آنه‌ ماری شیمل - Annemarie Schimmel

1922م. – 2003م.

در رشتۀ زبان و ادبیّات عرب و علوم اسلامی در دانشگاه برلین (University of Berlin) (1939م.) درس خواند. رسالۀ دکتری خویش را با عنوان خلیفه و قاضی در مصر در اواخر قرون وسطی به راهنمایی ریچارد هارتمن (Richard Hartman) در سال 1941م. ارائه داد. در دانشگاه برلین (1946م.) و در دانشگاه ماربورگ (University of Marburg) تحصیل کرد. دکترای دوم خود را در حوزۀ تاریخ ادیان و با رساله‌ای پیرامون عشق عرفانی در اسلام (1951م.) دریافت کرد. پس از سال 1953م. و پس از ایراد اولین سخنرانی‌اش در دانشکدۀ الهیّات دانشگاه آنکارا (Ankara University)، ریاست بخش تاریخ ادیان به وی پیشنهاد شد و او مدّتی در این دانشگاه به فعّالیّت مشغول بود. او نخستین زن و اوّلین غیرمسلمانی بود که در دانشگاه الهیّات تدریس می‌کرد. در سال 1961م. کرسی استادی در رشته‌های عرب‌شناسی و اسلام‌شناسی در دانشگاه بن (University of Bonn) آلمان به او واگذار شد. پس از آن در دانشگاه هاروارد (Harvard University) در حوزۀ فرهنگ هندی- اسلامی (1967م.) تدریس کرد و 25 سال صاحب این کرسی باقی ماند. بسیاری از دانشگاه‌های معتبر جهان از جمله دانشگاه‌های سند در هندوستان، اسلام‌آباد، پیشاور، اوپسلا سوئد، قونیه و تهران به خانم شیمل، دکترای افتخاری اعطا کرده‌اند. در اسلام آباد پاکستان حتّی یک خیابان به نام وی نام‌گذاری شده‌است. مراکز علمی پاکستان به‌خاطر ارادت بسیار به این بانوی شرق‌شناس، بورسیه‌ای تحصیلی به نام آن ماری شیمل تأسیس و راه‌اندازی کرده‌اند. خانم پروفسور شیمل علاوه‌بر زبان‌های عربی، ترکی، فارسی، سندی و پشتو، با زبان‌های انگلیسی، فرانسه و سوئدی به‌خوبی آشنا بود.

