عنصری - Abul Qasim Hasan Unsuri Balkhi
عنصری یکی از بزرگترین مدیحهسرایان و قصیدهپردازان شعر فارسی است. او در قرن پنجم و ششم هجری قمری میزیست و از برجستهترین شاعران دربار محمود غزنوی بود که بهدلیل خلق اشعار بیبدیل، عنوان ملکالشّعرایی را از شاه غزنوی دریافت کرد. عنصری در دربار محمود چنان ثروتی جمع کرد که زبانزد شعرای بعد شد. از وی تعدادی قصیده و رباعی و ابیات پراکنده باقی ماندهاست.
نام کامل و سبب شهرت
ابوالقاسم حسن بن احمد، ملقّب به عنصری بلخی بود. او را استادالشّعرا و شاه سخن نامیدهاند (بدر جاجرمی، 1327، 214 و 129). او نخستین کسی بود که در تاریخ شعر فارسی، منصب و لقب ملکالشّعرایی را دریافت کرد (زرّینکوب، 1326، 115).
تولد و درگذشت
350ق. (961م.)- 431ق.(1040م.)
آثار و اندیشه های او
عنصری در شهر بلخ و در خانوادهای مرفّه به دنیا آمد و به تحصیل علوم متداول زمان پرداخت (نصیری، 1384، 221). از جوانی به سرودن شعر روی آورد. ابتدا به مدح امیر نصر بن سبکتکین پرداخت. بعد از مدّتی بهوسیلۀ او به خدمت محمود غزنوی رسید و در شمار ندیمان وی درآمد (نصیری، 1384، 221؛ کارنامۀ بزرگان ایران، 1340، 76). از استادان وی اطّلاع کامل در دست نیست و فقط از ابوالفرج سجزی [سگزی] بهعنوان استاد او نام برده شدهاست (دولتشاه، 1337، 44؛ اته، 1356، 36). عنصری در زمان سلطان مسعود غزنوی و در سال 431ق. بدرود زندگی گفت. مدفن وی شهر غزنی در افغانستان کنونی است (هدایت، 1336، 897).
عنصری بزرگترین استاد قصیدهپرداز و مدحسرای قرن پنجم زبان پارسی است (فروزانفر، 1350، 98). شعر او مشخّصات سبک خراسانی را دارد که در آن دوران رایج بود (محجوب، 1345، 181). عنصری در شعر فارسی و انواع آن از قصیده و غزل، قطعه و مثنوی توانا بود (نصیری، 1384، 221). قصاید وی بیشتر در مدح است و موضوع این مدایح، شجاعت و جنگجویی ممدوحان و میدان کارزار و بخشش و سخاوت آنها است (افتخار، 1378، 106). عنصری به دو شاعر عرب ابوتمّام و متنبّی نظر داشت و بعضی مفاهیم شعری آنان را نیز به شیوههای تازه اقتباس کرد و به شعر درآورد (فروزانفر، 1350، 113). عنصری از حیث تسلّط بر زبان و به نظم کشیدن مفاهیم، شاعری توانا و هنرمند بود. در بیان معانی دقیق و خیالات باریک مهارت داشت و در کمتر بیتی از اشعار اوست که مضمونی تازه از ذوق خلّاق او سرچشمه نگرفته باشد. از خصایص شعر او وجود تفکّر منطقی در آن است (صفا، 1373، 562). برخی از او با عنوان حکیم نام بردهاند (دولتشاه، 1337، 50).
اهمیّت و سهم عنصری را در شعر فارسی از طریق دیدگاه شاعران بعد از او در باب وی و تأثیر او در شعر پس از خود میتوان باز شناخت. شاعران پس از وی سه دیدگاه دربارۀ او داشتهاند: 1) شاعری درباری که بهسبب سرودن شعر مدحی و با لطف و عنایت ممدوح به دستگاه و توانگری رسید؛ 2) نمونهای از یک شاعر مدّاح که چون دیگر مدّاحان سلاطین، شعر فارسی را از جایگاه ارزشمند خود دور کرد؛ 3) شاعری که در زبان، شیوه، سبک و مفاهیمی که در شعرش بهکار میبرد، استاد بود (افتخار، 1378، 13).
بزرگترین ممدوح عنصری، سلطان محمود غزنوی است (افتخار، 1378، 22). عنصری در بیشتر سفرهای جنگی همراه محمود بود و برخی از سرودههایش در وصف همین جنگها و فتوحات است. او از رهگذر مدحها، صلههای گرانبهایی دریافت کرد و چنان توانگر شد که ثروت او زبانزد شاعران فارسی زبان گردید (نصیری، 1384، 221). پس از امیر نصر بن سبکتکین و محمود غزنوی، عنصری تقریباً ده سال وابسته به دربار مسعود غزنوی بود و منصب ملک الشّعرایی دربار او را نیز داشت (افتخار، 1378، 35).
آثار او به دو دستۀ دیوان اشعار و مثنویها تقسیم میشوند:
- دیوان: دیوان عنصری را قریب به سی هزار بیت نوشتهاند (دولتشاه، 1337، 53؛ هدایت، 1336، 897) امّا آنچه بعد از روزگاران بهدست ما رسیدهاست 3287 بیت است (افتخار، 1378، 6).
