گسترش اندیشه‌های عطّار (Aṭṭār of Nishapur)

قرائن نشان می‌دهد که آشنایی با نام عطّار تقریباً به‌طور تصادفی و از طریق ترجمۀ‌ منظومۀ مثنوی پندنامه یا نصیحت‌نامه بود که البته در انتساب آن به عطّار تردید وجود دارد. در ۱۸۱۹م. یک روحانی مسیحی از کالج منچستر، به نام جی. اچ. هیندلی (J.H. Hindley)، ویرایش زیبایی از متن فارسی پندنامه در لندن منتشر کرد. پس از او شرق‌شناس فرانسوی سیلوِستر دوساسی (Silvestre de Sacy) ترجمه‌ای از اشعار عطّار ارائه داد. پس از این دو، شرق‌شناسان بسیاری به ترجمۀ آثار عطّار روی آوردند و این ترجمه‌ها بر شهرت این شاعر و عارف در جوامع دیگر افزود امّا شاید نخستین کس که به‌طور نسبتاً جامع و گسترده‌ای به کلیّت آثار عطار پرداخت، خاور‌شناس برجستۀ آلمانی هلموت ریتر بود که حاصل پژوهش‌های عمیق خود را دربارۀ وجوه مختلف فکری و اعتقادی عطّار در کتاب ارزندۀ دریای جان (Das Meer der Seele: Mensch, Welt, und Gott in den Geschichte des Fariduddin Attar) منتشر کرد.

آن‌چه در دریای جان مبنای تحلیل عالمانۀ ریتر از اندیشه‌های دینی، اخلاقی و عرفانی عطّار قرار گرفته‌است، منظومه‌های اسرارنامه، الهی‌نامه، منطق‌الطّیر و مصیبت‌نامه هستند. او نخست ساختار صوری و سبک روایی هر یک از این چهار اثر را وصف، و سپس درونمایه‌های کلیدی آن‌ها را کلاً در سی عنوان طبقه‌بندی می‌کند. این بخش‌های سی‌گانه همان‌طور که اشاره شد، تماماً به موضوعات دینی، اخلاقی و عرفانی می‌پردازند^[7].

پس از هلموت ریتر اندیشه‌ها و آرای عطّار بیش از گذشته مورد توجّه شرق‌شناسان قرار گرفت. کنگره‌های متعدّد در گرامی‌داشت او برگزار شد؛ از جمله در سال 1374ش. در تهران و در سال 1381ش. در انگلستان که موجب شد مقالات و کتب متعدّدی دربارۀ عطّار در اروپا و آمریکا منتشر شود.