در سال 1945 م. توسّط فردریش هیلر (Friedrich Heiler) مورّخ ادیان، برای سخن‌رانی دربارۀ شعر فارسی و عربی به دانشگاه ماربورگ (University of Marburg) دعوت شد. در سال 1950م. برای شرکت در کنفرانسی با موضوع تاریخ مذاهب به هلند رفت. در این سفر با دانشمندان بزرگی از شرق و غرب به‌ویژه عارف فرانسوی لوئیس ماسینیون (Louis Massignon)، متخصّص آثار و اندیشه‌های حلاّج، آشنا شد. این آشنایی تأثیر بسیاری در جذب او به عرفان و اسلام داشت. او در سال ۱۹۶۳م. به ایران سفر کرد و علاوه‌بر دیدار از اصفهان و شیراز، در مؤسّسۀ گوتۀ (Goethe-Institut) تهران نیز سخنرانی‌هایی داشت. در سال ۱۹۶۶م. در کنگرۀ ایران‌شناسی شرکت کرد. در این سفر از مکان‌های مختلفی بازدید کرد و به ایران و به‌خصوص ادبیّات فارسی و مولوی بسیار علاقه‌مند شد. شیمل علاوه‌بر زبان‌های انگلیسی، فرانسه و سوئدی، با زبان‌های عربی، ترکی، فارسی، سندی و پشتو به‌خوبی آشنا بود. وی جایزه‌های متعدّدی را در طول حیات علمی خود دریافت کرد. جایزۀ سالیانۀ صلح که هر ساله پیش از نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت (Frankfurt Book Fair) به اندیشمندان و متفکّران آلمانی اهدا می‌شود، در سال ۱۹۹۵ م. به شیمل اختصاص یافت. او آثار بسیاری دربارۀ اسلام به نگارش درآورد و یکی از آخرین نوشته‌هایش در سال ۲۰۰۲م. دربارۀ پیامبر اسلام بود. پروفسور آنه ماری شیمل طی دوران طولانی فعّالیّت علمی و فرهنگی خود بیش از 105 کتاب تألیف و ترجمه کرد. او جزو نویسندگان تاریخ ایران کمبریج بود. وی پس از دریافت مدرک دکتری دوم خود، با آثار اقبال لاهوری آشنا شد و به مطالعه و بررسی کارهای او پرداخت و چنان مجذوب آن‌ها شد که مدّت‌ها در پاکستان به تحقیق و مطالعه و تدریس در دانشگاه پرداخت. در این کشور خیابانی به نام او نام‌گذاری شده‌است. شیمل و مولوی شیمل در دانشگاه تحت تأثیر عمیق معلّمش هانس هاینریش شدر (Hans Heinrich Schaeder) قرار گرفت و به پیشنهاد او دیوان شمس تبریزی، یكی از آثار مهم جلال‌الدّین رومی را مطالعه کرد. «این‌جا [ایران] وطن معنوی من است و احساس غربت نمی‌کنم وقتی میان کسانی هستم که به زبان خداوندگار مولانا سخن می‌گویند... به گمان من مشکل می‌توان شاعر ایرانی بزرگی پیدا کرد که به شکلی از مولوی تأثیر نگرفته باشد، پس می‌بینیم که نقش مولوی بسیار مهم است. من به‌ شخصه غزلیّات او را بسیار دوست دارم چرا که بسیار آتشین و پر از سوختن است... و انسان را خیلی تحت تأثیر قرار می‌دهد... من سال‌های زیادی در عشق شمس تبریزی غرق شده‌ام و انگار مولوی به من می‌گوید که من به برکت همین عشق است که زنده‌ام؛ عشقی که او بنا کرد و حالا در ما جاری شده‌است. تفحّص در پایه‌ها و بنیادهای عشق در آثار او به همین سبب برای من مشکل است... در مولانا اندیشه‌های نوافلاطونی وجود دارد، امّا اندیشۀ عشق، افلاطونی نیست... باید اذعان کنم که دقیقاً به مدّت چهل سال به آثار مولوی دلبسته بوده‌ام. این دلبستگی در نخستین روزهای مدرسه یعنی زمانی آغاز شد که برای اولّین بار بعضی از ترجمه‌های منظوم و شگفت‌انگیز فردریش روکرت (Friedrich Rückert) از دیوان مولانا را خواندم؛ ابیاتی به زبان آلمانی که مرا شیفتۀ خود کرد. بعد از آن به هنگامی که دانشجوی بسیار جوانی بودم و در برلین زمان جنگ، زبان‌های اسلامی می‌خواندم، در آن دمی که استاد ارجمند من هاینریش شِدِر نخستین ابیات مثنوی معنوی را از حفظ برای ما خواند، این عشق دیرینه دوباره در من جان گرفت...» (خندق‌آبادی، 1381، 38) «قدرت رومی از عشق بی‌حدّ وی سرچشمه می‌گرفت، عشقی که به حسب شرایط انسانی تجربه شده بود، امّا کاملاً ریشه در وجود الهی داشت. هیچ‌کس هم‌چو او عمیق‌ترین اسرار دعا و نیایش عرفانی را توصیف نکرده‌است. او احساس می‌کرد که هر دعا و نیایش فی‌نفسه حاصل لطف خداوندی بود و لذا درهای وجود خویش را بر روی آن باز می‌گذاشت. وی که از کانال عشق با ارادۀ الهی متّحد شده بود، برای معمّای تقدیر راه‌حل‌هایی پیدا کرده بود. می‌توانست خویش را از اعماق محنت جدایی و فراق به قلّۀ خوشی و سعادت برساند. وی خود زندگی خویش را در دو مصرع خلاصه کرده‌است: حاصل از این سه سخنم بیش نیست/ سوختم و سوختم و سوختم» (شیمل، 1374، 517) کتاب‌های او باعث ایجاد شور و اشتیاق در شرق‌شناسانی هم‌چون رابرت بلای (Robert Bly) و دیک دیویس (Dick Davis) شد تا به آثار مولوی مراجعه کنند و آن‌ها را مورد بررسی و مطالعه قرار دهند. جلسات سخنرانی او همیشه با مخاطبان مشتاق زیادی روبه‌رو بود.

معصومه موسویان

مهر 1398ش.