مطالعات ایرانشناسان درباره نظامی گنجوی شاعر نامدار ایرانی
- تاریخ انتشار:
بدون تردید نظامی گنجوی شاعر و داستانسرای بزرگ ایرانی یکی از قلّه‌های افتخارآمیز شعر و ادب فارسی است. آوازه نام این اَبَرمرد به ایران بزرگ و اطراف، محصور نبوده است و بزرگان و اندیشمندان و پژوهشگران زیادی را مجذوب آثار و افکار خود کرده است.
این مقاله بر آن است تا ضمن معرفی این شاعر بلند آوازه و آثارش، ایرانشناسان و شرقشناسان مشهوری را که آثار نظامی گنجوی را به کشور و ادبیات سرزمین خود نشان داده‌اند، معرفی کند.
نتایج به دست آمده این مقاله نشان می‌دهد که تأثیر پذیری از شعر نظامی منحصر به روزگار خود یا شاعران و داستان سرایان بعد از خود نبوده است. بلکه نمایشنامه نویسان، پژوهشگران و حتی عکاسان و نوازندگان ایرانی و غیر ایرانی نیز از دنیای پُررنگ آثار نظامی متاثّر بوده‌اند.
مقدمه
نوشتن درباره شاعری که بیستوهفت و شاید سیسالی از عمرش را در نظم داستان‌ها گذاشته است آسان نیست. هرچند داستان‌نویسی فارسی با نظامی شروع نشد؛ اما مسلم است که او یکی از ارکان اصلی ادبیات فارسی و از چهره‌های برجسته داستان‌سرایی محسوب میشود. از نظامی خالق داستان‌های «لیلی و مجنون»، «خسرو و شیرین» سخن می‌گوییم.
نظامی در آغاز جوانی، از شعر برای پند و اندرز بهره می‌برد و در سال‌های پختگی عمر، شعر را تنها وسیله تعلیم نمی‌داند بلکه آن را مایه لذّت و تفریح نیز می‌شمرد.
یکی از دلایل استقبال از آثار نظامی این است كه او از گونه‌هاي مختلف هنر در اشعار خود بهره برده و به آنها پرداخته است. او به‌گونه‌اي درباب هنرهاي مختلف سخن مي‌گويد كه گويي خود، همه آنها را تجربه كرده است.
از پند و اندرز تا داستان‌های عاشقانه. نظامی به افسانه‌ها و قصه‌های گذشتگان و کهن علاقمند بوده است و ردّپای این دانش را با قدرت خلاقیت خود تلفیق کرده است و به داستان‌ها جان دوباره داده است. گویا حتی پرداختن به داستان‌های گذشتگان به ویژه پیروان دین زرتشت برای مسلمانان سخت‌گیر شهر گنجه (Ganja) ، قابل قبول نبوده است و شاعر را که در میانه عمر هم بوده است سرزنش می‌کردند.
اعجاز سخن این بزرگ مرد و سِحر داستان‌های فراوانش باعث شده تا بزرگان زیادی از او پیروی کنند. خاورشناسان اروپایی در اواسط دهۀ 1700 میلادی توجّه زیادی به آثار نظامی داشتند و تلاش کردند تا زندگی‌نامه و گزیده‌هایی از آثارش را در اختیار خوانندگان اروپایی قرار دهند. این توجّه تا روزگار ما در شکل‌های مختلف هنری ادامه دارد.
زندگی نامه
جمال‌الدّین ابومحمّد الیاس‌بن محمّدبن زکی‌بن مؤید متولّد 535 هجری قمری و در گذشته به تاریخ 607 یا 612 هجری قمری، مُتخلّص به نظامی و نامور حکیم نظامی شاعر و داستان سرای ایرانی پارسیگوی در سده ششم هجری (دوازدهم میلادی) که به عنوان صاحب سبک و پیشوای داستان سرایی در ادبیات فارسی شناخته شده است. آرامگاه او در شهر گنجه قرار دارد. نظامی در آذربایجان حرمت و ارج فراوانی دارد. داستان ساخت مقبره نظامی خواندنی و شگفت است.
