
اهلی شیرازی - Ahli Shirazi
اهلی شیرازی (Ahli Shirazi) از شاعران نامی اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری قمری است.
نام کامل و سبب شهرت
نام وی محمّد بودهاست لیکن در هیچ جای آثارش جز تخلّص خود را نیاوردهاست، حتّی در دیباچههای نثری که برای مثنوی سِحرِ حلال و قصاید مصنوع و ساقینامه آورده، همهجا از خود اهلی شیرازی نام بردهاست. تذکرهنویسان نیز نام او را ذکر نکردهاند و همه اهلی شیرازی به اضافۀ لفظ مولانا یا مُلّا آوردهاند. معتبرترین سند، سنگ آرامگاه اوست که او را شیخ محمّد اهلی شیرازی نام بردهاست (ربّانی، ۱۳۴۴، ۱).
تولد و درگذشت
وی بایستی در سال ۸۵۸ق. به دنیا آمده باشد زیرا وقتی ۸۴ سال عمر را از سال ۹۴۲ق. که سال وفات اوست کسر کنیم ۸۵۸ق. بهدست خواهد آمد (ربّانی، ۱۳۴۴، ۲).
در سال وفات او هیچگونه شبههای وجود ندارد و اختلافی در میان نیست. اهلی شیرازی به سال ۹۴۲ق. درگذشت و بهترین سند، قطعهای است که در تاریخ وفات وی سروده، در کتابها ذکر شده و بر سنگ قبر وی نگاشتهاند. آرامگاه اهلی در سمت راست آرامگاه خواجۀ بزرگ شمسالدّین حافظ شیرازی قرار دارد و از مؤیّدات این معنی بعضی قطعات شاعر است؛ مثلاً قطعۀ ۸ و ۱۲ (در بخش تواریخ کتاب کلیّات دیوان اشعار اهلی شیرازی) در هر دو قطعه تاریخ وفات اشخاص ۹۴۱ق. میباشد و قطعاً شاعر تا آن سال در قید حیات بودهاست (ربّانی، ۱۳۴۴، ۲).
آثار و اندیشه های او
اهلی شیرازی با شاه اسماعیل و شاه تهماسب صفوی معاصر بود. او در جوانی از شیراز عزم هرات کرد و به دربار سلطان حسین بایقرا رفت. مدّتی نیز در آذربایجان به دربار آققویونلوها راه یافت. پس از به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل به خدمت او پیوست و مثنوی سِحرِ حلال را به نام او ساخت. اهلی، علاوهبر مدح پادشاهان، عدّهای از وزرا را هم مدح گفتهاست (سبحانی، ۱۳۴۴، ۳۸۵). وی از شاگردان علاّمه دوانی بوده و در اغلب علوم عهد خود مخصوصاً در علوم ادبی، اطّلاعات بسیار زیادی داشتهاست. تنوّع آثار او و بهخصوص توجّه او به آثار مصنوع، نشانهای از همین اطّلاعات مختلف ادبی وی است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۵). جای هیچگونه شبهه نیست که او به مذهب شیعه دوازده امامی معتقد بودهاست. در اشعارش این مطلب هویدا است و قصاید متعدّدی در مدح حضرت علی(ع) و فرزندانش سرودهاست. یکی از پنج ترکیببندش نیز در نعت رسول(ص) و اهل بیت اوست که در پانزده بند سرودهاست و در آن از یکایک امامان نام بردهاست (ربّانی، ۱۳۴۴، ۶).
اهلی در سرودن انواع شعر مهارت داشت. قصاید خود را به اقتفای استادان مقدّم بر خود بهویژه انوری، خاقانی، ظهیر، کمال اصفهانی و سلمان ساوجی سرود و در غزل نیز از حافظ و سعدی استقبال کرد. او توانایی خاصّی در سرودن قصیدۀ مصنوع داشت، چنانچه سه قصیدۀ مصنوع ساخت که بهترتیب در مدح امیر علیشیر نوایی، سلطان یعقوب و شاه اسماعیل است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۶). او در سبک عراقی شعر میسرود و نشانههای سبک هندی در شعر او نیست. این سبک در آن زمان هنوز رواج نداشته و قوام نگرفته بودهاست (ربّانی، ۱۳۴۴، ۶۵).
