فریدون آدمیت - Fereydun Adamiyat
فریدون آدمیت Fereydun Adamiyat تاریخنگار ایرانی در خانوادهای سیاسی متولد شد و تحصیلات خود را در دانشگاه تهران و سپس در لندن ادامه داد. او علاوه بر فعالیت در وزارت امور خارجه، در زمینۀ تاریخنگاری تحلیلی ایران نقش مهمی ایفا کرد. پژوهشهای او عمدتاً بر تاریخ اندیشه و دیپلماسی ایران متمرکز بود و آثار متعددی دربارۀ مشروطیت و اندیشمندان دورۀ قاجار نگاشت. آدمیت از اعضای کانون نویسندگان ایران بود و در نقد تاریخنگاری سنتی دیدگاههای نوینی ارائه کرد.
تولد و درگذشت
23 اوت 1920م. – 29 مارس 2008م.
سوابق زندگی و تحصیل
فریدون آدمیت، در ۲۳ اوت ۱۹۲۰م. در تهران در خانوادهای متولد شد که در دهههای پایانی دودمان قاجار (Qajar dynasty) به شهرتی نسبی دست یافته بود. پدرش، عباسقلیخان قزوینی، کارگزار دولتی و فعال سیاسی بود و همواره الهامبخش پسرش باقی ماند. آدمیت در سال ۱۹۴۲م. کارشناسی خود را از دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران (School of Law and Political Science, Tehran University) دریافت کرد. پایاننامۀ کارشناسی او که بهطور ضمنی تحت تأثیر اشغال ایران بهدست متفقین قرار داشت، بعدها مبنای نخستین و شاید مشهورترین کتاب او دربارۀ میرزا تقیخان امیرکبیر، صدراعظم اصلاحطلب اواسط قرن نوزدهم شد. آدمیت در سال ۱۹۴۰م. در حالی که هنوز دانشجو بود، به وزارت امور خارجه ایران پیوست و در زمان مأموریت خود بهعنوان دبیر در سفارت ایران در لندن در سال ۱۹۴۶م. در مدرسۀ اقتصاد و علوم سیاسی لندن (London School of Economics and Political Science – LSE) ثبتنام کرد. او در سال ۱۹۴۹م. دکترا گرفت. آدمیت در لندن علاقۀ خود را به تاریخ سیاسی و تاریخ اندیشهها دنبال کرد و همزمان بر مطالعۀ تاریخ دیپلماسی متمرکز بود. او تحت راهنمایی سر چارلز وبستر (Sir Charles Webster)، رسالهای دربارۀ روابط دیپلماتیک ایران با بریتانیا، عثمانی و روسیه در سالهای ۱۸۱۵م. تا ۱۸۳۰م. نوشت. او در سال ۱۹۷۱م. با شاهیندخت عنایتپور (Shahin-Dokht Enayat-Pour) ازدواج کرد. این زوج فرزندی نداشتند (Azimi, 2009).
به گزارش مجید یوسفی در «تاریخ ایرانی»، آدمیت پس از بازنشستگی داوطلبانه در سال ۱۳۴۷، بیش از یک دهه به پژوهش در تاریخ معاصر ایران پرداخت و پس از انقلاب اسلامی بهتدریج از صحنهها و محافل اجتماعی و فرهنگی کناره گرفت و زندگی منزویتری را برگزید (دهباشی، 1391ش.).
آدمیت در سال ۱۳۸۷ به دلیل بیماری در بیمارستان تهران کلینیک بستری شد و سرانجام در بعدازظهر روز دهم فروردین همان سال، در سن ۸۸ سالگی، درگذشت. پیکر وی در مقبرۀ خانوادگیاش واقع در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد (مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1403ش.).
سوابق اجرایی و پژوهشی
آدمیت در وزارت امور خارجه مناصب متعددی را تجربه کرد، از جمله دبیر دوم سفارت ایران در لندن، معاونت ادارۀ اطلاعات و مطبوعات، معاونت ادارۀ کارگزینی، دبیر اوّل نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد، رایزن سفارت ایران در سازمان ملل، نمایندگی ایران در کمیسیونهای وابسته به شورای اقتصادی و اجتماعی و کمیسیون حقوقی تعریف تعرض، مخبر کمیسیون امور حقوقی در مجمع عمومی نهم، نمایندگی ایران در کنفرانس آسیایی-آفریقایی باندونگ، مدیرکل سیاسی وزارت خارجه، مشاور عالی و معاون وزارت امور خارجه، و سفیری در لاهه، مسکو، فیلیپین و هند. او در سال ۱۳۳۰ش. بهعنوان جوانترین سفیر ایران در سازمان ملل منصوب شد. مجید یوسفی در «تاریخ ایرانی» تأکید میکند که آدمیت با آثاری دربارۀ میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا احمد طالبوف، میرزا آقاخان کرمانی و امیرکبیر، تاریخنگاری معاصر ایران را به نقطۀ عطفی رساند (دهباشی، 1391ش.). او در نقد نظاممند تاریخنگاری ایران پیشرو بود و در 1967م. اعتراضاتی به نارساییهای این رشته وارد کرد (Zia-Ebrahimi, 2016).
