نام کامل او ابو علی احمد بن عمر رسته مشهور به ابن رسته است.

تاریخی برای ولادتش ذکر نشده‌است و درگذشت او احتمالاً بعد از به پایان رسانیدن کتابش در سفر به حجاز در سال 290ق. یا اندکی بعد از آن بوده‌است. به‌­طور کلّی از زندگی فردی او اطّلاعات چندان دقیقی در دست نیست. همین مقدار می‌­توان با اطمینان گفت که او از مردمان شهر اصفهان بوده چرا که در کتاب خود اصفهان را به‌عنوان زادگاهش توصیف کرده‌است (دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، 1369، ج. 3، 553).

ابن رسته بیان می‌کند که مجبور بوده‌است برای جمع‌آوری اطّلاعات دربارۀ سایر سرزمین‌ها به گزارش‌های دست دوم و با واسطه‌ای وابسته باشد که اغلب با دشواری فراوان به‌دست می‌آورده و به هیچ وجه امکان بررسی صحّت آن‌ها را نداشته‌است؛ امّا برای شهر اصفهان که زادگاه و محلّ زندگی‌اش بوده‌است، می‌توانسته از تجربۀ مستقیم خود و مشاهدات و اظهارات افراد موثّق استفاده کند (ویکی‌پدیا). اگرچه کتاب الأعلاق النّفیسۀ ابن رسته به‌­عنوان دایرةالمعارفی شناخته‌شده، مطرح است و شامل مقدّمه‌­ای دربارۀ کرۀ زمین، افلاک و سپس شرح ممالک و... می­‌باشد ولی متأسفانه از این دایرة­المعارف فقط قسمت آخر آن، که بخشی از نجوم و جغرافیا می­‌باشد، به‌دست ما رسیده‌است (سارتن، ج. 1، 623). قطعاً باوجود شهرتی که این کتاب داشته‌است دانشوران و مؤلّفان بعد از ابن رسته از آن بهره جسته‌اند؛ چنان­‌چه برخی بیان می‌کنند که زکریّای قزوینی در تألیف کتابش با عنوان آثار البلاد و أخبار العباد تحت تأثیر کتابِ ابن رسته بوده‌است (کراچکوفسکی 1379، 130؛ ابن رسته، 1380، 5). ابن رسته کتابش را با مطالب نجومی آغاز می­‌کند. او در این کتاب دربارۀ گردش شبانه­‌روزی زمین (سارتن، 1383، ج. 3، 2 ، پاورقی، 2326)، فواصل کرات فلکی و محاسباتی در این زمینه مطالبی آورده‌است (همان، 1، 2743). دربارۀ دایره­‌وار بودن فلک و کروی بودن زمین و حرکت خورشید و ستارگان و ابعاد فاصلۀ ستارگان منظومۀ شمسی با زمین و... نیز به ذکر مطالبی پرداخته‌است (دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، ج. 3، 554). وی برای نجوم از شواهد قرآنی بهره جسته و آیاتی را از قرآن کریم ذکر کرده‌است. باوجود کامل نبودن کتاب، امّا همین قسمتِ جغرافیایی باقی‌مانده اطلاعات مهمّی را به ما ارائه می‌کند و تنها کتابی است که به وجود دین­‌های کهن ایرانی در میان قبایل عرب جاهلی اشاره می‌کند. در این کتاب وصف روم، عجائب شهرهای آن، حتّی چگونگی و نحوۀ کار با اُرگ در کلیساهای بیزانس شرح داده‌ شده‌است و یکی از کم‌یاب‌­ترین کتاب­‌های قدیمی است که ساختمان، تزئینات درونی و بیرونی کعبه و مسجد پیامبر (ص) و موقعیّت جغرافیایی آن­‌ها را در قرن 3ق. با دقّت تمام گزارش داده‌است (ابن رسته، 1380، 3). اطلاعات ارائه شدۀ ابن رسته دربارۀ توصیف عربستان جنوبی و صنعا و عراق و بغداد و مصر مختصر است امّا همین مقدار کم بسیار مهم و ارزنده است (همان، 6). ابن رسته نخستین جغرافی‌­دانی است که برای سرزمین­‌هایی چون خزر، برداس، بلغار، مجار، اسلاو، روسیه و سریر در آن دوران مطالبی را بیان کرده‌است (دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، 1369. ج. 3 ،553). به‌نظر می‌­رسد غرض وی از نوشتن این کتاب فراهم آوردن اطّلاعاتی از تمام جهان آن روزگار بوده‌است (ابن رسته، 1380، 6). وی در گزارش­‌ جغرافیای طبیعی تحت تأثیر ابن خرداذبه بوده‌است ولی درمجموع سلیقۀ ادبی ابن رسته از او بهتر است و در توصیف­‌ها به قصّه‌­پردازی علاقه نشان می­‌دهد. ابن رسته از روش تقسیم­‌بندی هفت اقلیم تبعیّت کرده‌است با این تفاوت که در بیان اقالیم به‌جای هفت اقلیم ایرانی از اقالیم یونانی استفاده کرده‌است (همان، 7). در بیان جغرافیای طبیعی ابتدا از مکّه و کعبه آغاز کرده‌ و مسافت­‌ها را به‌دقّت شرح داده‌است (کراچکوفسکی، 1379، 130). به‌­طور کلّی از لحاظ ارائۀ مطالب و اسلوب نگارش به‌نظر می‌رسد که کتاب الأعلاق النّفیسه برای منشیان و نویسندگان دیوان­‌های دولتی نوشته شده‌است؛ ولی به­‌گونه‌ای است که همه آن را می­‌پسندند (ابن رسته، 1380، 7). دربارۀ تاریخ پایان نگارش الأعلاق النّفیسه اختلاف نظر وجود دارد. برخی اتمام آن را حدّ فاصل سال­‌های 290ق. تا 301ق. می­‌دانند و برخی دیگر تاریخ اتمام آن را حدود 310ق. ذکر کرده‌اند؛ امّا باید توجه داشت که ابن رسته در کتاب خود به حوادث بعد از سال 290ق. هیچ اشاره­‌ای ندارد و حتّی دربارۀ معتضد عبّاسی (م289ق.) از دعای اطال الله بقائه استفاده کرده‌است. این عبارت نشان می­‌دهد که ابن رسته از مرگ این خلیفۀ عبّاسی اطّلاعی نداشته‌است. بدین‌ترتیب می‌­توان نتیجه گرفت که این اثر ارزشمندِ ابن رسته به احتمال بسیار زیاد مدّت زمان کمی پس از انجام فریضۀ حجّ و سفر او به مکّه در سال 290ق. نوشته شده‌است (دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، 1369،ج. 3، 553-554). کتاب ابن رسته توسّط دکتر قره‌چانلو با همکاری دکتر آذرنوش به فارسی ترجمه شده‌است. این ترجمه حاصل مقابلۀ سه متنِ عربی، فارسی و فرانسه می­‌باشد. این امر به‌علّت سختی و دشواری متن اصلی بوده‌است. به گفتۀ دکتر آذرنوش: «بعد از شروع همکاری با دکتر قره‌چانلو برای ترجمه، به این نتیجه رسیدم که چرا تاکنون کسی به ترجمۀ این اثر گران‌بها نپرداخته‌است! زیرا متن کتاب به‌سبب کهنگی و افتادگی­‌های مکرّر و غرایب موضوعات و گاهی نارسایی متن عربی همواره نیازمند تحقیق در حین ترجمه بوده‌است؛ بنابراین کار ترجمه بسیار سخت و طولانی می‌شد». با تمام این احوال دکتر قره‌چانلو برای ترجمۀ بهترِ کتاب، هرگاه متن اصلی را دشوار و گنگ می‌دید به ترجمۀ فرانسه مراجعه می­‌کرد و هرگاه ترجمۀ فرانسه نیز نارسا بود به ناچار خود به پژوهش دربارۀ آن موضوع می­‌پرداخت (ابن رسته، 1380، 3- 4).

