نام کامل او ابوسعید فضل‌الله بن احمد بن محمّد بن ابراهیم است.

ابوسعید ابوالخیر در یکم محرّم سال 357ق. یا 7 دسامبر سال 967م. در روستای میهنه متولّد شد. میهنه در آن روزگار ناحیه‌ای بود از خراسان بزرگ در حدّ فاصل سرخس و ابیورد و اکنون شهرکی است در خاک ترکمنستان، در ۱۳۰ کیلومتری جنوب شرقی عشق‌آباد. دوران کودکی را در این شهر گذراند. سپس به نیشابور رفت و بعد از چندی به میهنه بازگشت. وی پس از هشتاد و سه سال زندگی، در روز پنج­شنبه چهارم ماه شعبان سال 440ق. برابر با 1049م. در همان زادگاه خویش درگذشت. او را در محلّی که به نام مشهد ابوسعید شهرت یافته‌است، به خاک سپردند (شفیعی کدکنی، 1384، 16).

اوّلین معلّم عرفانی او، پدرش بود. او از طریق پدرش با شیوه‌های زندگی صوفیانه آشنا شد و همراه او به تماشا و اجرای رقص صوفیان (سماع) می‌رفت. پدرش او را با شاعر صوفی آن زمان ابوالقاسم بسر یاسین آشنا کرد (ایرانیکا). ابوسعید ابوالخیر به‌واسطۀ آثار بزرگی در عرفان، تصوّف و هم‌چنین اشعارش بر پیشانی تاریخ فرهنگ و ادبیّات ایران می­‌درخشد. وی با اکثر صوفیان بزرگ زمان خود دیدار داشت و با علمای فقه و حدیث و اصول نیز تا آخر عمر در ارتباط بود؛ از جمله با عارف و صوفی بزرگ آن زمان ابوالعباس قصّاب آملی. از این‌رو، آثار او در تصوّف و عرفان بسیار غنی و قابل توجّه است. خود او هرگز کتابی ننوشته‌است و کتاب­‌های موجود حاصل تلاش­‌های شاگردان اوست که به جمع‌­آوری سخنان و حالات وی و هم‌چنین اشعارش پرداخته‌­اند. در مورد اشعار او نقل و سخن بسیار است. «مواعظ و مجالس او همیشه همراه با ابیات و اشعار شاعران استاد بود و در مجالس قول و سماع که علی‌رغم نظر صوفیان و متشرّعان عهد خود ترتیب می­‌داد، بهترین قطعات، غزل­‌ها و رباعی­‌های فارسی خوانده و بر آن وجد و نشاط می­‌شده‌است. ابوسعید در میان این اشعار لطیف گاه ابیاتی از خود می­‌خواند و گویا او نخستین کسی از مشایخ صوفیّه باشد که اندیشۀ خود را جامه شعر می­‌پوشیده و از این حیث پیش­‌قدم سنایی و عطّار بوده‌است. از این راه رباعیات و قطعاتی به پارسی و عربی به وجود آمده‌است که گویا اصلاً عدد آنها بسیار کم بود ولی اینک مجموع آن‌چه بدو نسبت می­‌دهند، بسیار است و به حدود 1500 بیت می‌­رسد» (صفا، 1392، 604). «در باب ابوسعید، زندگی‌نامه­‌ها و مقامات­ بسیاری در طول تاریخ نوشته شده که اکثر آن‌ها از میان رفته‌اند ولی اطّلاعات و منقولات آن‌ها در خلال کتاب­‌های دیگر بر جای مانده‌است. خوش‌بختانه سه کتاب از مقامات­ او در دست است. یکی کتاب حالات و سخنان بوسعید و دیگری کتاب اسرارالتوحید و سومین روایتی از مقامات او که اخیراً به‌دست آمده‌است. این کتاب­‌ها هرکدام در جای خود دارای کمال اهمیت­‌اند. بی­‌گمان اگر این سه کتاب هم از میان رفته بود، بخش عظیمی از تاریخ ادب و عرفان ایرانی نابود شده بود؛ زیرا این سه کتاب تنها زندگی‌نامۀ بوسعید نیست بلکه مجموعۀ گران­‌بهایی از اطلّاعات در باب همۀ مسایل تاریخ تصوّف، ادب و زندگی اجتماعی ماست» (شفیعی کدکنی، 1384، 20 و 21). کتاب حالات و سخنان ابوسعید قدیمی‌­ترین زندگی‌نامۀ مستقلّی است که از ابوسعید ابوالخیر باقی مانده‌است و در زبان فارسی شاید قدیمی­‌ترین زندگی‌نامۀ مستقل بازمانده از مشایخ تصوّف باشد مگر این‌که کتاب مقامات نوشتۀ شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری را عین تألیف او بدانیم که در آن صورت، آن کتاب کهن‌­تر از حالات و سخنان خواهد بود» (همان، 36). «این کتاب به‌لحاظ زبان فارسی، به‌لحاظ تاریخ تصوّف، به‌لحاظ تاریخی و ویژگی­‌های زبانی و سبکی قابل توجّه است و در آن به یکی از مهم‌­ترین رویداد­های تاریخ تصوّف یعنی دیدار ابوعلی سینا و شیخ ابوسعید اشاره شده‌است. هم‌چنین در این کتاب بخشی از نامه­‌های مبادله‌شده میان این دو نیز ضبط شده‌است» (همان، 19).

