برت فراگنر - Bert Fragner
برت فراگنر Bert Fragner ایرانشناس و تاریخدان اتریشی است. او به جنبههای گستردهای از تاریخ ایران از جمله تاریخ سیاسی از سدههای میانه تا دوران معاصر، تاریخ اقتصادی و اجتماعی، تاریخ اداری و نهادی، مطالعات دیپلماتیک، تاریخ فرهنگی زبان فارسی، ایران در بستر تحولات جهانی، جوامع ایرانشهری و نیز فرهنگ آشپزی توجه داشت. اصطلاح ابداعی او «پِرسوفونیا» که در فارسی به «فارسیزبانی» ترجمه شده، در خصوص پیوند میان سرزمین، زبان و هویت مشهور است.
تولد و درگذشت
27 نوامبر 1914م. – 16 دسامبر 2021م.
سوابق زندگی و تحصیل
برت گ. فراگنر (Bert G. Fragner) فعالیت علمی خود را در سال ۱۹۶۰ م. در زادگاهش، وین، آغاز کرد. او در حوزههای متنوعی همچون مطالعات اسلامی، مطالعات عربی، مطالعات ترکی، ایرانشناسی، مطالعات اسلامی و مردمشناسی تحصیل کرد. این تنوع رشتهها نشاندهندۀ علاقهمندی عمیق و گستردۀ او نسبت به جهان شرق اسلامی، بهویژه آسیای مرکزی و هند اسلامی بود، که فراتر از مرزهای متداول دانشگاهی آن دوران قرار داشت. (Hoffmann, 2022)
در سال ۱۹۶۵م.، فراگنر با استفاده از یک بورسیه تحصیلی، وارد دانشگاه تهران شد. در این دوره، استادان برجستهای همچون ایرج افشار، محمدجعفر محجوب، مجتبی مینوی، منوچهر ستوده و ذبیحالله صفا از آموزگاران او بودند. هنگامی که تصمیم گرفت اقامت خود را در ایران تمدید کند، برای تأمین هزینههای زندگی، به تدریس در یک هنرستان فنی در تهران پرداخت که تحت نظارت وزارت آموزشوپرورش اتریش فعالیت میکرد. این دوره پنجساله (۱۹۶۵م.–۱۹۶۹م.) تأثیر عمیقی بر مسیر علمی و حرفهای او گذاشت و موجب شد ایرانشناسی را بهعنوان زمینه اصلی پژوهشهای خود انتخاب کند. از مهمترین دستاوردهای این اقامت میتوان به تسلّط قابل توجه او بر زبان فارسی، شناخت عمیق جامعه و فرهنگ ایرانی و دیدگاه مردمشناسانه و همدلانهاش نسبت به ایران اشاره کرد (Ibid).
در سال ۱۹۷۰م.، پس از دریافت مدرک دکتری از دانشگاه وین (Universität Wien)، بهعنوان پژوهشگر در حوزۀ مطالعات اسلامی به دپارتمان شرقشناسی دانشگاه فرایبورگ (University of Freiburg) پیوست. رسالۀ دکتری او به بررسی تاریخ همدان در نخستین دورههای اسلامی اختصاص داشت. (Hoffmann, 2022) در سال ۱۹۷۷م. در دانشگاه فرایبورگ رسالۀ خود را دربارۀ خاطرات قاجاریه به پایان رساند که در سال ۱۹۷۹م. منتشر شد. (Haag-Higuchi, 2022)
در سال ۱۹۸۵م.، فراگنر بهعنوان استاد کرسی ایرانشناسی در دانشگاه آزاد برلین (Freie Universität Berlin) منصوب شد. این موقعیت علمی به او امکان داد تا برنامهای جامع در زمینۀ مطالعات تاریخی و فرهنگی ایرانشهری از دوران اسلامی تا روزگار معاصر بنیانگذاری کند. رویکرد او به مطالعات ایرانی عمدتاً فرهنگی بود و بر آن بود تا این حوزه را از چارچوبهای سنتی مطالعات اسلامی — که اغلب بر فرهنگ عربی و مباحث دینی تمرکز داشت — رها سازد و افقهای تازهای را در مطالعات ایرانشناسی بگشاید (Hoffmann, 2022).