آثار عطّار بر بسیاری از آثار ادبی در جهان نیز تأثیر گذاشته‌است. براساس آثار او، اشعاری در اروپا و آمریکا سروده شده و داستان‌ها، نمایشنامه‌ها، تئاترها و فیلم‌هایی خلق شده‌است؛ از جمله بزرگ‌ترین شاعران و نویسندگان جهان می‌توان از ویکتور هوگو (Victor Hugo) نام برد که به آثار عطّار توجّه نشان داده‌است. ویکتور هوگو در تبعید به‌کمک ترجمۀ خلاصۀ آثار عطّار که ارنست فوئینه (Ernest Fouinet) انجام داده بود، توانست با دنیای عطّار آشنا شود. او در کتاب شرقیّات (Les Orientales) از عطّار یاد کرده‌است و قسمت‌هایی از منطق‌الطّیر مانند وادی فقر و فنا را به‌گونه‌ای که خودش دریافت کرده بود، در اثر خود به کار برده‌است. او نخستین کسی است که در کتاب افسانۀ قرون (La Legend des Siècles) احتمالاً آگاهانه از عطّار الهام گرفته‌است. نمایش‌نامه‌های پرندۀ آبی (L’Oiseau bleu) اثر موریس مترلینگ (Maurice Maeterlinck)، براند (Brand) اثر هنریک جان ایبسن (Henrik Johan Ibsen) و در انتظار گودو (Waiting for Godot) اثر ساموئل بِکِت (Samuel Barclay Beckett) نیز به منطق‌الطّیر عطّار نیشابوری بسیار نزدیک است. موریس بارس (Maurice barres) یکی دیگر از نویسندگان فرانسوی است. او دیده‌ها و شنیده‌های خود را در سفری که به غرب آسیا داشت، در سفرنامه‌ای با نام پژوهش در کشورهای شرق (Une Enquete au Pays du Levant) بیان کرد. او در این سفرنامه می‌گوید: «من شعر عارفانه‌ای نمی‌شناسم که از منطق‌الطّیر زیباتر باشد و این‌چنین خواننده را به‌سوی کهکشان‌ها به پرواز درآورد». شاعر دیگر متأثر از اندیشه‌های عارف ما، آرمان رنو (Armand Renaud) بود. زیباترین مجموعۀ شعر او موسوم به شب‌های ایرانی (Nuits persanes) شامل قطعات شاعرانه‌ای است که بسیاری از آن‌ها به تقلید از شاعران فارسی‌‌زبان به سبک غزل فارسی سروده شده‌است. او طرح کلّی کتاب خود و برخی از چکامه‌های آن را به عطّار و دیگر عارفان ایرانی مدیون است. «بدین‌گونه که شاعر فرانسوی سرگذشت خود را از جوانی تا پیری، در قالب کتابی آورده که طرح و محتوای آن از جهات بسیاری یادآور منطق‌الطیر عطّار است؛ نخست وصف شور و غوغایی است که همۀ عالم را فرا گرفته‌است. سپس طیّ مراحل سیر و سلوک، از گذشتۀ شاعر مایه می‌گیرد… در پایان، رسیدن به سرمنزل عنقا و فنا شدن در بحر کل و از این راه به هستی ابدی دست یافتن». مهم‌ترین اقتباس تئاتر خارجی از منطق‌الطّیر نمایش‌نامه‌ای است نوشتۀ ژان کلود کاریر (Jean Claude Carrier) است که نخستین‌بار به کارگردانی پیتر بروک (Peter Brook) در 1979م. به نمایش درآمد. این کتاب توسط داریوش مؤدبیان تحت نام مجمع مرغان به فارسی برگردانده شده‌است. ادوارد فیتز جرالد (Edward FitzGerald) معتقد بود برخی از داستان‌های عطّار مانند عروج پرندگان، حالت تصویرگری دل‌فریبی دارد. او زمانی به دوستش ادوارد بیلز کاول (ِEdwardd, Byles Cowell) نوشت: «خوش‌حالم که با این شخصیّت آشنا شده‌ام. او کسی است که یک عنصر شعری منحصربه‌فرد به‌دست می‌دهد… من خود کتاب خوبی راجع به نیمی از متن اصلی (منطق‌الطّیر) فراهم آورده‌ام. این منظومه مرا به یاد منظومۀ مجمع پرندگان جفری چاسر (Geoffrey Chaucer) می‌اندازد.» کتاب اجلاس پرندگان (Parlement of Foules) جفری چاسر نیز می‌تواند اقتباسی از منطق‌الطّیر عطّار باشد. خاورشناسان اروپایی بیش از آمریکایی‌ها به آثار عطّار پرداخته و با ترجمه، تفسیر، تحقیق و خلق آثار ادبی برمبنای آن در معرّفی عطّار کوشیده‌اند. تلاش آن‌ها از قرن هجدهم میلادی آغاز شد و پس از آن روز‌به‌روز قوّت و شدّت بیشتری گرفت. از میان آثار ترجمه، اقتباس، نمایش‌نامه و پژوهش که در اروپا به چاپ رسیده‌است، 46 درصد سهم فرانسویان، 36 درصد سهم انگلیسی‌ها و 18 درصد سهم آلمان‌ها بوده‌است^[8].

در آمریکا تلاش‌های جان آرتور آربری (Arthur John Arberry)، رابرت بلای (Robert Bly)، کلمن بارکس  (Coleman Barks) و دیک دیویس (Dick Davis) برای ترجمۀ آثار عطّار قابل ستایش است.

برخی از مهم‌ترین ایران‌‌شناسانی که دربارۀ عطّار دست به تحقیق و پژوهش زده‌اند عبارتند از:

هلموت ریتر (Helmut Ritter)، فرانکلین لوئیس (Franklin Lewis) ،هرمان لندولت (Herman landolt)، سیلوستر دوسی (Sylvester Düssay)، گابریل گاتلین (Gabriel Guitlin)، فن هامر پورگشتال (Fan Hammer-Purgstall)، اریک هرملین (Eric Hermelin)، دیک دیویس (Dick Davis)، یِوگنی ادواردوویچ برتلس (Yevgeny Eduardevich Bertles)، فریتس مایر (Fritz Meier)، بی. راین (B. Reinert)، رینولد نیکلسن (Reynold Nicholson)، جان اِی. بویل (John A. Boyle)، پیتر یوری (Peter Yuri)، جان آرتور آربری (Arthur John Arberry)، رابرت بلای (Robert Bly)، کلمن بارکس (Coleman Barks) و ادوارد فیتز جرالد (Edward FitzGerald).