چارلز ویلکنز - Charles Wilkins

وی از خاورشناسان معروف انگلیسی و متخصّص در هندشناسی و زبان سانسکریت بوده است. او نخستین کسی است که بهاگاواد گیتا (Bhagavad Gita) (مهمترین و اسرارآمیزترین بخش حماسه هندی) را به انگلیسی ترجمه کرد و نیز خالق اوّلین حروف دیواناگری(یا دِوَناگَری یک خط یا دبیره هجانگاری است که به آن ناگاری هم گفته می‌شود و اصلی‌ترین دبیره‌ای است که برای نوشتن زبان‌های هندی، مراتی و نپالی به‌کار می‌رود.) است. وی هم‌چنین به عنوان اوّلین مستشرق اروپایی علاقه‌مند به خواندن کتیبه‌های سانسکریت و بازسازی تاریخ آن به شمار می‌رود.

تولد و درگذشت

1749م. - 1836م.

سوابق زندگی و تحصیل

ویلکنز در شهر فروم (Frome) در سامرست (Somerset) متولد شد. پس از این‌که دورۀ تحصیلات متوسّطه و عالی را به اتمام رسانید به عنوان منشی کمپانی هند شرقی (The British East India Company) به هندوستان فرستاده شد و در آن‌جا به فراگیری زبان سانسکریت و زبان فارسی همّت گماشت. او در این نوع زبان استعداد شگرفی از خود نشان داد. او به سرعت بنگالی و فارسی را آموخت و تسلطی عجیب به این زبان ها را کسب کرد. خیلی زود با نشان دادن لیاقت خود، به عنوان مترجم زبان بنگالی و فارسی به انگلیسی در بخش درآمد این کمپانی منصوب شد. وارن هاستینگز (Warren Hastings)،فرماندار وقت که متوجه ذکاوت ویلکینز در زبان های هندی شد، او را به بنارس فرستاد و در آنجا زیر نظر کالینات باتاچاریا (Kalinath Bhattacharya)،یک برهمن نامدار، زبان سانسکریت را آموخت. ارتباط وی با دیگر دانشمندان بنارس، ویلکینز را بر آن داشت تا ترجمه مهاباراتا (Mahabharata) را به انگلیسی ترجمه کند.