در دوران تدریس در دانشگاه بامبرگ (۱۹۸۹م.–۲۰۰۳ م.)، فراگنر نقش برجستهای در گسترش آموزش و پژوهش در حوزۀ ایرانشناسی ایفا کرد. او با بهرهگیری از حمایت سرویس تبادلات آکادمیک آلمان (Deutscher Akademischer Austauschdienst)، برنامۀ بورسیهای را پایهگذاری کرد که به دانشجویان آلمانی امکان تحصیل و پژوهش در ایران را میداد— برنامهای که با تغییراتی، تاکنون نیز ادامه یافته است. همچنین، در سالهای پس از پایان جنگ ایران و عراق، سفرهای علمی متعددی را برای دانشجویان ترتیب داد تا آنان بتوانند از نزدیک با فرهنگ، جامعه و تاریخ ایران آشنا کند. (Ibid)
سوابق اجرایی و پژوهشی
حوزههای پژوهشی برت. فراگنر دامنهای وسیع از مسائل مرتبط با ایران را دربر میگرفت؛ از تاریخ سیاسی ایران از سدههای میانه تا دوران معاصر گرفته تا بررسی تحولات اقتصادی و اجتماعی، تاریخ اداری و نهادی، مطالعات دیپلماتیک و نیز تاریخ فرهنگی زبان فارسی. او ایران را در چارچوب تحولات جهانی مطالعه میکرد و بهویژه به چگونگی نقشآفرینی جوامع ایرانشهری در فرآیندهای مدرنسازی و هویتسازی توجه نشان میداد. در کنار این مطالعات عمیق، علاقهمندی او به فرهنگ عامه از جمله فرهنگ آشپزی نیز بخشی از رویکرد بینارشتهای و گستردهنگر او به ایرانشناسی را نشان میداد (Hoffmann, 2022).
او تمامی دورههای تاریخ اسلامی ایران را بررسی کرد، اما بیش از همه به دوران مغولان (Mongol) و صفویان (Safavid) علاقه داشت. نگاه او به ایران، نگاهی ژئوپلیتیکی و تحلیلی بود که فرآیندهای تاریخی شکلگیری هویت را در بستر تاریخی تحلیل میکرد. مطالعاتش در تاریخ دیپلماسی، اداری و اقتصادی نشاندهندۀ تمرکز او بر بنیانهای نظم اجتماعی و ساختارهای قدرت بود. در مقالهای که در سال ۱۹۸۳م. منتشر شد، روابط دولت و علمای دینی (ʿOlamāʾ) را از صفویه تا انقلاب اسلامی بررسی کرد و بر ساختارهای نهادی و اداری تمرکز داشت. (Haag-Higuchi, 2022) از دهه ۱۹۷۰م. حوزۀ مطالعاتی فراگنر به آسیای مرکزی (Central Asia) نیز گسترش یافت و او سهم مهی در توسعۀ این حوزه از مطالعات داشت. او بامبرگ را به یکی از مراکز شناختهشدۀ ایرانشناسی در سطح بینالمللی تبدیل کرد. (Haag-Higuchi, 2022) برت گ. فراگنر در سال ۲۰۰۳ م.، به ریاست مؤسسه ایرانشناسی در آکادمی علوم اتریش (Österreichische Akademie der Wissenschaften) منصوب شد. در این جایگاه، توانست مؤسسه را به یکی از مراکز پیشرو در زمینه ایرانشناسی در اروپا تبدیل کند. حتی پس از بازنشستگی در سال ۲۰۰۹م. میلادی، همچنان در این حوزه فعال باقی ماند و بهعنوان پژوهشگر، داور، مشاور و سخنران مدعو در همایشهای علمی به کار خود ادامه داد (Hoffmann, 2022). پژوهشهای برت گ. فراگنر موجب تحولی بنیادین در رویکردهای علمی به تاریخ و فرهنگ ایران شدند. او در سال ۱۹۹۷م. با بهرهگیری از مفاهیم سرزمینی و هژمونیک، دورۀ ایلخانیان (Il-khanid) را بهعنوان یکی از پایههای شکلگیری هویت ملّی و تمامیت ارضی ایران معرفی کرد. این تحلیل، نگرشی نو به جایگاه این دوره تاریخی در تکوین ساختار دولت ایرانی ارائه داد. همچنین در سال ۱۹۹۹م. اصطلاح «پرسوفونیا» (Persophonia) را ابداع کرد. تا نقش زبان فارسی را بهعنوان یک زبان ارتباطی فرامنطقهای در جهان توضیح دهد. این مفهوم، فراتر از ایرانمحوری سنتی، چارچوبی جدید برای درک گسترۀ تمدنی زبان و فرهنگ فارسی فراهم آورد و در همراستایی با نظریۀ «جهان ایرانی» (Persianate) که توسط مارشال هاجسن (Marshall Hodgson) مطرح شده بود، قرار گرفت (Haag-Higuchi, 2022).
