمانها، مکانها و نژادها است.
نظام فلسفی ابن سینا
نظام فلسفی ابن سینا، ژرف ترین و ماندنیترین تأثیر را بر تفکر فلسفی اسلامی پس از وی و نیز بر فلسفه اروپایی سدههای میانه داشته است.
این نظام فلسفی آمیزهای است از مهمترین عناصر بنیادی فلسفه مشایی – ارسطویی و برخی عناصر مشخص جهانبینی نوافلاطونی، در پیوند با جهانبینی اسلامی. با وجود این، ابن سینا، پیش از هر چیز، پیرو ارسطو است که درباره وی میگوید «امام حکیمان و دستور و آموزگار فیلسوفان ارسطاطالیس»
«اما این پیروی از ارسطو، تعصّبآمیز و کورکورانه نیست. ابن سینا، در پیروی از خطوط اساسی اندیشههای بنیادی ارسطو، گاه به گاه و اینجا و آنجا در ساختار تفکّر مشایی نوآوری میکند، نکات مبهم تفکر ارسطو را روشن میسازد، به ویژه به تفصیل میپردازد و گاه بر آن میافزاید و سرانجام میکوشد که به یاری عناصری از اندیشههای افلوطینی (پلوتینوس) و نوافلاطونی نظام فلسفی نوینی بنیاد نهد، اما رویدادهای زندگانی به ویژه مرگ زودرسش، کوشش های او را ناتمام و نافرجام گذاشت.
ابن سینا، نظام فلسفی نوین خود را که قصد داشته است آن را به پایان برساند حکمت یا فلسفه مشرقی نامیده است. درباره این فلسفه مشرقی از سوی پژوهشگران سالهاست که بسیار اظهار شده است. این مسئله مسأله نخستین بار از سوی خاورشناس ایتالیایی کارلو آلفونسو نالینو (Carlo Alfonso Nallino) مطرح گردید.
درباره پیشینه ترجمه آثار ابن سینا
درباره پیشینه ترجمه آثار ابن سینا میتوان گفت که کتاب قانون توسط جرارد کریمونا (Gerard of (Cremona میان سالهای ۱۱۵۰م. و ۱۱۸۷م. میلادی به تمامی ترجمه شد. و روی هم رفته هشتاد و هفت ترجمه از آن به عمل آمد که البته بعضی از آنها فقط شامل قسمتی از این کتاب بود. بیشتر ترجمهها به لاتینی بود، ولی چندین ترجمه به عبری در اسپانیا و ایتالیا و جنوب فرانسه نیز انجام شد. کتاب قانون ابنسینا در پزشکی به سال ۱۹۷۳ در شهر نیویورک ایالات متحده متحده آمریکا تجدید چاپ گردیده است.
ویلیام اوورنی (William of Auvergne) و آلبرتوس مگنوس (Albertus Magnus) از روان شناسی ابن سینا تأثیر گرفتند و نظریات متافیزیک ابن سینا بر اندیشه اندیشه توماس آکویناس (Thomas Aquinas) تاثیر گذاشت.
آلبرتوس ماگنوس مشهور به آلبرت کبیر اولین متفکّری است که در قرون وسطی، آرای ارسطوییان را به غربیان عرضه کرد.
هنری توماس (Thomas Henry) در کتاب بزرگان فلسفه ضمن بیان زندگینامه ابوعلی سینا، معتقد است در مشرق زمین، فلسفه یونانی هیچگاه مفسّری با عمق و دقّت ابن سینا نداشته است.
ابن سینا با تمام احترامی که برای فلسفه یونان قائل بود، همواره سعی داشت تا افکار فلسفی خود را با اصول وحی اسلامی مطابقت دهد؛ از این رو، تا آنجا که برایش امکان پذیر بود برای نزدیک گردانیدن فلسفه یونانی، که به عقیده او از چراغ نبوت نورانی بود، با دین اسلام کوشید، بر اثر این کوشش است که فلسفه ابن سینا کاملترین بیان فلسفه مشاّئی در عالم اسلام به شمار میآید.
سید حسین نصر (Seyyed Hossein Nasr) نیز ضمن معرّفی زندگینامه و آثار ابن سینا، وی را فرشته نگهبان و ملک حافظ در علم و ادب اسلامی میداند.