اهلی شیرازی Ahli Shirazi

اهلی شیرازی با شاه اسماعیل و شاه تهماسب صفوی معاصر بود. او در جوانی از شیراز عزم هرات کرد و به دربار سلطان حسین بایقرا رفت. مدّتی نیز در آذربایجان به دربار آق‌قویونلوها راه یافت. پس از به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل به خدمت او پیوست و مثنوی سِحرِ حلال را به نام او ساخت. اهلی، علاوه‌بر مدح پادشاهان، عدّه‌ای از وزرا را هم مدح گفته‌است (سبحانی، ۱۳۴۴، ۳۸۵). وی از شاگردان علاّمه دوانی بوده و در اغلب علوم عهد خود مخصوصاً در علوم ادبی، اطّلاعات بسیار زیادی داشته‌است. تنوّع آثار او و به‌خصوص توجّه او به آثار مصنوع، نشانه‌ای از همین اطّلاعات مختلف ادبی وی است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۵). جای هیچ‌گونه شبهه نیست که او به مذهب شیعه دوازده امامی معتقد بوده‌است. در اشعارش این مطلب هویدا است و قصاید متعدّدی در مدح حضرت علی(ع) و فرزندانش سروده‌است. یکی از پنج ترکیب‌بندش نیز در نعت رسول(ص) و اهل بیت اوست که در پانزده بند سروده‌است و در آن از یکایک امامان نام برده‌است (ربّانی، ۱۳۴۴، ۶). اهلی در سرودن انواع شعر مهارت داشت. قصاید خود را به اقتفای استادان مقدّم بر خود به‌ویژه انوری، خاقانی، ظهیر، کمال اصفهانی و سلمان ساوجی سرود و در غزل نیز از حافظ و سعدی استقبال کرد. او توانایی خاصّی در سرودن قصیدۀ مصنوع داشت، چنان‌چه سه قصیدۀ مصنوع ساخت که به‌ترتیب در مدح امیر علیشیر نوایی، سلطان یعقوب و شاه اسماعیل است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۶). او در سبک عراقی شعر می‌سرود و نشانه‌های سبک هندی در شعر او نیست. این سبک در آن زمان هنوز رواج نداشته و قوام نگرفته بوده‌است (ربّانی، ۱۳۴۴، ۶۵). آثار

1. یکی از آثار اهلی مثنوی شمع و پروانه است. این مثنوی بر وزن خسرو و شیرین و یوسف و زلیخای نظامی است و از ثمرات ایّام جوانی شاعر است. این مثنوی را در سال ۸۹۴ق. سروده‌است. ابیات آن هزار و یک بیت است که به تعداد اسامی آفریدگار می‌باشد. این مثنوی از لحاظ مضمون در خور اعتنا است. موضوع آن در مثنوی شاعران دیگر سابقه نداشته و نیز حدیث عشق و سوز و گداز از هر دو جانب است و بدین لحاظ لطافت مخصوصی دارد و خود شاعر حدیثش را شیرین‌تر از حدیث شیرین و فرهاد و جانسوزتر از قصّۀ لیلی و مجنون دانسته‌است (ربّانی، ۱۳۴۴، ۷۱-۷۲).
2. مثنوی دیگر او سِحرِ حلال است در پانصد و بیست بیت به نام شاه اسماعیل صفوی. این مثنوی مقدّمۀ منثوری هم دارد. موضوع آن عاشقانه است و دربارۀ عشق جم به دختر پسر عموی خود، گل است که سرانجام به ازدواج منجر می‌شود (سبحانی، ۱۳۹۵، ۳۸۵).
3. دیوان اشعار که شامل چند مجموعه است از رباعیّات: ۱) ساقی‌نامه ۲) رباعیّات گنجفه حاوی ۶۳۶ رباعی دربارۀ بازی گنجفه که نوعی بازی ایرانی شبیه ورق بازی است، ۳) رباعیّات عادی و معمول که شامل ۶۳۶ رباعی است. قصاید او متعدّد است و مقداری از آن‌ها در منقبت رسول(ص) و ائمّۀ دین و مرثیۀ شهدای کربلا و توحید و حکمت است و باقی در مدح سلاطین و اکابر. غزل‌های او بالغ بر ۱۴۰۱ غزل است. مجموع ابیات و غیر از سه قصیدۀ مصنوعش، در جمع ۱۴۷۳۵ بیت است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۶).

از کتاب هدیة العارفین منقول است که در کل دوازده کتاب به اهلی منسوب است. از این تعداد، پنج کتاب موجود نیست و ما ندیده‌ایم که عبارتند از: تحفة السلطان فی مناقب ‌النعمان، ترجمۀ مواهب الشریعة به فارسی، مجمع البحرین، رسالۀ معمّا، رسالۀ عروض و قافیه. عناوین سایر آثار منسوب به او عبارتند از:

• زبدة الأخلاق
• سرّ الحقیقة
• مجمع البحرین
• مخزن المعانی