نام اصلی نظامی، احتمالاً الیاس بوده و کُنیه‌اش ابومحمّد و لقبش نظام‌الدّین (که تخلّصش از آن مشتق شده است.) پدرش یوسف‌بن زکی مؤیّد در دورانی که شاعر هنوز جوان بود درگذشت و مادرش نیز که از خانواده یکی از اشراف کُرد بود به نظر نمی‌رسد که تا دیری پس از مرگ شوهر خود زیسته باشد. او همچنین به مرگ پدر سرپرستی نظامی را برعهده گرفته بوده است. برادر او به نام قوامی مطرزی در شاعری شهرت چشمگیری یافت (که یک نسخۀ خطّی قدیمی متعلّق به قرن هشتم (چهاردهم میلادی) از اشعار او در موزه بریتانیا به دست آمده است و سُراینده‌ای است که تمام صنایع بدیع فارسی را توصیف می‌کند .
از آثار نظامی معلوم میشود که نظامی سه بار ازدواج کرده است و پسری به نام محمّد داشته که بایستی حدود 570 هجری قمری متولد شده باشد. چون موقعی که لیلی و مجنون نوشته می‌شده چهارده سال داشته است.
آثار نظامی گنجوی
پنج اثر معروف نظامی مشهور به پنج گنج یا خمسه است اما در واقع شش دفتر است که چون «شَرَفنامه» و «اقبالنامه» هر دو شامل داستان اسکندر مقدونی است و این دو منظومه را با هم اسکندرنامه نیز گفته‌اند. هر یک از شش دفتر او، بنا به درخواست یکی از فرمانروایان زمان به رشته نظم درآمده است:
۱. مخزن الأسرار
مخزن الاسرار هم کوتاه‌ترین و هم قدیمی‌ترین منظومه خمسه است و خصوصیّت آن با بقیه کاملاً فرق دارد و بهجای داستان، منظومه‌ایی کاملاً عرفانی است با حکایات تمثیلی. این اثر به سال ۵۵۲ ه.ق پایان یافته است. نظامی هنگام سرودن این منظومه داستان، منظومه‌ایی کاملاً عرفانی است با حکایات تمثیلی. این اثر به سال 552 ه.ق پایان یافته است. نظامی هنگام سرودن این منظومه، شاعری جوان بوده است و از شعرای سالخورده‌ای که نسبت به او حسد می‌ورزند، انتقاد کرده است.
۲. خسرو شیرین
خسرو و شیرین به نام ابوطالب طغرل بن ارسلان پادشاه سلجوقی در حدود ۵۷۳ ه.ق آغاز و در سال ۵۷۶ ه.ق پایان یافته است. نظامی منظومه خسرو شیرین را در دوران عشق همسر اولش که با صفت «آفاق» از او نام می‌برد، سروده و در پایان همین منظومۀ آفاق، از دنیا می‌رود.
۳. لیلی و مجنون
به خواهش ابوالمظفر شروانشاه که از نسل بهرام چوبین بوده است گفته شده و سرودن آن فقط چهار ماه به طول انجامیده و در ۵۸۵ هجری پایان پذیرفته است.
۴. هفت پیکر
هفت پیکر که آن را «هفت گنبد» و «بهرام نامه» نیز نامیده‌اند در حدود سال ۵۹۳ هجری انجام یافته است.
۵. شرفنامه
در سال ۵۹۳ هجری به نظم درآمده است.
- اقبالنامه
اقبالنامه یا خردنامه، در سال ۵۹۹ هجری سروده شده است.
پیروان نظامی
اقتباس از آثار نظامی و آثارش چه در عصر خود و چه قرن‌ها بعد وچه اکنون در ایران و جهان همچنان انجام میشود. از پارسیگویان می‌توان به خواجوی کرمانی، خسرو دهلوی، کاتبی ترشیزی، جامی، هاتفی، مکتبی شیرازی، عرفی، فیضی دکنی، وحشی بافقی نام برد. البته این تأثیرگذاری محدود به شاعران و داستان‌سرایان نبود. بسیاری از نوازندگان و نمایشنامه‌نویسان و هنرمندان جهان نیز از این آثار الهام گرفته‌اند.
تئاتر «ماهان کوشیار» در سال ۱۹۶۳م. در تئاتر چهار سوق توسط رضا قاسمی اجرا شد. به خاطر داریم که فیلم «شیرین» اثر عباس کیارستمی نیز حرکتی نو در نشان دادن تأثیر این داستان بر مخاطب بود. مایکل بری (Michael Barry) شرقشناس آمریکایی، در کتاب "کاشی‌های آبی" که در سال ۱۹۹۴ میلادی با همکاری دو عکاس مشهور فرانسوی سابرینا (Sabrina) و رولاند میک و (Roland Micco) این کتاب را نوشت که برنده جایزه آکادمیک فرانسه در سال ۱۹۹۷ شد. او میگوید: «نظامی شاعر مورد علاقۀ من است. و معماری با شکوه مناره‌ها و گنبدها را نمی‌توان بدون درک و دریافت هفت پیکر نظامی درک کرد.» او برای توضیح نمادین کاشی‌ها و رنگ آنها، ترجمه‌ای از شعر عاشقانه مشهور «هفت عروس، هفت اقلیم» اثر نظامی شاعر را ارائه می‌دهد. مایکل بری (Michael Barry) همچنین متن کامل هفتپیکر را به فرانسه نیز ترجمه کرد.