یکی از ایران‌­شناسانی که دربارۀ ابوسعید بسیار پژوهش داشته‌است فریتس مایر (Fritz Meier) است. او کتابی با عنوان ابوسعید ابوالخیر؛ حقیقت و افسانه دربارۀ ابوسعید ابوالخیر به نگارش درآورده‌است و در این کتاب می­‌گوید: «من قصد نداشتم که اخبار مربوط به عرفان ابو­سعید را از دیدگاه‏ جامعه‌­شناسى تشریح کنم، بلکه بیشتر وظیفۀ خود دانستم که تا حدّ امکان در فاصله‏‌اى بسیار نزدیک و مستقیم با متن‏‌ها باقى بمانم و در عین متابعت از آن‌ها خطوط قابل اتّکا و بررسى شخصیت معنوى ابوسعید و تأثیر آن را در دوران پس از حیات وى ترسیم کنم. براى روشن‏‌تر نشان دادن تصویر او به زمان­‌هاى قبل و بعد از او روى آوردم و به این ترتیب منابع تطبیقى مختلفى را مورد استفاده قرار دادم. متأسّفانه جدا کردن دقیق حقیقت از افسانه غیرممکن به‌نظر می‌رسد. تحقیقاتى که درزمینۀ کشف شخصیّت واقعى ابو­سعید صورت گرفته‌است چنان با حکایات و روایات افسانه‌آمیز عجین شده‌است که با کنار زدن قشرهاى نامرئى و مشکوکى که حقایق را پوشانده‌است، بیم آن می‌رود که واقعیّت­‌ها نیز مخدوش شود» (مایر، 1378، برگرفته از سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). بی­‌شک کتاب فریتس مایر یکی از ارزنده­‌ترین و جامع­‌ترین پژوهش‌­هایی است که دربارۀ ابوسعید نوشته شده‌است. هرمان اته (Carl Hermann Ethé) خاورشناس نامی آلمانی دربارۀ شیخ ابوسعید ابوالخیر می‌نویسد: «وی نه تنها استاد دیرین شعر صوفیانه به‌شمار می‌رود، بلکه صرف نظر از رودکی و هم دوره‌هایش می‌توان او را از نوآوران رباعی دانست. نوآوری او در این‌گونه شعر از دو جایگاه است: یکی آن‌که وی نخستین شاعری است که شعر خود را فقط به شکل رباعی سرود. دوم آن‌که رباعی را برخلاف پیشینیان خود نقشی از نو زد، که آن نقش جاودانه ماند. یعنی آن را کانون اشتعال آتش عرفان وحدت وجود قرار داد و این نوع شعر از آن زمان نمودار گمان‌های رنگین عقیده به خدا در همه چیز بوده‌است. نخستین‌بار در اشعار اوست که کنایات و اشارات عارفانه به‌کار رفته‌است، تشبیهاتی از عشق زمینی و جسمانی در مورد عشق الهی ذکر شده‌ و در این معنی از ساقی بزم و شمع شعله‌ور سخن رفته و سالک راه خدا را عاشق حیران و جویان، می‌گسار، مست و پروانه دور شمع نامیده که خود را به آتش عشق می‌افکند» (ویکی‌پدیا).

1. وال‍ن‍ت‍ی‍ن آل‍ک‍س‍ی‌ی‍وی‍چ ژوکوفسکی (Valentin Alekseevich Zhukovski)
2. فریتس مایر (Fritz Meier)
3. هرمان اته (Carl Hermann Ethé)
4. ذبیح الله صفا
5. محمدرضا شفیعی کدکنی
6. سعید نفیسی

 

1. شفیعی کدکنی، محمّدرضا، (1384ش.)، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، تهران: سخن.
2. صفا، ذبیح الله، (1392ش.)، تاریخ ادبیّات ایران، ج. 1، تهران: فردوس.
3. مایر، فریتس، (1378ش.)، ابوسعید ابوالخیر؛ حقیقت و افسانه، ترجمۀ مهرآفاق ابیوردی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
4. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
5. ویکی پدیا

تصویر موجود در سایت برگرفته از سایت ویکی پدیا است.

معصومه موسویان

مهر 1398 ش.