ایران‌‌شناسی در اروپای شرقی (Iranian Studies in Eastern Europe)

انقلاب 1917م. باعث شد محققان جمهوری‌‌های شوروی به مطالعاتی در رابطه با هویت خود بپردازند و به گفتة پطروشفسکی علاقة خلق‌‌های فارسی‌‌زبان اتحاد شوروی به مطالعة تاریخ گذشته‌‌شان افزایش یافته بود و تحقیق بر روی ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران، توسة تاریخی و مبازرات طبقاتی، نهضت‌‌های اجتماعی ایران و تأثیر آن‌‌ها در ایدئولوژی سیاسی و مذهبی که رنگ مارکسیستی و لنینیستی داشت، گسترش یافت (پطروشفسکی، 1359ش.، 65و بیگدلی، 1382ش.، 129 و پورمانی، 1375، ص 159). در این میان ایران‌‌شناسانی هم بودند که دیدگاه مارکسیستی نداشتند مانند واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد (Vasily Vladimirovich Bartold) اما بررسی اختلافات اجتماعی و مبارزات طبقاتی تاریخ ایران از جمله زمینه‌‌های مطالعاتی او بوده است، به طوری که مهمترین آثار او به دوران پیش از انقلاب 1917ش. مربوط می‌‌شود و برخی دیگر از شرق‌‌شناسیان روسی مانند ولادیمیر مینورسکی (V. Minorsky) به دلیل تسلط ایدئولوژی بر مراکز علمی از روسیه به غرب مهاجرت کردند ولی نسل جدید شرق‌‌شناسان ایدئولوژی را برتر از علم دانسته و توجه آن‌‌ها به این مسأله بود که جامعة ایرانی به کدامین مرحله از تطور و تکامل رسیده و اینکه آیا ایران آمادگی پذیرش انقلاب سوسیالیستی را دارد یا خیر؟ (اتکین، 1371ش.، 309-308).

جنبة سیاسی همواره بر جنبة علمی تحقیقات شرق‌‌شناسی روسیه می‌‌چربید به طوری که در سال 1974م. در حالی که روسیه بورس تحصیلی به دانشجویان ایرانی می‌‌داد، ایران هیچ فرصتی برای دانشجویان روس ایجاد نکرد و حتی در مراسم جایزة فردوسی اجازه به شرکت پیسیکف (Pesikov) استاد زبان فارسی دانشگاه مسکو (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова, Moscow State University) داده نشد تا اینکه با وساطت ولیعهد، موفق به شرکت در مراسم گردید (بیگدلی، 1382ش.، 131).

مراکز ایران‌‌شناسی در روسیه شامل دانشگاه‌‌های مسکو، قازان، خارکوف، سن پطرزبورگ، دانشگاه دولتی اورال یکاترین‌‌بورک (Урáльский госудáрственный университéт и́мени А.М. Гóрького, Ural Yekaterinburg University) و دانشگاه علوم انسانی مسکو (Московский гуманитарный университет – МосГУ, Moscow Humanities University) می‌‌شود که در آن‌‌ها مراکز مهم آموزش زبان و ادبیات فارسی و مطالعات ایرا‌‌ن‌‌شناسی دایر است. مؤسسه لازارف (Լազարևի արևելյան լեզուների ինստիտուտ, Lazarev Institute of Oriental Languages) نیز از جمله مراکز مهم مطالعات شرقی بود که توسط یکی از تاجران ارمنی به نام لازارف در سال 1814م. تأسیس شد که در ابتدا برای آموزش دانش‌‌آموزان ارمنی در نظر گرفته شد اما بعدها به تربیت نیروهایی برای آینده سیاسی دولت پرداخت که به مطالعات خاورمیانه آگاهی داشته و به زبان فارسی هم آشنا باشند (اتکین، 1371ش.، 303 و اسزوفلادا، ۱۴۰۱ش.) با وجود این فعالیت‌‌ها، با فروپاشی اتحادجماهیر شوروی و استقلال جمهوری‌‌های خلق از آن، مراکز ایران‌‌شناسی جدیدی در هریک از آن‌‌ها شکل گرفت که ویژگی‌‌های خاص خود را داشت.