آدمیت از اعضای فعال کانون نویسندگان ایران و هیئت مدیرۀ آن بود. در دورۀ عضویت خود در این کانون، وی با همکاری هما ناطق، همسر دکتر ناصر پاکدامن، به نگارش اثری دیگر پرداخت. شایان ذکر است که او در این نهاد با افرادی که گرایشهای چپ داشتند نیز مراوداتی برقرار کرد، امری که برخی آن را در راستای منافع سیاسی بریتانیا تفسیر کردهاند (مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1403ش.).
دیدار فریدون آدمیت با هما ناطق در دهۀ 1970م. رخ داد. این آشنایی منجر به دوستی دیرپا و همکاری فکریای شد که تا سال 1982م. ادامه یافت. ثمره این همکاری علمی، کتابی با عنوان افکارِ اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در اسناد منتشرنشدۀ دوران قاجار بود که در سال 1977م. منتشر شد (Atabaki & Mohajer, 2016).
آثار
- کتاب:
- جزایر بحرین: مطالعهای حقوقی و دیپلماتیک دربارۀ مناقشۀ بریتانیا و ایران.
- مسائل تاریخنگاری ایرانی.
آثار به زبان های دیگر
- Book:
- (Adamiyat, F. (1955). Bahrein Islands: A Legal and Diplomatic Study of the British–Iranian Controversy. Frederick A. Praeger, Inc.)
- (Adamiyat, F., & Ricks, T.M. (1971). Problems in Iranian Historiography. Iranian Studies, 4(156), 132-156.)
آثار منتشرشده به فارسی
- آدمیت، ف. (1346ش.). انحطاط تاریخ نگاری در ایران. مجلۀ سخن.
- -. (1324ش.). امیرکبیر و ایران. انتشارات خوارزمی.
- -. (1356ش.). افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشدۀ دوران قاجار. آگاه.
- -. (1360ش.). آشفتگی در فکر تاریخی. انتشارات مجلۀ جهان اندیشه.
- -. (1375ش.). تاریخ فکر از سومر تا یونان و روم. انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
- -. (). ایران و همسایگانش: روابط دیپلماتیک ایران با بریتانیا و ترکیه و روسیه 1815م. -1830م. فرهنگ نشر نو.
- -. (1355ش.). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. پیام.
- -. (1354ش.). فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران. پیام.
- -. (1340ش.). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت. سخن.
- -. (1346ش.). اندیشههای میرزا آقاخان کرمانی. پیام.
- -. (1346ش.). اندیشههای میرزا طالبوف تبریزی. پیام.
- -. (1349ش.). اندیشههای میرزا فتحعلی آخوندزاده. خوارزمی.
- -. (1351ش.). اندیشه ترقی و حکومت قانون. عصر سپهسالار. خوارزمی.
- -. (1352ش.). مقالات تاریخی. دماوند.
- -. (1370ش.). مجلس اوّل و بحران آزادی. انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
منابع
- مرکز بررسی اسناد تاریخی. (1403ش.، فروردین 8). نگاهی کوتاه به فریدون آدمیت. https://historydocuments.ir/?page=post&id=2434
- همشهری آنلاین. (1387ش.، فروردین 1). زندگینامه: فریدون آدمیت ۱۲۹۹-۱۳۸۷.hamshahrionline.ir/xqJj
منابع به زبان های دیگر
- Adamiyat, F., & Ricks, T.M. (1971). Problems in Iranian Historiography. Iranian Studies, 4(156), 132-156.
- Atabaki, T., & Mohajer, N. (2016). In Memoriam Homa Nategh (1934-2016). Iranian Studies, 49(2), 325–326. http://www.jstor.org/stable/44000447
- Azimi, F. (2009). In Memoriam: Fereydun Adamiyat (23 August 1920–29 March 2008). Iranian Studies, 42(2), 329–331. doi:10.1080/00210860902765117
- Zia-Ebrahimi, R. (2016). Better a Warm Hug than a Cold Bath: Nationalist Memory and the Failures of Iranian Historiography. Iranian Studies, 49(5), 837–854. http://www.jstor.org/stable/26157190
سایر منابع پیشنهادی
- فریدون آدمیت. (1403ش.، اسفند 25). در ویکیپیدیا.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- Fereydun Adamiyat. (2025, March 15). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fereydun_Adamiyat
گردآورنده