اسدی طوسی - Asadi Tusi
اسدی طوسی (Asadi Tusi) از حماسهسرایان و لغتنویسان قرن پنجم هجری قمری است.
نام کامل و سبب شهرت
نام کامل او حکیم ابو نصر علی بن احمد اسدی طوسی است.
تولد و درگذشت
اسدی طوسی در سال 465ق. در طوس دیده به جهان گشود (شافعی، 1384، 63).
بنابر قول نویسندۀ مجمعالفصحا وفات وی در سال 465ق. اتّفاق افتادهاست (زنجانی، 1362، 6).
آثار و اندیشه های او
اوج شاعری اسدی طوسی با انقلاب خراسان و غلبۀ سلجوقیان و انقراض غزنویان مقارن بود. با وجود چنین اوضاعی وی مجبور به مهاجرت به آذربایجان شد. نکتۀ قابل توجّه این است که برخی از وجود دو اسدی یاد میکنند و او را استاد فردوسی میدانند که این ادّعا نادرست است، زیرا فردوسی در سال 329ق. یا 330ق. متولّد شده و چگونه میشود شاگرد کسی باشد که در سال 465ق. وفات یافتهاست (سبحانی، 1395، 198). وی در نتیجۀ اوضاع آشفتۀ آن زمان از خراسان به نخجوان آمد. گویا ابودلف، حکمران نخجوان، از اسدی نگهداری کرده و وزیر او محمّدبن اسماعیل حصنی او را مینواخته و به گفتن داستان گرشاسبنامه تشویق کردهاست. به گفتۀ اسدی، ابودلف توسّط دبیر خود از او خواهش کرد که گرشاسبنامه را به نام او کند و اسدی به پاداش نیکوییهای او درخواستش را پذیرفتهاست (فروزانفر، 1386، 303).
با مشاهدۀ گرانبهاترین اثر او یعنی گرشاسبنامه چنین برمیآید که وی از ادب عربی اطّلاع کامل داشتهاست؛ در ریاضی و فلسفۀ الهی دست داشتهاست و بیشتر اشعار خود را تحت تأثیر این معلومات سرودهاست (میرباقری فرد؛ براتی؛ آقاحسینی، 1394، 143). یکی از ویژگیهای اشعار اسدی طوسی این است که او در میان اشعار خود پندهایی گنجانده که نشان از آزمودگی و بینش وی و از طرفی وقوف کامل او به زبان ادبی در زمان خویش است (فرشادمهر، 1385، 56) تسلّط اسدی در بهرهگیری لغت موجب شده که مقدار زیادی از واژههای دور از دسترس لهجۀ دری را در اشعار خود بگنجاند و این کار سبب توجّه و پرارزشی مجموعۀ وی گردیدهاست (شافعی، 1384، 64) استادی و توانایی اسدی طوسی را بعد از فردوسی نمیتوان انکار کرد زیرا قوّۀ ابداع و اختراع او در مضامین اخلاقی و تعبیرات و ترکیبات ادبی بینظیر است. گذشته از سبک لطیف او، شماری لغات سودمند فارسی نیز در آثار او آمدهاست و جای شگفتی نیست که اسدی کتاب لغتی به نام فرهنگ لغت فرس را تألیف کرده باشد زیرا پیداست که در لغتشناسی دست داشتهاست (زنجانی، 1362، 5.)
آثار
- گرشاسبنامه. از جمله مهمترین آثار اسدی است که وی آن را در سال 458ق. به پایان رساندهاست. شمار ابیات گرشاسبنامه نزدیک نه هزار بیت است و از آثار حماسی بهشمار میرود (میرباقری فرد؛ براتی؛ آقاحسینی، 1394، 144). این منظومه به همان وزن و شیوۀ شاهنامۀ فردوسی است. اسدی در اواسط قرن پنجم از موطن خود به نخجوان رفته و این کتاب را به نام حکمران آنجا یعنی ابودلف تقدیم کردهاست. از ویژگیهای گرشاسبنامه آمدن تعداد زیادی از نام مکانها و شهرها در آن میباشد (فرشادمهر، 1385، 55-56). موضوع گرشاسبنامه درمورد داستان گرشاسب، پهلوان بزرگ سیستان (جدّ اعلای رستم) است که سراسر آن اغراق درمورد پهلوانان میباشد. از جهت قیاسِ گرشاسبنامه با شاهنامه، شاهنامه دارای جنگ و نبرد پهلوانان نیست امّا سخنان اسدی در میان مقلّدان شاهنامه، با متانت و انسجام بیشتری همراه است. دقّت اسدی در نقل مطالب از نثر به نظم و حفظ اصالت داستان به سندیّت یافتن اثر او کمک کردهاست. علاوهبر آن در نقل داستان از نثر به نظم، همه جا مهارت و قدرت خود را در شاعری نشان داده و از آوردن حِکَم و امثال و بیان مواعظ و نصایح غافل نماندهاست (شافعی، 1384، 63-64.)
- فرهنگ لغت فرس. اثر گرانبهای اسدی فرهنگ لغت فرس است که با این شاهکار خدمت بزرگی به زبان و ادبیّات فارسی کردهاست (یغمایی، 1354،13.)
- قصاید مناظرات. قصاید چهارگانۀ مناظرات شامل مناظرۀ آسمان و زمین و مدح ابوالوفا، مناظرۀ مغ و مسلم و مناظرۀ شب و روز در مدح ابونصر خلیلبن احمد، مناظرۀ نیزه و کمان و ستایش امیر منوچهر میباشد (همان، 10.)
- الأبنیه عن حقایق الأدویه. وی این کتاب را در شوّال 447ق. نوشت و از جملۀ کارهای ارزشمند او بهشمار میرود (میرباقری فرد؛ براتی؛ آقا حسینی، 1394، 146.)
اسامی ایران شناسان پژوهشگر
- جلال خالقی مطلق (Jalal Khaleghi Motlagh)
- ادوارد براون (Edward Browne)
- هنری ماسه (Henry Masse)
- علی بن احمد دیت
- عباس اقبال آشتیانی (Abbas Eqbal Ashtiani)
منابع
- اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد، (1354ش.)، گرشاسبنامه، به کوشش حبیب یغمایی، تهران: افست مروی.
- اسدی طوسی، ابونصر علیبن احمد، (1362ش.)، گرشاسبنامه، به کوشش برات زنجانی، تهران: سپهر.
- سبحانی، توفیق، (1395ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران: زوّار
- شافعی، خسرو، (1384ش.)، زندگی و شعر صد شاعر از رودکی تا امروز، تهران: خورشید.
- فروزانفر، بدیعالزّمان، (1386ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشار.
- فرشادمهر، ناهید، (1385ش.)، زندگینامۀ شاعران نامی ایران، تهران: محمّد.
- میرباقری فرد، علیاصغر؛ براتی، محمود؛ آقاحسینی، حسین، (1394ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، ج. 2، تهران: سمت.
- تصویر موجود در سایت، برگرفته از ویکی پدیا است.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
گردآورنده