سفرها در شمال ایران
- تاریخ انتشار:
شناسنامه
سفرها در شمال ایران: ۱۷۷۰م. – ۱۷۷۴م. (Travels through Northern Persia: 1770–1774)
نویسنده و مترجم: ساموئل گوتلیب گملین (Samuel Gottlieb Gmelin)؛ ترجمه ویلم فلور (Willem Floor)
سال انتشار: 2007م.
آخرین چاپ موجود در بازار: 2007م.
ناشر: نشر مِج (Mage Publishers)
نحوه دسترسی: ترجمه فارسی این اثر در کتابخانه ملی ایران موجود است.
مروری بر منبع (مهم‌ترین سرفصل‌ها)
این کتاب ترجمه انگلیسی بخش‌هایی از سفرنامه چهارجلدی ساموئل گوتلیب گملین با عنوان سفری در روسیه برای بررسی سه قلمرو طبیعت (Reise durch Russland zur Untersuchung der drey Natur-Reiche) است. این سفرنامه نخستین بار در دهه 1770م. در سن‌پترزبورگ به زبان آلمانی منتشر شد. بخش نخست این کتاب مسیر سفر گملین از آستراخان به دربند، باکو، شماخی، سالیان، انزلی، رشت و مناطق پیرامون آن، سپس تنکابن و مازندران را دنبال می‌کند. در این گزارش‌ها علاوه بر توصیف جغرافیا و شهرها، اطلاعاتی درباره وضعیت سیاسی مناطق مختلف، حکام محلی، جنگ‌ها و منازعات قدرت ارائه شده است. گملین به‌ویژه درباره گیلان، مازندران و آذربایجان شمالی اطلاعات جزئی ارائه می‌کند. به همین دلیل مشاهدات او از محله‌های شهرها و ساختار سکونت‌گاهی اهمیت تاریخی دارد. بخش دیگری از سفرنامه به جامعه و زندگی روزمره اختصاص دارد. آداب و رسوم، شیوه غذا خوردن، بهداشت، پول و واحدهای وزن و اندازه، وضعیت زنان، رفتار با مسیحیان، یهودیان رشت، ارامنه و فعالیت‌های تجاری آن‌ها و نیز زبان گیلکی از موضوعات مورد توجه گملین‌اند. همچنین درباره تشیع، روحانیان، پزشکی ایرانی و برخی مناسک مذهبی، ازجمله تکایا و آیین‌های عاشورا اطلاعاتی ارائه می‌کند. بُعد طبیعی و اقتصادی اثر نیز بسیار برجسته است. گملین گیاهان و جانوران منطقه، شیوه‌های ماهیگیری و کشاورزی، تولید و آماده‌سازی مواد غذایی و نیز ویژگی‌های محیط طبیعی سواحل خزر را توصیف می‌کند. همچنین اطلاعاتی درباره ترکمانان ساحل شرقی خزر و گروه‌های کوهستانی داغستان، ظرفیت تجارت روسیه با مناطق ایران و فعالیت‌های اقتصادی و تجاری ارامنه ارائه می‌دهد. سفر دوم او نیز از آستراخان به سواحل شرقی خزر، استرآباد، انزلی، تالش، باکو و دربند کشیده می‌شود. کتاب سی و هشت تصویر هم دارد و مترجم برای استفاده پژوهشی، نمایه و فهرست مطالب را به متن افزوده است.
نقدی بر منبع (نقاط قوت و یا ضعف منبع)
مهم‌ترین نقطه قوت کتاب گستردگی و جزئی‌نگری مشاهدات گملین است. او فقط مسافری سیاسی یا دیپلمات نیست، بلکه دانشمندی علاقه‌مند به طبیعت، جغرافیا و مردم‌شناسی است؛ از این رو اطلاعاتش از محیط طبیعی و حیات گیاهی و جانوری در کنار گزارش‌های اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است. توصیف مناطق شمالی ایران نیز ارزش ویژه‌ای دارد، زیرا بسیاری از گزارش‌های اروپاییان این دوره یا بر اصفهان و مناطق مرکزی ایران تمرکز دارند یا اطلاعات محدودی از گیلان و مازندران ارائه می‌کنند. ویلم فلور نیز با افزودن نمایه، فهرست مطالب، توضیحات و مشخص کردن موارد افزوده یا نامطمئن، استفاده پژوهشی از متن را آسان‌تر کرده است. از سوی دیگر، ترجمه این متن آلمانی نادر به انگلیسی امکان دسترسی گسترده‌تر پژوهشگران را به منبعی فراهم کرده که پیش‌تر به دلیل زبان و خط گوتیک کم‌تر استفاده شده بود.
در مقابل باید محدودیت‌های دیدگاه دانشمندی اروپایی در چارچوب مأموریت علمی و منافع روسیه را در نظر گرفت. گملین بسیاری از پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی را با معیارها و دسته‌بندی‌های اروپایی توصیف می‌کند و برخی داوری‌های او درباره ویژگی‌های مردم یا آداب اجتماعی را نمی‌توان بدون مقایسه با منابع بومی پذیرفت. همچنین پوشش جغرافیایی کتاب، همان‌گونه که از عنوان آن پیداست، بیش‌تر به شمال ایران و نواحی پیرامون خزر محدود است و بنابراین نمی‌تواند تصویری جامع از جامعه ایران در قرن هجدهم ارائه کند. افزون بر این، چون کتاب حاضر فقط بخش‌های مربوط به ایران از اثر اصلی را شامل می‌شود، برای مطالعه کامل زمینة علمی و جغرافیایی سفرهای گملین باید به متن اصلی و دیگر منابع مرتبط مراجعه کرد.
این سفرنامه برای مطالعه ایران در دوره زندیه، تاریخ اجتماعی و سیاسی شمال ایران، گیلان و مازندران، تاریخ سواحل دریای خزر، آذربایجان و قفقاز منبعی ارزشمند است. اطلاعات گملین درباره شهرها، محله‌ها، گروه‌های قومی و دینی، تجارت، کشاورزی، ماهیگیری، زبان گیلکی، ارامنه، یهودیان رشت، مناسک شیعی و زندگی روزمره می‌تواند در کنار منابع فارسی و دیگر سفرنامه‌های اروپایی برای بازسازی تاریخ اجتماعی و اقتصادی این مناطق به کار رود. اهمیت دیگر اثر در امکان مطالعة تعامل ایران با روسیه و قفقاز در نیمه دوم قرن هجدهم و همچنین مقایسه تصویر ایران در نگاه دانشمندی آلمانی، وابسته به دستگاه علمی روسیه، با روایت‌های ایرانی و دیگر ناظران اروپایی است. از این منظر، کتاب نه فقط یک سفرنامه، بلکه منبعی میان‌رشته‌ای برای تاریخ، جغرافیای تاریخی، مردم‌شناسی، تاریخ طبیعی و مطالعات اجتماعی ایران به شمار می‌رود.