ابراهیم پورداوود - Ebrahim Pourdavoud

1886م.- 1968م.

ابراهیم پورداوود از پنج، شش سالگی پای به مکتب میرزا محمّدعلی گذاشت. برای گذراندن دورۀ مقدّماتی زبان‌های فارسی و عربی به مدرسۀ حاجی حسن به مدیریّت سیّد عبدالرّحیم خلخالی (شاعر و از اوّلین نمایش‌نامه‌نویسان ایران، روزنامه‌نگار و سیاست‌مدار عصر مشروطه) رفت. در همین مدرسه به‌خاطر مرثیه‌گویی، دوستانش او را به لسان متخلّص کردند. در سال 1284ش. با برادرش و عبدالرّحیم خلخالی به تهران رفت. طبّ قدیم و فلسفه را نزد محمّد حسین خان (سلطان‌الفلاسفه) آموخت (مصطفوی، 1371، 14). پورداوود پنهان از پدر و مادرش از راه ترکیه (سلطان‌آباد) به بغداد رفت. دو سال و نیم در بیروت ماند. مقدّمات زبان فرانسه را در مدرسۀ آلیانس و زبان و ادبیّات فرانسه را در College Louise Wegmann در لبنان (1287ش.) گذراند. در آن‌جا نام خانوادگی پورداوود را برای خود برگزید. سپس از راه ترکیه برای دیدن پدر و مادرش به رشت بازگشت. در سال 1289ش. به فرانسه رفت و زبان و ادبیّات فرانسه و حقوق را در دانشکدۀ پاریس خواند. در پاریس با علّامه محمّد قزوینی، سیّد محمّدعلی جمال‌زاده و بسیاری از ایران‌شناسان آشنا شد. در فرانسه بود که جنگ جهانی اوّل شروع شد. با هدف خدمت، از راه بغداد به کشورش بازگشت. راه‌های غرب ایران در دست روس‌ها بود، ناچار از قصر شیرین به استانبول رفت. بعد از چند ماه که وی را نگه داشتند، توانست به آلمان برود و تا سال 1302ش. در آن‌جا تحقیق کند (بررسی‌های تاریخی، 1347، 343 تا 344). در آلمان از استادانی مثل شارل ژید Charles Gide و گزاویه دوپلانو Xavier de Planhol بهره‌مند شد. سال 1311ش. از طرف دولت ایران و به خواست رابیندرانات تاگور Rabindranath Tagore برای تدریس فرهنگ ایران ‌باستان در دانشگاه ویسوبهارتی Visva-Bharati University به هند رفت. در سال 1316ش. تدریس فرهنگ ایران‌ باستان، زبان اوستایی و حقوق ایران باستان را در دانشکدۀ حقوق و ادبیّات دانشگاه تهران آغاز کرد (دوست‌خواه، 1385، 36).

