ایرانشناسی در هند
چکیده:
ایرانشناسی در هند پیشینۀ تحقیقاتی ندارد و بیشتر فعّالیّتهای فرهنگ ایرانی در هند به آموزش زبان فارسی مربوط میشود. آشنایی با تاریخ و فرهنگ هر کشوری در گرو پیوندهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آن با دیگر سرزمینهاست و هند دارای چنین پیوندهایی با ایران است و شناخت همین حوزههای محدود، فرصتی است برای گسترش فعّالیّتهای ایرانشناسی و شناخت نقاط اشتراک فرهنگی میان دو کشور.
مقدمه:
جریان ایرانشناسی در هند سابقة چندانی در تحقیق و پژوهش ایرانیان نداشتهاست. ازاینرو بررسی مبانی ایرانشناسی در هند کاملاً نو و تازه بهنظر میرسد؛ هرچند باید در نظر داشت که هرگونه تحقیقی درمورد مسایل تاریخی و فرهنگی ایران در هند با زبان و ادبیّات فارسی پیوند دارد و شکلگیری زمینۀ مطالعات ایرانشناسی در هند به ورود انگلیسیها به این سرزمین مربوط است، زیرا محققان انگلیسی در تحقیقات ایرانشناسی سررشته داشتند، همانگونه که در دیگر کشورهای اروپایی این مطالعات بهصورت وسیع انجام میشد.
دورۀ استعمار و مستعمرهنشینی این حُسن را داشت که زمینۀ شناختِ سرزمینهای تحت استعمار را فراهم سازد. اکتشافات باستانشناسی و آشنایی با فرهنگ و زبان هند، آغازگر مطالعات درمورد ریشههای فرهنگی و زبانی ایرانی در هند بودهاست و شرایطی را فراهم کرد تا دریچهای بهسوی مطالعات ایرانشناسی در هند شروع شود؛ آن هم باتوجه ویژه به زبان و ادبیّات فارسی و آثار برجستهای که به این زبان در دسترس بودهاست. البته آنچه باعث فقدان چارچوب و ابعاد مبانی ایرانشناسی در هند شدهاست تنها مربوط به کمکاری از سوی محققّان هندی نیست بلکه پژوهشگران ایرانی نیز توجّهی به ابعاد و حوزههای ایرانشناسی در هند نکردهاند. به این دلیل تحقیقات محدودی راجع به مطالعات ایرانشناسی در هند انجام شدهاست؛ از جمله کتاب مسلمانان در نهضت آزادی هند، تألیف آیتاللّه علی خامنهای که در سال 1347ش. منتشر شد و هدفش تحلیل نقش مسلمانان در مبارزه علیه استعمار انگلیس بود. مقالاتی هم در همایشهای مربوط به زبان و ادبیّات فارسی توسط استادان ایرانی و هندی ارائه شدهاست؛ از جمله مجموعه مقالات اوّلین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و هند که با همکاری مؤسسۀ تاریخ علم و فرهنگ در سال 1394ش. در قم منتشر شد که البتّه بیشتر به ابعاد زبان فارسی در هند پرداختهاست. با این توصیف از منابع و چارچوب تحقیق درمورد ایرانشناسی در هند، این مقاله به معرفی مراکز مهم، استادان زبان و ادبیّات فارسی و مطالعات ایرانشناسی در هند میپردازد.