سوابق اجرایی و پژوهشی

ویلکنز مدتی به عنوان کارگر چاپخانه تعلیم دید و پس از آن در سال 1770م. به عنوان کارگر چاپخانه و نویسنده در شرکت کمپانی هند شرقی به هند عزیمت کرد. در طراحی اوّلین حروف چاپی بنگالی شرکت داشت و اوّلین کتاب مجموعۀ حروف در این زبان را چاپ و هم‌چنین حروفی را برای چاپ کتب به زبان فارسی طراحی کرد. او در سال 1781م. به سمت مترجم فارسی و بنگالی به مأموریت در ادارۀ مالیات منصوب و پس از آن نیز به ریاست مطبوعات کمپانی برگزیده شد. در سال 1784م. در تأسیس انجمن آسیایی بنگال (Asiatic Society of Bengal) به ویلیام جونز(William Jones) کمک کرد (مشکین‌نژاد، 1382، 563). ویلکنز در سال 1786م. براثر بیمار شدن به لندن عزیمت کرد و در آن‌جا تحت مراقبت قرار گرفت. پس از اتمام معالجه، به تدریس زبان‌های سانسکریت و فرانسه پرداخت و در سال 1800م. دوباره به هند بازگشت. در سال 1788م. عضو انجمن سلطنتی Royal Society شد و در سال 1800م. برای عهده‌دار شدن اوّلین پستِ مدیریت کتابخانۀ هند فرا خوانده شد که در طول زمان به کتابخانۀ ادارۀ هند (India Office Library) در دنیا معروف شد. در سال 1801م.، کتابدار کتابخانۀ هند شرقی شد. در آن‌جا، نسخه‌های خطّی را منظّم و دانشکده‌ای برای تعلیم زبان سانسکریت تأسیس کرد. در طی این سال‌ها، وقت خود را صرفِ ساختِ حروفی برای دیواناگری (Devanagari) (خط قدسی) کرد. در کنار فعالیّت‌های با اهمیّت ویلکنز در حوزۀ زبان سانسکریت، اختراع حروف چاپی نستعلیق را می‌توان یکی از مهم‌ترین فعالیّت‌های او به شمار آورد. اختراع حروف نستعلیق، نقطۀ شروع چاپ فارسی در آسیا به حساب می‌آید به گونه‌ای که بعد از این اختراع، چاپ به صورت رسمی در کشور هند آغاز گردید و تا سال‌های سال، کتب فراوانی با این حروف در هند به چاپ رسید. حروف نستعلیق هندی ویلکنز با چنان اقبالی روبه‌رو شد که در لندن نیز کتبی با زبان فارسی با حروف نستعلیق ابداعی ویلکنز به چاپ رسید. نهضت چاپ کتاب، خاصه کتاب‌های فارسی با حروف نستعلیق ادامه یافت و حتی در کشور مصر تفکّر ساخت و چاپ آثاری با حروف نستعلیق ایجاد گردید. ویلکنز اوّلین مرد انگلیسی بود که درک کاملی از زبان سانسکریت را به دست آورد. تسلّط وی بر این زبان بسیار زیاد بود. در هندوستان او پیشگام بود و اوّلین اروپایی بود که کتیبه‌های سانسکریت را مطالعه کرد. وی هم‌چنین چندین مقالۀ علمی در زمینۀ تاریخ هند در تحقیقات آسیایی منتشر کرد. در سال 1833م. شاه جورج چهارم (George IV) به پاس خدمات او به دانش شرقی، نشان سلطنتی (Royal Guelphic Order)به او اعطا کرد. ویلکنز هم‌چنین یک محقّق برجستۀ اسلام و سایر ادیان بود. در طول اقامت خود در هند (1786م. – 1770م.)، از زیارتگاه‌های مختلف سراسر هند بازدید کرد. او یک‌بار به گورودوارا (Gurudwara)، محل تولّد گورو گویند سینگ (Guru Gobind Singh) رفت و شرح مفصلی از آن دیدار با عنوان سیک‌ها (Sikhs) و دانشکدۀ آن‌ها در پتنا (Patna) نوشت.

آثار

فرهنگ فارسی، عربی و انگلیسی؛ به همراه گفتاری دربارۀ زبان‌ها، ادبیّات و آداب ملل شرق (افزوده‌ها و اصلاحات) Richardson, John. A Dictionary, Persian, Arabic, and English; with a Dissertation on the Languages, Literature, and Manners of Eastern Nations
بهاگوات – گیتا یا گفتگوهای کریشنا و آرجون (ترجمه) Bhagvat – geeta, or, Dialogues of Kreeshna and Arjoon. Translated by Charles Wilkins. London: Nourse, 1785 (او نسخه‌ای از گیتا با نام بهاگوات یا گفتگوی کریشنا و آرجون را در سال 1785م. چاپ کرد. ویلکنز در پیشگفتار خود استدلال می‌کند که گیتا به قصد تشویق یکتاپرستی مسیحی و دورکردن توجّه هندوها از چند خدایی (که او به وداها نسبت می‌دهد) نوشته شده است. ترجمۀ او از گیتا، خیلی زود به فرانسه (1787م.) و آلمانی (1802م.) ترجمه شده و تأثیر زیادی بر ادبیّات رمانیک و برداشت اروپائیان از فلسفۀ هندو گذاشت)
رساله‌ها و قطعات گوناگونی دربارۀ تاریخ و آثار باستانی، هنرها، علوم و ادبیّات آسیا Dissertations and Miscellaneous Pieces Relating to the History and Antiquities, the Arts, Sciences, and Literature of Asia. London: Printed for G. Nicol, 1792
دستور زبان سنسکریت . A Grammar of the Sanskrit Language. London: Printed. By W. Bulmer, 1808 (این اثر در سال 1808م. چاپ شد و در سال 1833م. شاه جورج چهارم George IV به پاس خدمات او به دانش شرقی، نشان سلطنتی به او اعطا کرد).
حکایات و ضرب المثل‌های سنسکریت Fables and Proverbs from the Sanskrit. London: G. Routledge, 1885
فرهنگ جامع فارسی – انگلیسی؛ به همراه واژه‌ها و گروه ‌واژه‌های عربی که در ادبیّات فارسی وجود دارد. A Comprehensive Persian – English Dictionary; including the Arabic Words and Phrases to be Met with in Persian Literature. London: Trubner, 1930