1. نخستین خاورشناسی که به تصحیح کتاب ابن رسته پرداخت تئودور جوینبول (Theodoor Willem Juynboll) بود. او در سال 1861م. بخشی از الأعلاق النّفیسه را در لیدن (Leiden) هلند چاپ کرد و بار دیگر آن را به‌همراه زیرنویس کامل در لیدن در سال 1883م. انتشار داد (ابن رسته، 1380، 7).
2. در سال 1869م. دنیل خوولسون (Daniil Khvolson) بخشی از کتاب ابن رسته را پیرامون روس‌­ها، اسلاوها و مردم بالکان چاپ کرد (دایرة­المعارف اسلامی، 13، ج. 3، 553). درواقع ابن رسته در غرب توسّط خوولسون شناخته شد؛ امّا او به‌اشتباه نام او را ابن دسته معرفی کرده بود (کراچکوفسکی، 1379، 129).
3. ژان دخویه (Jan de Goeje) خاورشناس هلندی نیز با نوشتن مقدّمه­‌ای دربارۀ این کتاب، آن را در 1892م. توسّط انتشارات گیب در لیدن به چاپ رساند (دایرةالمعارف اسلامی، 1369، ج. 3، 553)
4. گاستون وییت (Gaston Wiet) الأعلاق النّفیسه را با ترجمه و تعلیق در سال 1955م. در 319 صفحه توسط انجمن جغرافیایی مصر به چاپ و انتشار رساند (همان).
5. کاروی ژگلدی (یا زیجلیدی) قسمت­‌هایی از کتاب ابن رسته را که مربوط به تاریخ مجارها بود به‌همراه مطالبی از کتاب ابن فضلان و بلخی و مسعودی در سال 1958م. منتشر کرد (همان؛ ابن رسته، 1380، 7).
6. هامادوف هم تحقیقاتی دربارۀ کتاب الأعلاق النّفیسه انجام داد و آن را با نوشتن فهرست­‌هایی چاپ نمود (همان).
7. افراد دیگری هم‌چون واسیلی بارتولد (Vasily Vladimirovich Bartold) نیز تحقیقاتی دربارۀ الأعلاق النّفیسه و نویسنده­‌اش انجام داده­‌اند. در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی به این افراد و نظرات آن‌ها اشاره شده‌است (مراجعه شود به ج. 3، صص. 553- 556).

از الأعلاق النّفیسه دو نسخۀ خطّی معرفی شده‌است؛ یکی متعلّق به موزۀ بریتانیا (The British Museum) و دیگری به دانشگاه کمبریج (University of Cambridge) (همان، ص. 553).

سمیه حکیمی

شهریور 1398ش.