آثار
- - رساله:
- تاریخ شهر همدان و اطراف آن در شش سدۀ نخستِ هجری.
- - کتاب:
- ادبیات خاطراتنویسی فارسی منبعی برای تاریخ معاصر ایران.
- فارسیزبانی؛ قلمرو، هویت و رابطه زبانی در تاریخ آسیا.
- اشتهای سیریناپذیر. غذا بهمثابۀ شاخص فرهنگی در خاورمیانه و فراسوی آن.
- - مقاله:
- از متکلمان دولتی تا دولت متکلم: رهبری مذهبی و تغییر تاریخی در ایران شیعه.
- مطالعات اسلامی-ایرانی و مطالعات مربوط به ایران در دورۀ اسلامی در کشورهای آلمانی-زبان: جمهوری فدرال آلمان، جمهوری دموکرات آلمان، اتریش و سوئیس.
- نقشهبرداری از ایران، هویت و میهنپرستی در اوایل ایران مدرن- محمد مفید.
- - دیگر آثار:
- مروری بر کتاب تمدن تیموری بهمثابۀ یک پدیدۀ جهانی، نوشتۀ ام. برناردینی.
- امور اجتماعی و اقتصادی داخلی (از میانۀ سدۀ چهاردهم تا پایان دورۀ صفوی)
- ایران تحت حکومت ایلخانان از دیدگاه جهانی.
- ملاحظاتی در وجوه ادبی تاریخنگاری ایرانی.
- پایان امپراتوری تیموری.
- مسلمانان در آسیای مرکزی: بیان هویت و تغییر.
- کتابهای آشپزی فارسی، «اسطورۀ» غذای ملی و فرآیند مدرنشدن.
- امپراتوری صفوی در سدۀ شانزدهم و هفدهم.
- امیرعلی شیر نوایی
- جنگ جهانی اول بهمثابۀ نقطۀ عطفی در تاریخ ایران.
آثار به زبان های دیگر
- - Treatise:
- (Fragner, B.G. (1972). Geschichte der Stadt Hamadān und ihrer Umgebung in den ersten sechs Jahrhunderten nach der Hiǧra. [Dissertationen der Universität Wien].
- - Book:
- (-. (1979). Persische Memoirenliteratur als Quelle zur neueren Geschichte Irans, Freiburger Islamstudien 7. Steiner.)
- (-. (1999). Die “Persophonie”: Regionalität, Identität und Sprachkontakt in der Geschichte Asiens. Traugott Bautz.)
- (-. (2021). Insatiable Appetite. Food as Cultural Signifier in the Middle East and Beyond (Islamic History and Civilization Vol. 163). Brill.)
- Article:
- (-. (1983). Von den Staatstheologen zum Theologenstaat: Religiöse Führung und historischer Wandel im schiitischen Persien, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 75, 73–98.)
- (-. (1987). Islamic-Iranian Studies and Studies Concerning Iran in the Islamic Period in German-speaking Countries: Federal Republic of Germany, German Democratic Republic, Austria, and Switzerland. Iranian Studies, 20(2-4), 53-98.)
- (-. (2019). The Mental Mapping of Iran, Identity and Patriotism in Early Modern Iran–The Case of Mohammad-e Mofīd. Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis, 14(Spec. Iss.), 59-73.)