معرفی مراکز مطالعات ایرانشناسی در هند
دربار شاهان مغول، مأمن زبان فارسی و رواج آن بود؛ زیرا زبان فارسی برای سدهها، زبان دیوانی، اداری و قضایی هند بود و در قرن نوزدهم میلادی بود که انگلیسیها رسمیّت اداری و قضایی زبان فارسی را از هند گرفتند؛ با این وجود آموزش زبان و ادبیّات فارسی به مراکز علمی و دانشگاهی هند راه یافت؛ بهطوریکه گروههای آموزش زبان فارسی قدیمیترین بخشهای دانشگاههای هند بهشمار میروند؛ امّا علاوهبر گروههای زبان فارسی دانشگاهی، چند مرکز ایرانشناسی و یا پژوهشی نیز وجود دارند که به فعّالیّت پیرامون مطالعات ایرانی میپردازند:
انجمن ایران- کلکته (Iran Society of Calcutta)
انجمن ایران- کلکته توسّط محقّق ادبیّات عرب و فارسی محمّد اسحاق شکل گرفت که استاد گروه عربیـ فارسی دانشگاه کلکته بود. محمّد اسحاق در سالهای 1930م. (1309ش.) و 1934م. (1313ش.) به ایران سفر کرد. او در این سفر نقاط مختلفی از ایران را دید و همچنین با شاعران و ادیبان برجستۀ ایرانی ملاقات کرد. محمّد اسحاق پس از بازگشت به هند، کتاب سخنوران ایران را در دو جلد به نگارش درآورد. پس از آن در کالج مطالعات شرقی و آفریقایی (School of Oriental and African Studies) انگلستان تحت نظر استادانی همچون ولادیمیر مینورسکی (Vladimir Minorsky) به مطالعه و تحقیق پرداخت. او در سال 1940م. (1319ش.) با گذراندن پایاننامۀ خود با عنوان شاعران معاصر فارسی زبان مدرک دکتری دریافت کرد و در همان زمان در لندن با انجمن ایران که برای گسترش فرهنگ و ادبیّات فارسی فعّالیّت میکرد، آشنا شد. این انجمن توجّه او را به خود جلب کرد تا جاییکه از آن بهعنوان الگوی کار خود در تأسیس انجمن کلکته بهره برد[1].
در تاریخ 27 آگوست 1944م. (1322ش.)، انجمن ایران- کلکته در لندن با هدف توسعۀ تحقیقاتی پیرامون زبان و ادبیّات، مذهب و فلسفه، هنر و علوم ایران شکل گرفت. شرایط انجمن بهگونهای بود که همۀ مردان و زنان از جوامع و ملیّتهای مختلف حقّ عضویت در این انجمن را داشته باشند. تأسیس انجمن با انتشار فصلنامهای با عنوان ایندوـایرانیکا (Indo-iranica journal) همراه شد و اوّلین شمارۀ این فصلنامه که به دو زبان انگلیسی و فارسی بود در ماه جولای سال 1946م. (1325ش.) انتشار یافت. مولانا ابوالکلام آزاد، اوّلین وزیر آموزش هند پس از استقلال این کشور، بعد از مطالعۀ این فصلنامه در 1953م. (1332ش.) کمکهزینهای به مبلغ ده هزار روپیه برای کمک به انتشار مداوم آن به تصویب رساند. این کمکهزینه در زمان وزارت همایون کبیر به سال 1961م. (1340ش.) به دوازده هزار روپیه رسید و در سال 1964م. (1343ش.) در زمان وزارت آقای چاگلا، وزیر آموزش هند، قطع شد[2].
بخشی از انتشارات انجمن ایران کلکته عبارت است از:
تأثیر ادبیّات فارسی بر ادبیّات انگلیسی در هند، حسن جوادی.
هنر خوشنویسی در دورۀ مغول، آر. نات.
نقدی به ادبیّات فارسی، علیاصغر حکمت.
دیوان کاهی، تصحیح پروفسور هادی حسن.
کتاب ادویه القلبیّه (ترجمۀ اردو)، شفاءالملک حکیم.
هند و ایران در دورۀ میانه.
سهم اقبال در ادبیّات هند و ایران.
آموزش در ایران تحت تأثیر اسلام (فارسی).
شاعران متوفّی بزرگ پنجاب، آر. ام. چوپرا.
مقالاتی دربارۀ ادب فارسی، محمّد منصور عالم.
فهرست ایندو ایرانیکا.
روابط فرهنگی هند و ایران در گذر زمان، آر. ام. چوپرا.
عبیدی، شاعر فارسیزبان بنگالی در قرن نوزدهم، آر. ام. چوپرا.
رومی، تعالیم و فلسفۀ او، آر. ام. چوپرا.
شاعران مشهور فارسی، آر. ام. چوپرا.
فارسی در آسام، محمّد منصور عالم.
دکتر محمّد اسحاق؛ حیات و دستاوردها، محمّد منصور عالم.
نگارستان عشق (اردو)، محمّد منصور عالم.
وحید؛ شاعر فارسیزبان کلکته در قرن نوزدهم، ام. فیروز.
مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه اسلامی علیگره(Aligrah Muslim University)
گروه زبان فارسي دانشگاه اسلامی علیگره با هدف ترويج زبان و ادب فارسي و حفظ ميراث فرهنگي هند و ايران در سال 1920م. (1299ش.) تأسيس شد. در این گروه استادانی مانند نذیر احمد اشتغال داشتند و شاگردان نامآوری نیز تربیت کردند. این گروه داراي کتابخانۀ مستقلی است و هر ساله سمینارهای بینالمللی مهمّی توسّط آنها برگزار میشود. آخرین سمینار این گروه میراث ادب فارسی در شبه قارّۀ و ایران بود که با حضور استادان و محقّقان هند، ایران و افغانستان در اردیبهشت 1397ش. برگزار شد. استادان گروه عبارتند از: خانم رعنا خورشيد، محمّد آصف نعيم صدّيقي، سيد محمّد اسد علي خورشيد، سيد محمّد اصغر، محمّد توصيف، محمّد عثمان غني، محمّد قمر عالم و محمّد قيصر. استادانی که بازنشسته شدهاند: آذرميدخت صفوي، افشان آفتاب خواجه، امّ هاني، خالد صدّيقي، سيّد راشد حسين، سميعالدّين احمد، شمعون اسرائيلي، شوکت نهال انصاري، ماريه بلقيس، محمّد طارق، محمّد معتصم عبّاسي، محمّد وارث کرماني، ممتاز علي خان، نبي هادي، نذير احمد و نجابت حسين.
مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه علیگره در سال 2006م. تأسيس شد و خانم آذرميدخت صفوي اوّلين رئيس آن بود. این مرکز تاکنون چندين سمينار بینالمللی برگزار کرده و نسخههاي خطّي متعددي را با همکاري مراکز ديگر چاپ کردهاست. انعکاس اخلاق در ادبیّات فارسی آخرین سمینار این مرکز بود که در اسفند 1396ش. با حضور استادان و پژوهشگرانی از هند، ایران، تاجیکستان و افغانستان برگزار شد[3].
دانشگاه پتنا (Patna University)
این دانشگاه در مرکز ایالت بیهار (Bihar) هند از ایالتهای فارسیدوست هند قرار دارد. عظیمآباد نام پیشین پتنا برای فارسیدانان با نام بیدل عظیمآبادی گره خوردهاست. دانشگاه پتنا و کالج و کتابخانۀ خدابخش، از منابع مهم زبان فارسی بهشمار میروند. دانشگاه پتنا در سال 1917م. (1296ش.) تأسیس شد و بخش زبان فارسی آن از سال 1920م. (1299ش.) تا به امروز فعّال است. این دانشگاه یکی از دانشگاههای ایالتی هند است[4].
کتابخانۀ رَضا رامپوری (Rampur Raza Library)
این کتابخانه قدیمیترین و مهمترین کتابخانۀ هند از نظر نسخههای خطّی است. این کتابخانه در شهر رامپور، ایالت اوتار پرادش (Uttar Pradesh) هند واقع شدهاست. بیشتر نسخههای خطّی فارسی این کتابخانه در زمرۀ آثار ادبی قرار دارند[5].
گروه فارسی- عربی دانشگاه کلکته (Department of Arabic-Persian of Calcutta University)
دانشگاه کلکته بههمراه دانشگاه مدرس (Madras University) و بمبئی (Mumbai University) از قدیمیترین دانشگاههای هند هستند. این دانشگاه در سال 1854م. تأسیس شد. گروه زبانهای فارسی و عربی این دانشگاه بهصورت گروه مشترک از سال 1907م. آغاز به کار کرد. این گروه از قدیمیترین مراکز آموزشی دانشگاهی زبان فارسی در هند است.
گروه فارسی، عربی و اردوی دانشگاه ویسوا بهاراتی (Visva-Bharat University)
دانشگاه ویسوا بهاراتی توسط رابیندرنات تاگور(Rabidranath Tagor) نویسنده و فیلسوف هندی در سال ۱۹۲۱م. (1300ش) در شهر شانتینیکتان (Shantinikten) بنا نهاده شده و بخش فارسی، عربی و اردوی این دانشگاه نیز کمی بعد، در سال ۱۹۲۷م. (1306ش.) تأسیس شد[6].