پورداوود در آلمان با چند ایرانی انجمن ادبی را بنیان کرد. با کمک علّامه قزوینی مجلّۀ ایرانشهر را در سال 1291ش. چاپ کردند که پس از انتشار سه شماره، با شروع جنگ جهانی اوّل متوقّف شد. بعد از گذشت شش ماه از جنگ در سال 1292ش. پاریس را به مقصد بغداد ترک کرد و با همراهی محمّدعلی جمال‌زاده، روزنامۀ رستاخیز را چاپ کرد. در این زمان اشعارش چنان بر سر زبان‌ها افتاده بود که درویشان بغداد هم آن‌ها را زمزمه می کردند. دولت عثمانی از انتشار روزنامۀ رستاخیز در بغداد ممانعت کرد. بعد از این پورداوود ابتدا به استانبول و بعد به برلین رفت. ابتدا در دانشگاه برلین و بعد دانشکدۀ ارلانگن Friedrich-Alexander Universität Erlangen-Nürnberg به تحصیل در رشتۀ حقوق ادامه داد. در آ‌ن جا با سیّد حسن تقی‌زاده، مجلّۀ کاوه را منتشر کرد. هم‌چنین با یوزف مارکوارت Joseph Markwart خاورشناس آلمانی هم آشنا شد. مارکوارت، قزوینی و تقی‌زاده باعث علاقۀ بیشتر پورداوود به تاریخ ایران باستان شدند. بنابراین یادگیری زبان‌های باستان، اوستایی، پارسی و فرهنگ ایران باستان را نزد ایران‌شناسان آلمانی شروع کرد. پورداوود از مهرماه سال 1304ش. تا دو سال و نیم به خواست پارسیان هند در بمبئی به شرح مفاهیم ادبیّات مزدیسنا، اوستا، تمدّن ایران باستان، آتش بهرام، پیشوایان دین مزدیسنا، تقویم و فِرَق دین مزدیسنا، زبان فارسی، فروردین، ایران قدیم و جدید پرداخت. سال 1312ش. پورداوود رئیس شعبۀ عربی و پارسی گروه اوستاشناسی هفتمین کنگرۀ شرقی هند بود. او سخنرانی خود را با موضوع بودا در ادبیّات و تاریخ ایران به زبان انگلیسی ایراد کرد. زرتشتیان هند به‌خاطر علاقه به پورداوود، برخلاف قانون دینی‌شان، او را به مراسم مذهبی مزدیسنا بردند. پورداوود بعد از آبراهام ولنتاین ویلیامز جکسن Abraham Valentine Williams Jackson خاورشناس آمریکایی، مارتین هاوگ Martin Haug خاورشناس آلمانی، ژواکیم منان Joachim Menant خاورشناس فرانسوی، چهارمین نفر مدعوّ این مراسم بود (درگذشت استاد پورداوود، 1347، 3). او همین سال از بمبئی به آلمان رفت تا ترجمۀ اوستا را تمام کند. وی سال 1317ش. عضو پیوستۀ فرهنگستان ایران شد. پورداود در اسفند همین سال به‌همراه علی اصغر حکمت، غلام‌رضا رشید یاسمی به‌عنوان سفیر ایران با هدف تجدید روابط فرهنگی به هند اعزام شدند. پورداوود هیچ‌گاه پاسخ هیچ مسئله‌ای را به قول خودش مِن عِندی نمی‌داد، حتّی اگر جوابش واضح بود. بعضی او را به‌خاطر تخصّصش، زرتشتی می‌دانستند! وی همیشه با مردم هم‌دلی می‌کرد مثلاً روزی که ایران در مسابقۀ فوتبال از اسرائیل برده بود، پورداوود جوانان را به‌خاطر شادبودنشان ‌ستود. او استادانی را که مناسب دانشگاه، کلاس و استادی لباس نمی‌پوشیدند، مذمّت می کرد. وی استاد راهنمای دکتر محمّد معین، اوّلین فارغ‌التّحصیل دکترای ادبیّات فارسی بود (هاشمی، 1385، 11 - 14). پورداوود به زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسه، ترکی، آلمانی و زبان‌های باستانی تسلّط داشت. او تمام کتاب‌های تاریخ ایران قدیم به زبا‌ن‌های گوناگون را در کتابخانه‌اش جمع و تا روزهای آخر عمرش مطالعه می‌کرد (دوست‌خواه، 1385، 3). پورداوود برای دست‌یابی به عمق مفاهیم آثار با یوزف مارکوارت Joseph Marquart، اریک آلفرد هارتمان Erich Alfred Hartmann، اویگن میتووخ Eugen Mittwoch، ولادیمیر مینورسکی Vladimir Minorsky و ویپرت بلوشر Wipert von Blücher مکاتبه و مباحثه می‌کرد. او ایرانیان را به اوضاع اجتماعی، آداب و رسوم، عقاید دینی، روایات تاریخی و اساطیری نیاکان خود مطّلع نمود. فعالیّت‌های پورداوود در تفسیر اوستا، با تلاش گروته ریبر Grote Reber و هنری کرسویک راولینسون Sir Henry Creswicke Rawlinson کاشفان خطّ میخی که منجر به شناسایی تاریخ قوم آریایی و هخامنشیان شدند، هم‌سطح است. با توجّه به سیاق عبارات اوستا و فاصلۀ زمانی زبان فارسی باستان و زبان فارسی نوین، ترجمه و گزارش اوستا، مقدّمه و توضیحات هر بخش ارزشمندترین کار پورداوود است. او واژه‌های باستانی را با الفاظی روان و رسا در قالب قواعد زبان فارسی گردآورد. این مجموعه بهترین مأخذ برای درک فرهنگ ایران باستان و لغت‌نامۀ کاملی برای ریشه‌شناسی واژه‌های فارسی است. روش پورداوود در پژوهش مثل دانشمندان آلمانی دارای ارجاعات متعدّد و حواشی بسیار بود. محمّد معین، محمّد مقدّم، بهرام فرّه‌وشی، احسان یارشاطر و جلیل دوست‌خواه از دست پروردگان او هستند. او رئیس انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان، عضو شورای فرهنگی سلطنتی ایران و عضو هیئت امنای کتابخانۀ بزرگ پهلوی بود. وی 6 مهرماه سال 1324ش. انجمن ایران‌شناسی را بنیان کرد. وی بعد از تاسیس انجمن ایران‌شناسی، مدرسۀ ایران‌شناسی را راه اندازی کرد. پورداوود در سال 1342ش. از دانشگاه تهران بازنشسته و سال بعد استاد ممتاز دانشگاه شد. وی علاوه‌بر پایۀ استادی دانشگاه تهران، عضویّت شورای فرهنگی سلطنتی و فرهنگستان ایران و از سال 1346ش. عضویّت انجمن فرهنگ ارتش را هم داشت (درگذشت استاد پورداوود، 1347، 4). ابراهیم پورداوود به‌دلیل مقام علمی فراگیرش به انجمن‌ها و کنگره‌های جهانی زیادی دعوت شد و نشان دریافت ‌کرد: 1. سال 1312ش. شرکت در هفتمین کنفرانس شرقی هند 2. سال 1322ش. همراه با هیئت فرهنگی ایران برای بازدید از دانشگاه‌های هند به آن کشور رفت. 3. سال 1339ش. در رأس هیئتی اعزامی شامل سعید نفیسی، محمّد معین و مجتبی مینوی برای حضور در بیست و پنجمین کنگرۀ خاورشناسان در مسکو بود. 4. سال 1342ش. رئیس شعبۀ ایران‌شناسان بیست و ششمین کنگرۀ خاورشناسان در دهلی بود؛ دانشگاه این شهر ضمن برگزاری جشنی، دکترای افتخاری ادبیّات را به پورداوود اهدا کرد. 5. در 13 بهمن سال 1342ش. از زیارتگاه بوداییان جهان در سیلان (سراندیب) دیدن کرد و در برگشت به بمبئی سپاس‌نامۀ انجمن مؤسّسۀ شرقی کاما، انجمن زرتشتیان ایران، انجمن فرهنگ باستان، ایران لیگ و سازمان جوانان زرتشتی را دریافت کرد. 6. در 6 بهمن ‌سال 1342ش. از نمایندۀ پاپ در ایران، نشان شوالیۀ سن سیلوستر Saint Sylvester را به‌خاطر خدمات انسان‌دوستانه‌اش گرفت. 7. در فروردین 1345ش. نشان تاگور را هم در جلسۀ انجمن فرهنگی ایران و هند دریافت کرد. 8. ‌سال 1345ش. به عضویّت آکادمی جهانی هنر و علم انتخاب شد (بررسی‌های تاریخی، 1347، 346 و 347). پورداوود بعد از بازنشستگی وقتش به مطالعه و پژوهش گذشت. بعد از فوت پورداوود، علاوه‌بر رشت، تهران، شیراز، اصفهان و کرمان در کشورهای هند، پاکستان، آلمان و فرانسه نیز مراسم یادبود و بزرگ‌داشت برای او برگزار شد (مصطفوی، 1371، 281).

