مطالعات ایران شناسان و پژوهشگران درباره ابن سینا
- تاریخ انتشار:
خلاصه سخن درباره ابن سینا همان اصطلاح همه چیز دان است. در این عصر وارد هر رشته‌ای شوید بهترین آن ابن‌سینا است. در سن ۱۸ سالگی، ابن سینا بر بسیاری از علوم زمانه خود تسلّط یافت. اما خود او می‌گوید:
دل گر چه در این بادیه بسیار شتافت
یک موی ندانست ولی موی شکافت
دل من هزار خورشید بتافت
و آخر به کمال ذره ایی راه نیافت
ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا (Avicenna) مشهور به ابوعلیِ سینا، ابن‌سینا، پورسینا و شیخ الرئیس، شرف الملک، حجت الحق، شاهزاده اطباء است. نام پدرش عبدالله است. در واقع ابن سینا، نبیره سیناست.
تولد و خانواده ابن سینا
در تولّد ابن‌سینا اختلاف نظر کمی وجود دارد. یکی از موهبات تاریخ زندگی ابن سینا آن است که بخشی از زندگینامه او به گفته خودش به نقل از شاگردش ابوعبید جوزجانی به نگارش درآمده است. در این کتاب می‌خوانیم: «پدرم عبدالله از مردم بلخ بود در روزگار نوح پسر منصور سامانی به بخارا درآمد. بخارا در آن عهد از شهرهای بزرگ بود. پدرم کار دیوانی پیشه کرد و در روستای خرمیثن به کار گماشته شد. به نزدیکی آن روستا، روستای افشنه بود. در آنجا پدر من، مادرم را به همسری برگزید و وی را به عقد خویش درآورد. نام مادرم ستاره بود من در ماه صفر سال 370(ه-.ق) از مادر زاده شدم. نام مرا حسین گذاشتند چندی بعد پدرم به بخارا نقل مکان کرد در آنجا بود که مرا به آموزگاران سپرد تا قرآن و ادب بیاموزم. دهمین سال عمر خود را به پایان می‌بردم که در قرآن و ادب تبحّر پیدا کردم آنچنان که آموزگارانم از دانسته‌های من شگفتی می‌نمودند.»
ویلیام گهلمن (William .E. Gohlman) در کتاب زندگینامه زندگینامه ابوعلی سینا تاریخ تولّد او را شهریور 359 (ه.ـ.ش) که مؤید صحت همین تاریخ است عنوان می‌کند.
هنری کربن (Henry Corbin)، هنری توماس (Henry Thomas) و فضل الرّحمن، تاریخ فوت او را 428 هجری می‌دانند.
ابن سینا در کودکی نبوغ شایانی از خود بروز داد «حسین مدتی به تعلّم قرآن و علوم ادب و فقه و حساب مشغول بود، تا اینکه ابوعبدالله ناتلی، که از دانشمندان به نام آن زمان بود وارد بخارا شد و به خواهش عبدالله به خانه او درآمد و به تربیت حسین پرداخت. حسین منطق و اصول اقلیدس و مجسطی را نزد ناتلی آموخت و چون ناتلی به خوارزم عزیمت کرد خود به تنهایی به تحقیق و مطالعه در علوم الهی، طبیعی، طب و ریاضیات پرداخت و به خصوص در پزشکی مهارتی تمام یافت. چنانکه پادشاه سامانی، نوح بن منصور را که سخت بیمار بود و پزشکان در معالجه‌اش درمانده بودند درمان کرد و به دستگاه سامانیان راه یافت و از کتابخانه معتبری که سامانیان فراهم ساخته بودند استفاده بسیار کرد. خود وی در این باره می نویسد: «کتاب‌های گوناگونی که من در آنجا دیدم و خواندم کسی حتی نام آنها را نشنیده بود… پس آن کتابها را خواندم و از آنها بهره‌مند شدم.»
آغاز شهرت، سفرها و مهاجرت های ابن سینا
در جوانی از جمله دانشمندان و پزشکان خاص دربار امیر نوح سامانی در بخارا بود. در زمان سامانیان، بخارا به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام با بغداد رقابت می‌کرد. در هجده سالگی، چنانکه خود نوشته است از تعلّم همه‌ی علوم فارغ شد و در بیست و یک سالگی دست به تألیف و تصنیف زد.
سپس با زوال سامانیان و نزدیک شدن خطر سپاه سلطان محمود غزنوی از بخارا به گرگانج خوارزم رفت و از آنجا به گرگان نزد امیران آل زیار پناه برد. این بار ابوعبید جوزجانی، یکی از باوفاترین شاگردانش، به خدمت او پیوست و هم در این سفر کتاب «المختصر الاوسط»، «کتاب المبدأ و المعاد» و مقداری از کتاب معروف «قانون» و «نجات» را تألیف کرد.
در حدود سال405 (هـه.ق) به ری رفت. فخرالدّوله دیلمی را که بیمار بود معالجه کرد، ولی با وجود حُسن استقبالی که از وی به عمل آمد، مدت زیادی در آن شهر باقی نماند. در اوایل سال 406 (هـه.ق) به قزوین و از آنجا به همدان رفت. در آن شهر 9 سال به سر برد. مورد توجّه خاص شمس الدّوله دیلمی قرار گرفت و در همین سال به وزارت رسید.