آثار
- یکی از آثار اهلی مثنوی شمع و پروانه است. این مثنوی بر وزن خسرو و شیرین و یوسف و زلیخای نظامی است و از ثمرات ایّام جوانی شاعر است. این مثنوی را در سال ۸۹۴ق. سرودهاست. ابیات آن هزار و یک بیت است که به تعداد اسامی آفریدگار میباشد. این مثنوی از لحاظ مضمون در خور اعتنا است. موضوع آن در مثنوی شاعران دیگر سابقه نداشته و نیز حدیث عشق و سوز و گداز از هر دو جانب است و بدین لحاظ لطافت مخصوصی دارد و خود شاعر حدیثش را شیرینتر از حدیث شیرین و فرهاد و جانسوزتر از قصّۀ لیلی و مجنون دانستهاست (ربّانی، ۱۳۴۴، ۷۱-۷۲).
- مثنوی دیگر او سِحرِ حلال است در پانصد و بیست بیت به نام شاه اسماعیل صفوی. این مثنوی مقدّمۀ منثوری هم دارد. موضوع آن عاشقانه است و دربارۀ عشق جم به دختر پسر عموی خود، گل است که سرانجام به ازدواج منجر میشود (سبحانی، ۱۳۹۵، ۳۸۵).
- دیوان اشعار که شامل چند مجموعه است از رباعیّات: ۱) ساقینامه ۲) رباعیّات گنجفه حاوی ۶۳۶ رباعی دربارۀ بازی گنجفه که نوعی بازی ایرانی شبیه ورق بازی است، ۳) رباعیّات عادی و معمول که شامل ۶۳۶ رباعی است. قصاید او متعدّد است و مقداری از آنها در منقبت رسول(ص) و ائمّۀ دین و مرثیۀ شهدای کربلا و توحید و حکمت است و باقی در مدح سلاطین و اکابر. غزلهای او بالغ بر ۱۴۰۱ غزل است. مجموع ابیات و غیر از سه قصیدۀ مصنوعش، در جمع ۱۴۷۳۵ بیت است (فرشادمهر، ۱۳۸۵، ۲۳۶).
- زبدة الأخلاق
- سرّ الحقیقة
- مجمع البحرین
- مخزن المعانی
اسامی ایران شناسان پژوهشگر
- ادوارد براون (Edward Granville Browne)
- وی رل تکستون (Wheeler M. Thackston)
- آگفانگل افیموویچ کریمسکی (Ahatanhel Yukhymovych Krymsky)
- یان ریپکا (Jan Rypka)
منابع
- ربّانی، حامد، (۱۳۴۴ش.)، کلیّات اشعار مولانا اهلی شیرازی، کتابخانه سنایی.
- سبحانی، توفیق، (۱۳۹۵ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران: زوّار.
- شافعی، خسرو، (۱۳۸۴ش.)، زندگی و شعر صد شاعر از رودکی تا امروز، تهران: خورشید.
- فرشاد مهر، ناهید، (۱۳۸۵ش.)، زندگینامۀ شاعران نامی ایران، تهران: محمّد.
- کرمانی، صابر، (۱۳۸۰ش.)، سیمای شاعران: شرح حال و نمونه آثار شعرای نامی ایران از قدیمیترین ایّام تا عصر حاضر، تهران: اقبال.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- www.google.com/amp/s/article.tebyan.net/Article/AmpShow/91238
- www.irannaz.com/news_detail_63.html
- http://tahoor.con/FA/Article/View/115469
- https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shirazi+Ahli
گردآورنده