1. دوست‌خواه، جلیل (1385)، کارنامه و منش و کنش استاد ابراهیم پورداوود، مجلّۀ حافظ، ش. 36. 2. درگذشت استاد پورداوود (1347)، بررسی‌های تاریخی، سال سوّم، ش. 5. 3. مصطفوی، علی‌اصغر (1371)، زمان و زندگی استاد پورداوود، تهران: ناشر مؤلّف. 4. هاشمی، علی (1385)، خاطراتی از استاد پورداوود، مجلّۀ حافظ، ش. 36.

1. آریان‌پور، یحیی (1386)، از صبا تا نیما، تهران: انتشارات زوّار. 2.علوی، بزرگ، اکبری شالچی، امیرحسین (1381)، تاریخ تحوّل ادبیّات جدید ایران، تهران: انتشارات زوّار. 3.گرجی، مرتضی (1343)، آناهیتا، تهران: انتشارات امیرکبیر. 4. پورداوود، ابراهیم (1305)، خرّم شاه؛ کنفرانس‌های پورداوود در هندوستان دربارۀ آیین، تاریخ و لغت ایران قدیم، بمبئی: انجمن زرتشتیان ایرانی بمبئی. 5. جمال‌زاده، محمّد علی (1347)، سوگواری برای یک دوستی شصت‌ساله؛ وفات استاد ابراهیم پورداوود، مجلّۀ وحید، ش. 60.

شهناز خرسند ذاکر مرداد‌ 1398ش.