دیگر مراکز مرتبط با ایران شناسی در کشور هند عبارتند از:
کتابخانۀ دارالعلوم ندوه العلماء لکهنو (Darul Uloom Nadwatul Ulama of Luknow)
دانشگاه سیاجیرو مهاراجه در گجرات (Maharaja Sayajiro university of Barada)
کالج عمار سینک در سرینگر کشمیر هند (Amar Singh College)
اتاق ایرانشناسی در پنجاب (Iran House of Pinjab)
مرکز میکروفیلم نور در دهلی (Noor Microfilm Center of India)
خانههای فرهنگی ایران در دهلی (Cultural Houses of Iran in Delhi)
مرکز مطالعات ایران و هند (Center of Iran and India Studies)
بخش ایرانشناسی دانشگاه ملّیّۀ اسلامیّۀ دهلی(Jamia Millia Islamia)
مرکز مطالعات ایران و هند دانشگاه روهیلکند(Center of Studies of Iran and India of Rohilkhand University)
کتابخانۀ ملّی هند و انجمن آسیایی Asiatic) (Society
مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی ایران در هند
مرکز مطالعات فارسی- آسیایی دانشگاه جواهر لعل نهرو (Center of Persian and Center Asian Studies)
مرکز مطالعات هند و فارسی (Institute of Indo-Persian Studies)
افراد مهمّی که در حوزۀ ایرانشناسی هند فعّال هستند نیز عبارتند از:
منشی نوال کیشور (Nawal Kishor)، بنیانگذار چاپخانۀ سنگی در شهر لکهنو (Lucknow) رامپور بود و دارای نقشی مهمّی در توسعۀ زبان فارسی در هند.
امیرحسین عابدی، پدر زبان و ادب فارسی هند.
اظهر دهلوی، رئیس انجمن استادان زبان فارسی سراسر هند.
چَندر شیکهر (Chandar Shekhar) رئیس سابق دپارتمان زبان فارسی دانشگاه دهلی و مدیرگروه پژوهشگران در تهیّۀ فرهنگ دوزبانۀ هندی و فارسی و فرهنگ چهارزبانۀ فارسی، هندی، اردو و انگلیسی.
اختر مهدی، استاد زبان فارسی هند[7].
نتیجهگیری:
فعّالیّتهای ایرانشناسی در هند و کشورهای اروپایی متفاوت است. اروپا ابعاد گستردهتری از مطالعات ایرانشناسی را شامل میشود، درحالیکه در هند مطالعات و تحقیقات ایرانشناسی محدود و متمرکز بر زبان و ادبیّات فارسی است بنابراین مطالعات و تحقیقات ایرانشناسی در هند نیازمند توجّه جدّی از سوی محقّقان ایرانی است؛ زیرا که شناخت تاریخ و فرهنگ هر کشور در گرو آشنایی با تاریخ، فرهنگ و زبان سرزمینهای دیگری است که دارای هویّت مشترک فرهنگی و زبانی با آن هستند.
منابع:
- دهگانی، علی، ایرانشناسی در هند، قابل دسترسی در: http://dehgahi.blogfa.com/category/26.
- طرفداری، علیمحمّد (1392ش.)، «نشست تخصّصی آشنایی با جریانات ایرانشناسی و اسلامشناسی در شبهقارۀ هند»، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی ایران، nlai.ir/detail-page/accessed1396/08/16)
- visvabharati.ac.ir
- https://web.archive.org/web/20150605194704
- http://www.nahadiran.ir/viewcontent/?c_id=46918)
- calcuniv.ac.ir/academic/department/arabic.html.
گردآورنده:
شیدا صابری
مردادماه 1399ش.
[1] علی دهگانی، ایرانشناسی در هند، http://dehgahi.blogfa.com/category/26، آبان 1395ش.
[2] علی دهگانی، ایرانشناسی در هند، http://dehgahi.blogfa.com/category/26، آبان 1395ش
[3] علی دهگانی، ایرانشناسی در هند، http://dehgahi.blogfa.com/category/26، 14/04/1397ش.
[4] علی دهگانی، ایرانشناسی در هند، http://dehgahi.blogfa.com/category/26، 22/10/1394ش.
[5] علی دهگانی، ایرانشناسی در هند، http://dehgahi.blogfa.com/category/26، 14/05/1390ش.
[6] برگرفته از سایت دانشگاه ویسوا بهاراتی: www.visvabharati.ac.ir
[7] علیمحمّد طرفداری، «نشست تخصّصی آشنایی با جریانات ایرانشناسی و اسلامشناسی در شبهقارۀ هند»، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران، تیرماه 1392ش. www.nlai.ir/detail-page/accessed1396/08/16