سید مصطفی عدل هم نمایشنامه «خسرو و شیرین» را در سال ۱۳۸۷ ش. به فرانسه برگرداند. او که کاملاً با زبان و فرهنگ فرانسه و ادبیات نمایشی فرانسه مأنوس بود داستان خسرو و شیرین نظامی را مانند یک نمایش تاریخی در پنج صحنه بازسازی کرد. او با تسلّط بر زبان فرانسه، ترجمه‌ای متفاوت و مبتنی بر عروض 12 هجایی ارائه داد. مصطفی عدل ضمن تجلیل باشکوه از نظامی میگوید: «نظامی گفتوگوی میان فرهنگ‌هاست»
جوزف فون هامر پورگشتال (Joseph Von Hammer Purgstall)، مترجم آثار نظامی به آلمانی در سال 1809 میلادی نمایشنامه‌ای به نام «شیرین» در دو جلد نوشت. این نمایشنامه، اقتباس شده از خسرو و شیرین نظامی است.
پیشینه پژوهش
برخی از کتاب‌ها و مقالات، بخش عمده و یا اصل اثر و پژوهش خود را به معرفی ایرانشناسان اختصاص دادند که آثار نظامی که در اروپا بر روی صحنه رفته یا چاپ شده است اشاره شود.
کتابی نیز در 2000 میلادی با عنوان «شعر نظامی گنجوی (معرفت و عشق و بلاغت)» توسط کامران تلطّف و جروم دبلیو کلینتون (Jerome W. Clinton) استاد مطالعات خاور نزدیک در دانشگاه پرینستون (Princeton University) نوشته شده است که در فصل دهم آن به نظامیپژوهان اروپایی پرداخته است. همچنین مقایسه‌ای بین لیلی و مجنون نظامی و اثر رومئو و ژولیت(Romeo and Juliet) شکسپیر (William Shakespeare)، ویژگی زنان در گذشته بر اساس داستان خسرو و شیرین و موسیقی شعر نظامی انجام شده است.
ابوالقاسم رادفر نیز در سال ۱۳۷۱ ش. / ۱۹۹۳م. «کتابشناسی نظامی گنجوی» را جمعآوری کرده و در این کتابشناسی لیست شرقشناسان را نیز آورده است.
شرقشناسان و ایرانشناسان
ایرانشناسانی که نظامی را به سرزمین و فرهنگ خودشان معرفی کردند محدود به انگلیسی زبان‌ها نمی‌شوند. اروپاییان از میانۀ قرن هفدهم میلادی با آثار نظامی آشنا شدند. فرانسوا پتیس دولاکروا (Francois Petis de Lacroix) هفتپیکر را ترجمه کرد. هنری ماسه (Henri Masse) نیز در شناساندن و معرفی نظامی نقش کلیدی و اساسی داشت.
گرچه فرانسوی‌ها اولین گام را برای شناسایی نظامی برداشتند اما در سال ۱۷۸۶ م. کتابی به عنوان «گلچینی از آسیا» چاپ کلکته منتشر شد که شامل مجموعه‌ای از حکایت ادبیات فارسی به انگلیسی بود که در آن حدود بیست حکایت از مخزنالأسرار نظامی آمده است. سر ویلیام جونز (Sir William Jones) اولین کسی است که در انگلستان درباره نظامی صحبت کرد. جونز با این کتاب گام بلندی برای معرفی شاعران ایرانی به ویژه نظامی به خارجی‌ها برداشت.
جیمز اتکینسون (Atkinson James) اولین گام را برای ترجمه خمسه نظامی برداشت و اولین ترجمه لیلی و مجنون را به زبان انگلیسی ارائه داد. در زبان انگلیسی لیلی و مجنون نظامی بسیار مورد توجّه قرار گرفت و ترجمه‌های متعددی شد. البته گاه ترجمه‌های بی‌روح و ضعیف حتی مانع خواندن یا ترغیب مخاطب به خواندن آثار نظامی می‌شد.
