ادوارد گرانویل براون - Edward Granville Browne

1862م. – 1926م.

ادوارد گرانویل براون در گلاسترشایر (Gloucestershire) به‌دنیا آمد. پدرش کارخانه‌دار بود و تمایل داشت پسرش حرفۀ­ مهندسی را در پیش بگیرد، لذا براون به کالج کمبریج (University of Cambridge) رفت ولی رشتۀ طب را برگزید و لیسانس علوم طبیعی گرفت. در این دوران بود که جنگ روس و عثمانی در سال‌های 1878م. – 1877م. باعث جلب توجّه و علاقه‌مندی او به شرق شد. پس از آن براون شروع به یادگرفتن زبان ترکی، عربی و فارسی کرد. وی در ابتدا زبان عربی را نزد اساتیدی چون ویلیام رایت (William Wright) و دیوید پالمر (David Palmer) و فارسی را از افراد مختلفی از جمله میرزا محمد باقر بواناتی در لندن فرا گرفت (براون، 1338، مقدّمه ص الف و ب). علاوه‌بر این در سال 1884م. از مدرسۀ السنۀ­ شرقی (École spéciale des Langues orientales) لیسانس گرفت تا برای خدمت در امور هند آماده باشد. با این ­حال به امور ایران علاقۀ فراوانی پیدا کرد. وی هم­‌چنان که پس از تحصیلات در بیمارستان لندن مشغول به ­کار بود با ایرانیان مقیم لندن آشنا شد که از آن جمله می­‌توان به میرزا ملکم خان و سیّد جمال­‌الدین افغانی اشاره کرد (رایت، 1364، 326).  

او مدّتی را کارمند بیمارستان لندن بود. براون هنگامی‌که فرصت سفر به ایران را پیدا کرد (نوامبر سال 1887م.) از طریق راه کاروان­‌روی طرابوزان (Trabzon) و ارزروم (Erzurum) روانۀ ایران شد و به تبریز، تهران، اصفهان، شیراز، یزد و کرمان و شهرهای دیگر رفت و با علاقۀ فراوان با طبقات مختلف مردم نظیر صوفیان، درویشان و... آشنا شد. حاصل این سفر کتاب یک­سال در میان ایرانیان بود. علاوه‌بر این در مدّت اقامت در ایران با بابیان و بهائیان آشنا شد و مقاله‌های متعدّدی دربارۀ­ آن‌­ها در مجلّۀ­ انجمن شاهی آسیایی (The Royal Society Asian Affairs) نوشت. وی در سال 1888م. پس از بازگشت از ایران به‌عنوان دانشیار فارسی دانشگاه کمبریج انتخاب شد و تا آخر عمر در این شهر ماند. بیشتر وقت و انرژی خارق‌العادۀ براون برای کمک به افراد صرف می‌شد. او به طیف گسترده‌ای از دانشجویان و مهاجران ایرانی و سایر افراد کمک‌های مختلف از جمله کمک‌های مالی می‌کرد. نقش او در کمیتۀ فارسی (Persia Committee) بسیار مهم بود. او برای چند سال (به‌ویژه بین سال‌های 1908م. و 1912م.) تلاش کرد تا دولت انگلیس و افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. این اقدام او اگرچه که نتایج نهایی ناامید‌کننده‌ای داشت امّا به احترامی او بین ایرانیان تحصیل‌کرده به‌دلیل بورس تحصیلی اختصاصی خود داشت، افزود و باعث شد در ایران بسیار محترم باشد. وی مطالعات خاورشناسی را در کمبریج به طرق مختلف ترویج داد. کمتر کسی از مستشرقان به اندازۀ­ براون با ادبیّات ایرانی آشنایی داشته و به تفکّر ایرانیان علاقه‌­مند بوده‌است. براون با جامعۀ­ بابیان و بهائیان ارتباط برقرار کرد. او توانست میرزا یحیی معروف به صبح ازل و میرزا حسینعلی معروف به بهاءالله از رهبران این فرقه را ببیند و کتاب‌ها و نسخه‌های زیادی از آنان خریداری کند. حاصل این تلاش‌های او نیز منجر به نوشتن مقالات و کتاب‌هایی دراین حوزه شد (ایرانیکا). مدّت اقامت براون در ایران با عشق و علاقه به مردم ایران طی شد. او چنان به ایرانیان عشق می­‌ورزید که فقط نکات تحسین‌برانگیز ایرانیان را می­‌دید. او متفاوت از سایر مسافران انگلیسی‌زبان، معتقد بود اروپائیان تنها با دربار ایران آشنا هستند و با طبقات مردمی ایران برخوردی ندارند و قضاوت آن‌ها دربارۀ ایران نادرست است. توجّه ادبی براون به بابی‌ها باعث دوری مردم ایران از او شد اما وی در زمان مشروطه به‌شدت از مشروطه­‌خواهان دربرابر مظفّرالدین ­شاه حمایت کرد و از دانشگاه کمبریج نامه‌ها و خطابه‌های زیادی برای حمایت مردم ایران نوشت (رایت، 1364، 327). او به‌شدّت از عملکرد سیاست روسیه و انگلیس در ایران انتقاد می­‌کرد.

