![](https://iranologists.org/wp-content/uploads/2020/05/shargh-shenasi-33.jpg)
ایرجمیرزا- Iraj Mirza
ایرجمیرزا ملقب به جلالالممالک و صدر الشعرا از شاعران برجسته دورۀ مشروطه و فرزند غلامحسین میرزای قاجار بود و نسبش به فتحعلیشاه، پادشاه دوم سلسلۀ قاجاریه، میرسید.
جلالالممالک ایرج میرزای قاجار
۱۸۷۴م. – ۱۹۲۶م.
ایرجمیرزا ملقب به جلالالممالک و صدر الشعرا از شاعران برجسته دورة مشروطه و فرزند غلامحسین میرزای قاجار بود و نسبش به فتحعلیشاه، پادشاه دوم سلسلة قاجاریه، میرسید. او در 1874م. در تبریز به دنیا آمد. تحصیلات اولیه را توسط مربیان خصوصی و همچنین در مدرسة دارالفنون تبریز فراگرفت و در همین سنین با زبانهای فرانسه، عربی و روسی آشنا شد. استعداد و قریحه شاعری وی مورد توجه امیرنظام گروسی، مؤسس مدرسة مظفری قرار گرفت و وی او را در سن هجدهسالگی به سمت معاونت این مدرسه منصوب کرد. پدر ایرج، غلامحسین میرزای قاجار، شاعر درباری مظفرالدین میرزا بود و ملقب به صدر الشعرا و بهجت بود. ایرج از همان ابتدا قریحه و ذوق شاعری داشت. وی در سن نوزده سالگی، دربارهی فوت پدرش چنین سروده است: ز آن همه امیدها که بودم در دل / نیست کنون غیر ناامیدی حاصل مرد همی صدر شاعران پدر من / یکدوسه مه پیش از این، به ناخوشی سل معدن فضل و کمال بود و همانا / معدن در زیر خاک دارد منزل ایرجمیرزا پس از فوت پدرش، مدّتی نیز شاعر درباریِ مظفرالدین میرزا ولیعهد وقت بود و لقب صدرالشعرا را از وی دریافت کرد، لیکن از دربار کنارهگیری کرد و به مشاغل دولتی در اتاق تجارت، اداره گمرک کرمانشاه و کردستان، وزارت معارف (فرهنگ)، ادارة مالیه (دارایی) خراسان، فرمانداری آباده و استانداری اصفهان پرداخت و در سالهای پایانی عمرش به تهران آمد. ایرجمیرزا در 1926م. بر اثر سکته قلبی در تهران درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله شمیران به خاک سپرده شد (دانشنامه ایرانیکا). شعر ایرج میرزا از مجاری متعددی سرچشمه میگیرد. استعداد ذاتی و خانواده اهل ادب، آشنایی وی با زبانهای عربی و فرانسه، سفر به اروپا و جنبش مشروطه از جمله چیزهایی هستند که در شعر وی اثرگذارند. اکثر اشعار و آثار قابلتوجه ایرج مربوط به نیمۀ دوم عمر اوست. وی از مدح و چاپلوسی بیزار است، در شعر خود به انتقاد اجتماعی میپردازد و از عادتهای زشت و رسمهای نامناسب انتقاد میکند. همچنین قطعاتی را نیز از جمله قطعه روباه و کلاغ و قلب مادر از شاعران اروپایی به فارسی ترجمه کرده است. از مطالب و مضامین کلی اشعار وی میتوان به این موارد اشاره کرد:
- انتقاد از اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور؛
- انتقاد از حجاب؛
- تشویق جوانان به علمآموزی و اندوختن دانش؛
- توجه به تعلیم و تربیت کودکان؛
- حقشناسی و سپاسگزاری از مادر؛
- وطنپرستی و تشویق آن؛
- انتقاد از ریاکاری و بدکاری زاهدان.
- مثنوی عارفنامه.
- مثنوی زهره و منوچهر.
- انقلاب ادبی.
ملک الشعرای بهار، عباس ریشهری، شوریدهی شیرازی و صبوری اصفهانی نیز پس از فوت ایرج، به یاد وی سوگنامههایی سرودهاند.
ادیبان، پژوهشگران و ایرانشناسان بسیاری دربارۀ ایرج و آثار وی سخن گفتهاند. از جملۀ آنان میتوان به افراد زیر اشاره کرد (حائری،1366، 483):
- آرتور آربری (Arthur Arberry)، استاد دانشگاه و مستشرق انگلیسی؛
- محمد اسحاق (Mohammad Eshaq)، استاد دانشگاه کلکته (University of Calcutta)؛
- ملکالشعرای بهار؛
- سعید نفیسی؛
- رشید یاسمی؛
- حسین پژمان بختیاری؛
- دینشاه ایرانی؛
- جعفر شیدبان؛
- سید محمدباقر برقعی؛
- سید علی آذری؛
- اسدالله ایزدگسب؛
- پرویز سلطانی؛
- غلامعلی حقیقیراد؛
- حسین فریور؛
- بهروز محمود بختیاری؛
- وحید دستگردی.
- آرینپور، ی. (1372ش.). از صبا تا نیما، ج. اول، زوّار.
- حائری، ه. (1366ش.). افکار و آثار ایرج، سازمان انتشارات جاویدان.
- حاکمی، ا. (1353ش.)، ادبیات معاصر ایران، دفتر نخست، شعر دورهی مشروطیت و معاصر. نشر امید.
- دهباشی، ع. (1387ش.)، سیری در زندگی و آثار ایرجمیرزا، اختران.
- محجوب، م. (1353ش.)، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرجمیرزا و خاندان و نیاکان او. شرکت چاپ آفست گلشن.
- Mahmoodi-Bakhtiari, B. (2012). IRAJ MIRZĀ. Encyclopædia Iranica, XIII/2: 202-204,