در آلمان، هامر پورگشتال (Hammer Purgstall based) براساس نمایشنامه‌های خسرو شیرین، نظامی را معرفی کرد. ویلهلم باخر (Wilhelm Bacher) پژوهشگر آلمانی براساس اشعار نظامی، اولین پژوهش و تحقیق را بر آثار نظامی با عنوان «زندگی‌نامه و آثار نظامی» انجام داد. با این فعالیت پژوهشی باخر، نظامی علاوه بر اینکه به ادبیات آلمانی معرفی شد، در اروپا نیز مورد توجّه قرار گرفت.
هرمان اته (Carl Hermann Ethé) خاورشناس نامدار آلمانی هم در سال ۱۸۷۱م. ترجمه‌ای دیگر از اسکندرنامه را پدید آورد.
یان ریپکا (Jan Rypka) خاورشناس، محقّق و نویسندۀ مشهور چکسلواکی نیز مطالعات گسترده‌ای در مورد ادبیّات فارسی انجام داد و مقالات متعدّدی در مورد آثار نظامی نوشت. ریپکا در تصحیح کتاب هفتپیکر با ریتر همکاری کرد. تلاش‌های ارزنده هلموت ریتر (Hellmut Ritter) در مقابله و تصحیح هفتپیکر از روی نسخه‌های خطی کتابخانه‌های مختلف که یکی از دقیق‌ترین تصحیح‌ها به شمار می‌رود، قابل تقدیر است. در همان سال یعنی 1924م. که هلموت ریتر ترجمۀ آلمانی هفتپیکر را به چاپ رساند، ویلیام بشیر پیکارد (William Bashir Pickard) ترجمۀ منظومی از لیلی و مجنون را به آلمانی پدید آورد. پس از او نیز رودلف گِلپکۀ سوئیسی (Rudolf Gelpke) برای نخستینبار ترجمه منثور لیلی و مجنون را به زبان آلمانی منتشر کرد.
جمشید مرتضوی در سال ۱۹۸۷ میلادی با ترجمه خویش از مخزنالأسرار، این اثر ارزشمند را به مُتکّلمان فرانسوی زبان هدیه کرده است.
این لیست بسیار گسترده‌تر و جزئی‌تر می‌تواند باشد. اکنون کنفرانس‌ها، بزرگداشت‌ها و اعطای بورس‌های تحصیلی به محققین و دانشجویان برای تحقیق بیشتر روی آثار نظامی از قبیل دانشگاه آکسفورد و … و هزاران مرجع علمی دیگر درباره نظامی انجام میشود. سایت‌هایی که منظومه‌های نظامی و یا پژوهش‌هایی درباره نظامی را به اشتراک گذاشته‌اند:
نتیجه
حکیم نظامی گنجوی، شاعر نامدار زبان فارسی که در سده ششم هجری می‌زیسته، گوینده‌ای است مثنوی‌سرا و داستان‌گو. گرچه از وی تعدادی غزل، قصیده، قطعه و رباعی نیز برجای مانده است، اما شهرت نظامی به منظومه‌های بلندی است که سروده؛ مثنوی‌هایی که همه جزو شاهکارهای ادب فارسی به شمار می‌آید.
پنج منظومه مخزنالأسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفتپیکر و اسکندرنامه را خمسه یا پنج‌گنج نظامی گویند و به‌راستی که این آثار گنج‌هایی جاودان برای ادبیات فارسی و حتی ادب جهانی به شمار می‌آیند. ارزش ادبی و فرهنگی والای این منظومه‌ها سبب شده که در سده‌های اخیر بسیاری از اروپاییان نیز بدان‌ها روی آورند و به ترجمۀ این منظومه‌های بی‌مانند اهتمام ورزند.
علاوه بر ترجمۀ آثار و پژوهش درباره نظامی، تقلید و تأثیر پذیری از داستان‌ها و حکایات او به اشکال مختلف هنری انجام میشود که نشان از قدرت اندیشه، احساس و هنرمندی نظامی گنجوی دارد.
آثار نظامی مورد توجّه اروپاییان بوده است و مخصوصاً داستان‌های عاشقانه او بیشتر مورد توجّه و یا ترجمه اروپائیان بوده است.
بیست‌وهشتمین مقاله از مجموعه مقالات دائره‌المعارف مطالعات ایرانشناسی را مطالعه میکنید. ما را از نظرات و پیشنهادات خود درباره این مقاله آگاه کنید.
برای مطالعه بیشتر به وبسایت‌های زیر مراجعه کنید:
