انگلبرت کمپفر
- تاریخ انتشار:
شناسنامه
انگلبرت کمپفر: جاذبه‌های شگفت‌انگیز ایران، ۱۶۸۴م. – ۱۶۸۸م.؛ سفرها و مشاهدات (Engelbert Kaempfer: Exotic Attractions in Persia, 1684–1688: Travels & Observations)
نویسنده: انگلبرت کمپفر (Engelbert Kaempfer)؛ مترجمان: ویلم فلور (Willem Floor)و کولت اوآهس (Colette Ouahes)
سال انتشار: 2018م.
آخرین چاپ موجود در بازار: 2018م.
ناشر: نشر مِج (Mage Publishers)
نحوه دسترسی:
مروری بر منبع (مهم‌ترین سرفصل‌ها)
این کتاب ترجمه کامل چهار کتاب از اثر مشهور انگلبرت کمپفر با عنوان «در باب لذت‌های بدیع و کمیاب» (Amoenitatum Exoticarum) است که بخش‌های مربوط به ایران را دربر می‌گیرد. اصل اثر در سال 1712م. به زبان لاتین منتشر شد و بخش‌هایی از آن بعدها به آلمانی ترجمه شد، اما کتاب حاضر نخستین ترجمه کامل چهار بخش مربوط به ایران به زبان انگلیسی است. کتاب نخست بیش‌تر به ساختار سیاسی و اداری ایران صفوی اختصاص دارد و اطلاعاتی درباره شاه سلیمان صفوی، تاج‌گذاری او، سیمای شاه، اعتمادالدوله، فرماندهان نظامی و ارتش، مقامات دربار، نظام مالی و درآمدها و هزینه‌های حکومت، رهبران مذهبی، بناهای دینی، دستگاه سلطنتی، مقامات شهری و استانی و نیز ویژگی‌های دربار ارائه می‌کند. توصیف کاخ‌ها و باغ‌های سلطنتی، حرم، تشریفات دربار و آیین استقبال از مهمانان هم از بخش‌های مهم این قسمت است. کتاب دوم بیش‌تر ماهیتی جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی دارد و به مکان‌ها و پدیده‌های مختلف ایران می‌پردازد؛ از دریای خزر، باکو و پدیده‌های طبیعی آن گرفته تا اصفهان، تخت جمشید و نقش‌رستم. کمپفر همچنین درباره آرامگاه حافظ و سعدی، کشت انگور در شیراز، مناطق جنوبی ایران، آثار و بقایای تاریخی و گروه‌های دینی و مذهبی مشاهداتی ارائه می‌کند. این بخش برای مطالعه منظر شهری، بناهای تاریخی، جغرافیای تاریخی و میراث فرهنگی ایران صفوی اهمیت ویژه‌ای دارد. کتاب سوم وجه پزشکی، طبیعی و مردم‌شناختی اثر را برجسته می‌کند. موضوعاتی مانند افسانة «بره گیاهی»، ماهی برق‌دار خلیج فارس، مومیایی، گیاهان دارویی، آنغوزه و مواد و شیوه‌های مصرفی ایرانیان، از جمله استفاده تفریحی از حشیش، در این بخش بررسی شده‌اند. کتاب چهارم به‌طور کامل به نخل اختصاص دارد و تاریخچه، ویژگی‌های گیاه‌شناختی، شیوه کشت، باروری، تولید و کاربردهای مختلف نخل و خرما و نیز زندگی و رفت‌وآمد در نخلستان‌ها را بررسی می‌کند.
نقدی بر منبع (نقاط قوت و یا ضعف منبع)
مهم‌ترین نقطه قوت اثر دقت مشاهده و رویکرد تجربی کمپفر است. او فقط به بازگویی نوشته‌های رایج یا گفته‌های پیشینیان اکتفا نمی‌کرد، بلکه می‌کوشید مشاهدات خود را به‌طور مستقیم بررسی، اندازه‌گیری و ثبت کند و برای بسیاری از موضوعات نیز تصاویر و طرح‌های دقیق تهیه می‌کرد. همین ویژگی سبب شده اثر او یکی از منابع مهم برای مطالعه تاریخ و فرهنگ ایران قرن هفدهم به شمار رود. گستردگی موضوعات نیز مزیت مهم دیگری است؛ زیرا کتاب هم‌زمان اطلاعاتی درباره حکومت و دربار، جغرافیا، بناها و آثار تاریخی، گیاهان و جانوران، پزشکی، اقتصاد و برخی جنبه‌های زندگی اجتماعی ارائه می‌کند. ترجمه و یادداشت‌های ویلم فلور و کولت اوآهس نیز دسترسی پژوهشگران معاصر به این متن دشوار لاتین را بسیار آسان‌تر کرده است.
اما کتاب را نباید گزارشی جامع از تمام ابعاد جامعه صفوی دانست. تمرکز کمپفر به‌شدت متأثر از علایق علمی و حرفه‌ای اوست و موضوعاتی مانند طبیعت، پزشکی، گیاه‌شناسی، دربار و ساختار حکومت در این اثر برجستگی بیش‌تری دارند. از سوی دیگر، این اثر برگرفته از مشاهده یک مسافر اروپایی در چارچوب روابط دیپلماتیک و تجاری اروپاییان با ایران است؛ بنابراین در استفاده پژوهشی باید زاویه دید، زمینه فرهنگی و محدودیت‌های مشاهده ناظری خارجی در نظر گرفته شود. همچنین بخشی از مطالب به توصیف‌هایی اختصاص دارد که امروز بیش از آنکه منبع مستقیمی برای تاریخ سیاسی باشند، برای مطالعه تاریخ علم، طب، جغرافیا، مردم‌شناسی و شکل‌گیری تصویر اروپا از ایران ارزشمندند.
این کتاب در حوزه ایران‌شناسی منبعی بسیار ارزشمند برای مطالعه ایران عصر صفوی در اواخر قرن هفدهم است، به‌ویژه در پژوهش‌هایی که به ساختار حکومت و دربار، جغرافیای تاریخی، شهرهای اصفهان و شیراز، تخت جمشید و آثار باستانی، زندگی اجتماعی، طب و داروشناسی، گیاه‌شناسی و نیز اقتصاد و معیشت مرتبط با نخل و خرما می‌پردازند. همچنین می‌توان مشاهدات کمپفر را در کنار منابع فارسی دوره صفوی و گزارش‌های دیگر مسافران اروپایی قرار داد و با مقایسه آن‌ها هم به شناخت دقیق‌تر جامعه صفوی، هم به مطالعه چگونگی بازنمایی ایران در دانش اروپایی دست یافت. از این دیدگاه، این اثر فقط یک سفرنامه نیست، بلکه منبعی میان‌رشته‌ای در تاریخ، ایران‌شناسی، تاریخ علم، جغرافیای تاریخی و مطالعات فرهنگی به شمار می‌رود.