- مثنویها که متأسّفانه تنها ابیاتی پراکنده از آنها باقی ماندهاست:
- وامق و عذرا که قصّهای عاشقانه با اصلی یونانی است (ریپکا، 1354، 175).
- خِنگ بُت و سرخ بُت نام دو بُت در بامیان بلخ (صفا، 1373، 561) است که در زمان اشغال افغانستان به دست طالبان ویران شدند. این مثنوی داستان عاشق شدن پسر شاه حلب (خورشیدشاه) بر مهپری دخترِ شاه چین میباشد (افتخار، 1378، 11).
- شادبهر و عین الحیاة که مأخوذ از داستانهای عاشقانۀ بسیار معروف یونانی است (افتخار، 1378، 11).
دیدگاه ایران شناسان
جای تردید نیست که مقام عنصری در قصیدهپردازی و اقبالی که در دربار شاهان غزنوی و وابستگان آنان داشتهاست در کمتر شاعر قصیدهسرا و مدحگویی دیده شدهاست (عوفی، 1335، 301) امّا تبحّر وی در فنّ شعر و اطّلاع از علوم مختلف زمان و استفاده از آنها در اشعارش و همچنین تاریخ دربار غزنوی، سبب توجّه ویژۀ مستشرقان به او بهعنوان یکی از اوّلین قصیدهپردازان ایرانی شدهاست.
اسامی ایران شناسان پژوهشگر
- هرمان اته (Carl Hermann Ethe)
- آندری یوگنیویچ برتلس (Andrei Evgenevich Bertels)
- آرتور جان آربری (Arthur John Arberry)
- ادوارد گرانویل براون (Edward Granville Browne)
- یان ریپکا (Jan Rypka)
- محمد نوری عثمانوف (Magomed-Nuri Osmanov)
- هادی حسن (Hadi Hasan)
- عمر محمد داود پوتا (Umar Muhammad Doudpota)
منابع
- اته، کارل هرمان، (1356ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- افتخار، زاهده، (1378ش.)، عنصری و مقام او در ادبیّات فارسی، اسلامآباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
- بدر جاجرمی، بدرالدّین بن عمر، (1337ش.)، مونسالأحرار فی دقائقالأشعار، با مقدّمۀ محمّد قزوینی؛ بهاهتمام میرصالح طبیبی، تهران: میرصالح طبیبی.
- دولتشاه، دولتشاه بن بختیشاه، (1337ش.)، تذکرةالشّعرا، تهران: بارانی.
- ریپکا، یان، (1354ش.)، تاریخ ادبیّات ایران: از دوران باستان تا قاجاریّه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- زرّینکوب، عبدالحسین، (آبان 1326ش.)، مانی شعر فارسی، مجلّۀ دانشنامه، شمارۀ 2.
- شبلی نعمانی، محمّد، (1314ش.)، شعر العجم، یا، تاریخ شعرا و ادبیّات ایران، ج.1، ترجمۀ محمّدتقی فخرداعی گیلانی، تهران: ابنسینا.
- صفا، ذبيحالله، (1373ش.)، تاريخ ادبيّات در ايران، ج. 1، تهران: فردوس.
- عوفی، محمّدبن محمّد، (1335ش.)، لباب الألباب، ج. 2، به کوشش سعید نفیسی، تهران: ابنسینا.
- فروزانفر، محمّدحسین، (1350ش.)، سخن و سخنوران، تهران: خوارزمی.
- گروه نویسندگان، (1340ش.)، کارنامۀ بزرگان ایران، تهران: ادارۀ کل انتشارات و رادیو.
- محجوب، محمّدجعفر، (1345ش.)، سبک خراسانی در شعر فارسی: بررسی مختصات سبکی شعر فارسی از آغاز ظهور تا پایان قرن پنجم هجری، تهران: دانشسرای عالی، سازمان تربیت معلّم و تحقیقات.
- نصیری، محمّدرضا، (1384ش.)، اثرآفرینان: زندگینامۀ نامآوران فرهنگی ایران (از آغاز تا سال ۱۳۰۰ هجری شمسی)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- هدایت، رضاقلی بن محمّدهادی، (1336ش.)، مجمعالفصحا، ج. 2، به کوشش مظاهر مصفّا، تهران: امیرکبیر.
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
- آذربيگدلي، لطفعلي بيگ، (1339ش.)، آتشكدۀ آذر، بهكوشش حسن سادات ناصري، تهران: اميركبير.
- عثمانوف، محمّد نوری، (1970ش.)، واژهنامۀ بسامدی عنصری، مسکو: دانش، شعبۀ ادبیّات خاور.
- عنصری، حسنبناحمد، (1342ش.)، دیوان استاد عنصری بلخی: با حواشی و تعلیقات و تراجم احوال و فهارس و لغتنامه و مقابله با نسخههای خطّی و چاپی، بهکوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران: سنایی.
- عنصری، حسنبناحمد، (1323ش.)، دیوان اشعار، به اهتمام و تصحیح و حواشی یحیی قریب، تهران: [بینا].
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
5. Wikipedia
گردآورنده