۱۸۷۴م. – ۱۹۲۶م.

ایرج‌میرزا ملقب به جلال‌الممالک و صدر الشعرا از شاعران برجسته دورة مشروطه و فرزند غلامحسین میرزای قاجار بود و نسبش به فتحعلی‌شاه، پادشاه دوم سلسلة قاجاریه، می‌رسید. او در 1874م. در تبریز به دنیا آمد. تحصیلات اولیه را توسط مربیان خصوصی و همچنین در مدرسة دارالفنون تبریز فراگرفت و در همین سنین با زبان‌های فرانسه، عربی و روسی آشنا شد. استعداد و قریحه شاعری وی مورد توجه امیرنظام گروسی، مؤسس مدرسة مظفری قرار گرفت و وی او را در سن هجده‌سالگی به سمت معاونت این مدرسه‌ منصوب کرد. پدر ایرج، غلامحسین میرزای قاجار، شاعر درباری مظفرالدین میرزا بود و ملقب به صدر الشعرا و بهجت بود. ایرج از همان ابتدا قریحه و ذوق شاعری داشت. وی در سن نوزده سالگی، درباره‌ی فوت پدرش چنین سروده است: ز آن همه امیدها که بودم در دل / نیست کنون غیر ناامیدی حاصل مرد همی صدر شاعران پدر من / یک‌دو‌سه مه پیش از این، به ناخوشی سل معدن فضل و کمال بود و همانا / معدن در زیر خاک دارد منزل ایرج‌میرزا پس از فوت پدرش، مدّتی نیز شاعر درباریِ مظفرالدین میرزا ولیعهد وقت بود و لقب صدر‌الشعرا را از وی دریافت کرد، لیکن از دربار کناره‌گیری کرد و به مشاغل دولتی در اتاق تجارت، اداره گمرک کرمانشاه و کردستان، وزارت معارف (فرهنگ)، ادارة مالیه (دارایی) خراسان، فرمانداری آباده و استانداری اصفهان پرداخت و در سال‌های پایانی عمرش به تهران آمد. ایرج‌میرزا در 1926م. بر اثر سکته قلبی در تهران درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله شمیران به خاک سپرده شد (دانشنامه ایرانیکا). شعر ایرج میرزا از مجاری متعددی سرچشمه می‌گیرد. استعداد ذاتی و خانواده اهل ادب، آشنایی وی با زبان‌های عربی و فرانسه، سفر به اروپا و جنبش مشروطه از جمله چیزهایی هستند که در شعر وی اثرگذارند. اکثر اشعار و آثار قابل‌توجه ایرج مربوط به نیمۀ دوم عمر اوست. وی از مدح و چاپلوسی بیزار است، در شعر خود به انتقاد اجتماعی می‌پردازد و از عادت‌های زشت و رسم‌های نامناسب انتقاد می‌کند. همچنین قطعاتی را نیز از جمله قطعه روباه و کلاغ و قلب مادر از شاعران اروپایی به فارسی ترجمه کرده است. از مطالب و مضامین کلی اشعار وی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• انتقاد از اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور؛
• انتقاد از حجاب؛
• تشویق جوانان به علم‌آموزی و اندوختن دانش؛
• توجه به تعلیم و تربیت کودکان؛
• حق‌شناسی و سپاسگزاری از مادر؛
• وطن‌پرستی و تشویق آن؛
• انتقاد از ریاکاری و بدکاری زاهدان.

هزل و طنز یکی از ویژگی‌های اشعار ایرج میرزا است. بنا به گفتة محمدجعفر محجوب، «کسانی کاز نزدیک با ایرج محشور و معاشر بوده‌اند، حکایت می‌کنند که وی در حال عادی و زندگی جاری روزانه، مردی متین و موقر و بسیار آرام بوده... اما در زیر نقاب این وقار و متانت ظاهری هزلی قوی پوشیده شده بوده... و رکیک‌ترین معنی‌ها را در قالب بازاری‌ترین الفاظ عرضه داشته است» (محجوب، 1353ش.، سی و پنج مقدمه). برخی از پژوهشگران و ادبیان نیز ایرادات بلاغی و دستوری را متوجه شعر وی کرده‌اند. از آثار وی می‌توان به آثار زیر اشاره کرد:

1. مثنوی عارف‌نامه.

در قالب مثنوی و مشتمل بر 515 بیت است که در هجو عارف قزوینی سروده شده است. ایرج در ضمن این مثنوی به انتقاد از حجاب، فضای سیاسی کشور و غیره می‌پردارد.

2. مثنوی زهره و منوچهر.

یک مثنوی عاشقانه است که ترجمة ناقصی از شکسپیر است. ایرج در داستان تغییراتی را اعمال کرده و آن را ایرانی کرده است. این منظومه در اواخر عمر وی سروده شده است. این مثنوی‌ها، به همراه قصائد، غزلیات، مثنویات، قطعه‌ها، رباعی‌ها، مسمط‌ها و قالب‌های نو در دیوان ایرج گردآوری شده است (محجوب، 1353ش.، 315).

3. انقلاب ادبی.

ملک الشعرای بهار، عباس ریشهری، شوریده‌ی شیرازی و صبوری اصفهانی نیز پس از فوت ایرج، به یاد وی سوگنامه‌هایی سروده‌اند.  

ادیبان، پژوهشگران و ایران‌شناسان بسیاری دربارۀ ایرج و آثار وی سخن گفته‌اند. از جملۀ آنان می‌توان به افراد زیر اشاره کرد (حائری،1366، 483):

1. آرتور آربری (Arthur Arberry)، استاد دانشگاه و مستشرق انگلیسی؛
2. محمد اسحاق (Mohammad Eshaq)، استاد دانشگاه کلکته (University of Calcutta)؛
3. ملک‌الشعرای بهار؛
4. سعید نفیسی؛
5. رشید یاسمی؛
6. حسین پژمان بختیاری؛
7. دینشاه ایرانی؛
8. جعفر شیدبان؛
9. سید محمدباقر برقعی؛
10. سید علی آذری؛
11. اسدالله ایزدگسب؛
12. پرویز سلطانی؛
13. غلامعلی حقیقی‌راد؛
14. حسین فریور؛
15. بهروز محمود بختیاری؛
16. وحید دستگردی.

محمد جواد احمدی زاده

تیرماه 1400 ش.