- - Other works:
- (-. (2000). [Review of La Civiltà Timuride Come Fenomeno Internationale, by M. Bernardini]. Iranian Studies, 33(3/4), 470–477. http://www.jstor.org/stable/4311399
- (-. (1986). Social and internal economic affairs. In P. Jackson & L. Lockhart (Eds.), The Cambridge History of Iran (pp. 491–567). Cambridge University Press.)
- (-. (1997). Iran under Ilkhanid Rule in a World-History Perspective. In D. Aigle (Ed.), L’Iran face à la domination mongole: Études (pp. 121-131). Bibliothèque iranienne.)
- (-. (2021). Considerations on Literary Aspects of Persian Historiography. In B. Utas (Ed.), A History of Persian Literature (vol. 5, pp. 279-338). Persian Prose.)
- (-. (2022). The End of the Timurid Empire. In The End of Empires (pp. 309-318). Springer Fachmedien Wiesbaden.)
- (-. (1995). Muslims in Central Asia: Expressions of Identity and Change, ed. Jo-Ann Gross, Durham and London: Duke University Press, 1992, xiv+ 224 pp., three maps, published in the Central Asia Book Series, library cloth edition 18.95. Iranian Studies, 28(1-2), 96-99.)
- (-. (2015). Persian Cookbooks, the 'Myth' of National Cuisine and the Process of Modernisation. In A., Krasnowolska., R., Rusek-Kowalska (Eds.), Studies in the Iranian World. Proceedings of the 7th European Conference of Iranian Studies (vol. 2. pp. 305-318). Jagellonian University Press.)
- (-. (2012). The Safavid Empire in Sixteenth and Seventeenth Century. Political and Strategic Balance of Power within the World-System. In E., Herzig, & W., Floor (Eds.), Iran and the World in the Safavid Age (pp. 17-29). A. B. Tauris.)
- (-. (2002). Mīr ʿAlī Shēr Navā´ī: The `Judgement´ reconsidered. In É.M., Jeremiás (Ed.), Irano-Turkic Cultural Contacts in the 11th-17th Centuries (pp. 53-66).The Avicenna Institute of Middle Eastern Studies.)
- (-. (2002). World War I as a turning point in Iranian history. In O., Bast (Ed.), La Perse et la Grande Guerre (Bibliothèque Iranienne 52) (pp. 443-447). Teheran.)
آثار منتشرشده به فارسی
- فراگنر، ب. (1377ش.). خاطراتنویسی ایرانیان (ترجمۀ م. جلیلوند). علمی و فرهنگی. (انتشار اصل اثر: 1979م.)
- -. (1395ش.). فارسیزبانی؛ قلمرو، هویت و رابطه زبانی در تاریخ آسیا (ترجمۀ س. فیروزآبادی). علمی و فرهنگی. (انتشار اصل اثر: 1999م.)
- -. (1357ش.). تقارن اعراب به محیط ایرانی در دوران خلافت عباسی. بررسیهای تاریخی، 13(3)، 1-12.
- گاوبه، هـ.، و فراگنر، ب. (1359ش.). ارجان و کهگیلویه (ترجمۀ س. فرهودی). آینده، 5و6. (انتشار اصل اثر: 1973م.)
منابع به زبان های دیگر
- Haag-Higuchi, R. (2022). Bert G. Fragner (1941–2021). Journal of Persianate Studies, 15(1), 147-151. https://doi.org/10.1163/18747167-bja10026
- Hoffmann, B. (2022). Bert G. Fragner. Iranian Studies, 55, 599–601 doi:10.1017/irn.2022.9
- Perry, J. R. (2000). [Review of Die “Persophonie”: Regionalität, Identität und Sprachkontakt in der Geschichte Asiens, by B. G. Fragner]. Iranian Studies, 33(3/4), 452–455. http://www.jstor.org/stable/4311394
سایر منابع پیشنهادی
- خوانساری، خ. (1396ش.). کتاب جشننامهی پروفسور برت فراگنر؛ مجموعه نوشتار به مناسبت هفتاد و پنجمین سال تولد. خانه کتاب.
گردآورنده