«نامشخص»، زنده در ۹۴۳م. – حدود

ربنجنی بخارایی در سال ۹۴۳م./331ق. در سوگ نصربن احمد سامانی مرثیه‌ای سروده است (دانشنامة ایران زمین، 1400). این قطعه اولین نمونه از اشعار فارسی است که علاوه بر مرثیه، تهنیت را نیز دربردارد (ساورسفلی، 1393ش.، 476). سه بیت از این قطعه در تاریخ بیهقی نقل شده است. این سه بیت را فرّخی در قصیده‌ای به مناسبت درگذشت محمود غزنوی و جلوس پسرش، محمد ارائه کرده است. از اشعار ربنجنی ۹۵ بیت در تذکره‌ها و لغت‌نامه‌ها در دسترس است (دیکشنری آبادیس، 1399ش.). فرخی سیستانی ربنجنی را شاعری استاد نامیده است. در اشعار ربنجنی واژگان فارسی زیادی استفاده شده است که این مسئله نشان‌دهندة کاربرد این واژگان در قرن چهارم ق. است. این موضوع باعث شده فرهنگ‌نویسان و ادیبان در سال‌های بعد از او از اشعار او به عنوان شاهد لغوی و ادبی استفاده کنند و با استفاده از اشعار او فنون بلاغت را توضیح دهند (افکنده، 1398ش.). ربنجنی اغلب از تشبیهات حسی برای شعر خود استفاده می‌کرده و علاوه براین در اشعار خود طبیعت را نیز وصف می‌کرده است. در اشعار او مدح و هجو وجود دارد. بیشتر اشعار ربنجنی به صورت پراکنده در فرهنگ‌ها آمده است و بیتی هم از او در المعجم فی معاییر اشعار العجم ارائه شده است (ساورسفلی، 1393ش.، 476). ربنجنی از شاعران مشهور و به‌نام دورة خود بوده است. عوفی در تعریف شعر او گفته است: «شعر او در غایت دقّت و نهایت رقّت» بود و منوچهری نیز در قصیده‌ای نام او را در ردیف شاعران بزرگ پیش از خود آورده است. سبک شعری ربنجنی سـاده و بی‌پیرایه، مانند اشعار شاعران هم‌‌عصرش همچون رودکی است. دیوان ربنجنی شامل مدایح، مراثی، شعر غنایی و هجویات هزل‌گونه بوده که ابیاتی از آنها امروزه به جا مانده است،‌ مدبـری نیز ۹۵ بیت از اشعـار او را گردآوری کـرده اسـت (افکنده، 1398ش.).

به گفتۀ ژیلبر لازار  (Gilbert Lazard) ابیاتی که در فرهنگ‌ها به نام ابوالعباس یا ابوالعباس عباسی ضبط شده با توجه به قراین و شواهد متعلق به ربنجنی است. لازار اشعار ربنجنی را بـه زبان فرانسه ترجمه کرده است. به باور او برخی از این ابیاتْ غنایی یا اخلاقی و بیشتر هجوآمیز است و به طور کلی این ابیات اغلب واقعیت‌های سادۀ زندگی روزمره را تداعی می‌کنند (افکنده، 1398ش.). اسامی برخی از مهم‌ترین ایران‌شناسانی که دربارة ابوالعباس ربنجنی دست به تحقیق و پژوهش زده‌اند

1. ژیلبر لازار (Gilbert Lazard)؛
2. محمد دبیرسیاقی؛
3. ذبیح الله صفا.

1. افکنده، ا. (1398ش.). ربنجنی. مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. بازیابی شده در 09/04/1400 از  https://www.cgie.org.ir/fa/article/246191/ ربنجنی

2. دانشنامۀ ایران زمین. (1400ش.). مرثیه‌سرایی. http://portal.nlai.ir
3. دانشنامۀ آزاد پارسی. (1399ش.). ابوالعباس ربنجنی فضل بن عباس. بازیابی‌شده در 09/04/1400 از https://abadis.ir/fatofa/ ابوالعباس-ربنجنی-فضل-بن-عباس/

4. ساورسفلی،‌ س. (1393ش.). ربنجنی، ‌ابوالعباس فضل بن عباس. دانشنامۀ جهان اسلام، 19: 476-477.

المیرا کریمی

تیرماه 1400ش.