آثار منتشرشده به فارسی

واژه‌نامه‌ مختصر انگلیسی به فارسی (چاپ مطالب مورد نیاز فارسی وارن هستینگز (Warren Hastings) را بر آن داشت تا چارلز ویلکنز را مأمور تهیۀ حروف چاپی بنگال و نستعلیق فارسی کند و به دستور وی چاپخانه‌ای در بنگال بر پا شد. اوّلین محصول این چاپخانه، کتابی بود که فرانسیس گلادوین (Francis Gladwin) نوشته بود و در سال 1780م. در بنگال به چاپ رسید. در صفحۀ عنوان این کتاب، نام و مشخّصات کتاب به زبان انگلیسی نگاشته شده و در بخش پایین صفحه ابیاتی از اشعار بوستان سعدی باغلطهای فراوان چاپ شده است. بعد از صفحه عنوان، مقدّمه‌ای به زبان انگلیسی آمده که مولّف در آن هدف از نگارش این واژه‌نامه را فراگیری زبان‌های آسیایی فارسی، بنگالی و هندی برمی‌شمارد. بعد از مقدّمه، متن کتاب آغاز میشودکه طی آن در دو ستون واژه‌نامه‌های فارسی و انگلیسی روبروی هم نگاشته شده است. نسخه‌ای از این کتاب، در کتابخانه مسجد أعظم قم موجود است. همچنین در کتابخانه‌های ایالتی باواریا (Bavarian State Libraries) ، دانشگاه سوربن (SorbonneUniversité) و کالج دوبلین (College Dublin)، می‌توان نسخه‌ای از این کتاب را رؤیت نمود).
انشای هرکن (دوّمین کتابی است که توسّط ویلکنز به زبان فارسی به چاپ رسید. مترجم این کتاب، فرانسیس بالفور (Francis Balfour) است).
پندنامۀ سعدی (این کتاب به دو زبان فارسی و انگلیسی روبروی هم به چاپ رسیده است که توسط فرانسیس گلادوین ترجمه شده است. نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانۀ عمومی باواریا موجود است و تصویر دیجیتال آن در کتابخانۀ بیاض Bayaz of Library موجود است ).
طوطی نامه نخشبی (این کتاب به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده است که چاپ این کتاب به وسیلۀ آپجان صورت پذیرفته است. به نظر می‌رسد باید توسط چاپخانۀ ریچارد جانسن (Richard Johnson)به چاپ رسیده باشد که البتّه در کتاب اشاره‌ای به آن نشده است. نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانۀ دانشگاه کلمبیا (Columbia University Libraries) موجود است و نسخۀ دیجیتال آن در کتابخانۀ بیاض قابل دسترسی است).

منابع

غلامی جلیسه، مجید (1390ش.)، پیام بهارستان، شمارۀ سیزدهم.
گروه مولفان و مترجمان، زیر نظر مشکین‌نژاد، پرویز (1382ش.)، فرهنگ خاورشناسان زندگی‌نامه و کتاب شناسی ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان، ج 8، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. .
نیک‌بین، نصرالله (1380ش.)، فرهنگ جامع خاورشناسان مشهور و مسافران به مشرق زمین، ج 2