زندانی شدن و تألیفات ابن سینا
پس از مرگ امیر، وی را زندانی کردند. چهار ماه اسارت باعث شد تا ابن سینا تعدادی از کتب و رسالات مهم خود را تألیف کند. بعد از رهایی از حبس، مدتی در همدان بود و آن گاه ناشناخته با شاگردش ابوعبید جوزجانی نزد علاءالدّوله کاکویه، حاکم اصفهان رفت و در خدمت او بود تا نهایتاً در همین منصب در سفر به همدان در سال 428 (ه.ق) درگذشت.
هیو چیشولم (Hugh Chisholm) روزنامه نگار انگلیسی و سردبیر نسخه‌های دهم تا دوازدهم دائره‌المعارف بریتانیکا از فراز و نشیب زندگی و مرگ ابن سینا نوشته است.
تأثیرات فلسفی و علمی ابن سینا
دکتر سجّاد.اچ. ریزوی (Sajjad H. Rizvi) معتقد است که ابن سینا مسلّماً تأثیر گذارترین فیلسوف عصر ماقبل مدرن است.
آثار ابن سینا در اواسط قرن ششم قمری و یا دوازدهم میلادی در اسپانیا به زبان لاتین ترجمه گردید. نفوذ ابن سینا در غرب عمیق و گسترده بوده و از زمان آلبرتوس ماگنوس (Albertus Magnus) مشهور به آلبرت کبیر به صورت محسوس آغاز شد. او اوّلین متفکّری است که در قرون وسطی، آرای ارسطوییان را به غربیان عرضه کرد.
وی پس از آنکه با فلسفه ارسطو از طریق شارحان مسلمان آشنا شد، درصدد برآمد با نوشتن شرح و تفسیر بر آنها، یک مجموعه معرفتی کامل، مشتمل بر همه علوم را بر لاتینیان عرضه کند. تلفیق فلسفه با عقاید دینی، گرچه در آن زمان رسماً از سوی کلیسا تحریم شده بود، ولی توسط وی و شاگردش آکویناس در الهیّات کاتولیک به رسمیت شناخته شد. نقش و جایگاه آلبرت را بیشتر باید در پرورش شاگردی همچون آکویناس که بزرگترین فیلسوف و متکلّم در تمام اعصار مسیحیت است، جستجو کرد. مابعدالطّبیعه آکویناس (و الهیات او) بدون توجّه به دینی که او به ابن سینا دارد غیر قابل درک خواهد بود و جالب این است که آکویناس همواره به این موضوع از دیدگاه‌های ابن سینا اذعان داشته و از او به عنوان یک متفکّر طراز اوّل نام می برد. توماس تنها در فصل اوّل کتاب جامع الهیات بیش از 250 بار برای تأایید مطالب خود از ابن سینا نام می برد. او هرگاه توافقی بین آراء ابن سینا و مبانی کلام مسیحیّت می یافت، ابراز خشنودی می‌کرد. آکویناس در بسیاری از تعاریف و مفاهیم مابعدالطّبیعی تحت تأاثیر ابن سینا بود.
ترجمه آثار ابن سینا
ابراهیم ابن داوود (Abraham ibn Daud) به همراه گوندی سالینوس (Gundisalinus Dominicus) (یا گوندی سالوی)، قسمت‌هایی از کتاب عظیم شفای ابن سینا را ترجمه کردند که عمدتاً شامل علم النّفس، مابعدالطّبیعه و طبیعیّات شفا بود.
گوندی سالینوس مترجم کتاب رساله حیوان ابن سینا خود کتابی درباره نفس نوشت که در حد وسیع، نقل کلی نظریات ابن سینا است. همین امر در مورد فیلسوفان و دانشمندان قرون وسطی، رابرت گروستست ( Robert Grosseteste) و راجر بیکن (Roger Bacon) نیز صادق است. دان اسکاتوس (Duns Scotus) از بهترین مفسّران اخیر ارسطو، نیز گواه نفوذ عمیق ابن سینا است.
پروفسور ادوارد براون (Edward Granville Browne) ترجمه متون شرقی به اروپایی را در قرون مختلف بررسی کرده است. از قرن دوازدهم به بعد، آثار ابن سینا در میان لیست ترجمه دیده میشود. همچنین بهترین مترجمین آثار او را راجر بیکن(Roger Baco n) و ریموند (Raymond Lull) و ارمگان (Armegand) می داند.
مرکز نشر دانشگاهی نیز کتابشناسی ابن سینا را به همت رامین خانبگی در سال 1389(ش.) چاپ کرده است که در این کتاب فهرست جامعی از همه ترجمه‌های آثار ابن‌سینا به زبان‌های لاتین و همچنین بیش از 2300 مقاله و کتاب درباره ابن‌سینا گردآوری شده است. در فصل نخست این کتاب با عنوان نوشته‌های ابن‌سینا به معرفی 326 ترجمه موجود از آثار این دانشمند ایرانی از قرن پانزدهم تا قرن بیست و یکم اختصاص دارد. این اثر تاکنون کامل‌ترین کتاب شناسی ابن‌سینا محسوب میشود.