برخی از آثار براون دربارۀ ایران عبارت هستند از: 1. یک سال در میان ایرانیان (A Year Amongst the Persians) این کتاب سفرنامۀ براون بود که بهتر از هر اثر دیگری معرّف خصوصیّات و اخلاق ایرانیانی بود که وی مدّتی را با آن‌ها تجربه کرده بود. او با دقّت و علاقۀ فراوان، ایرانیان را مشاهده کرده بود (براون، 1351، 11). این کتاب پس از بازگشت او به انگلستان منتشر شد و بسیار شهرت یافت. در این کتاب علاوه‌بر توصیف دقیق فرهنگ و آداب ایرانیان، تاریخ و اندیشۀ ادبی ایران هم مورد توجّه بوده‌است (رایت، 1364، 327). 2. کتاب‌هایی دربارۀ بابیان. همان‌طور که گفته شد نتیجۀ مطالعات وی دربارۀ بابیان به‌صورت کتاب‌ها و مقالاتی منتشر شدکه عبارتند از: 1) مقالۀ شخصی سیّاح که در قضیّۀ باب نوشته شده‌است در دو جلد، 2) ترجمۀ تاریخ جدید میرزا علی محمّد باب نوشتۀ میرزا حسین همدانی، 3) چاپ کتاب نقطة الکافِ حاجی میرزای جانی که دربارۀ تاریخ ظهور باب و وقایع هشت سال اوّل از تاریخ بابیّه است و مواردی برای مطالعۀ مذهب بابی به‌ترتیب در سال‌های 1891م.، 1893م.، 1910م.، 1918م. به چاپ رسید. وی در این نوشته‌ها کاملاً بی‌طرف بود. براون برای تکمیل این تحقیقات مجموعۀ بی‌نظیری هم از نسخ خطّی شیخی و بابی فراهم ‌کرد (براون، 1346، پیشگفتار). 3. بزرگ‌ترین اثر علمی براون تاریخ ادبیّات ایران (A Literary History of Persia) اوست که قسمت بزرگ تحقیقات او را در برمی‌گیرد. وی در سال 1900م. این پروژه را شروع کرد و هدف او این بود که نبوغ ملّی ایرانی را در زمینه‌های مختلف مذهب، فلسفه و علوم نشان دهد. بنابراین علاوه‌بر سیر ادبی، این اثر شامل تحقیقاتی در زمینه‌های دیگر هم بود. وی اوّلین جلد آن را با عنوان تاریخ ادبی ایران از قدیم ترین ادوار تا فردوسی در سال 1902م. منتشر کرد. سه جلد دیگر از فردوسی تا سعدی در سال 1906م.، تاریخ ادبیّات ایران در دورۀ تسلّط تاتار در سال 1920م. و تاریخ ادبیّات ایران در دورۀ معاصر در سال 1924م. به چاپ رسیدند. این اثر باب بزرگی درزمینۀ ایران‌شناسی به روی اروپائیان گشود. 4. منتخباتی از بهترین ترجمه‌های او از اشعار فارسی به نام مجموعه اشعار ایرانی (A Persian Anthology) که در سال 1927م. به چاپ رسید. 5. کتاب انقلاب ایران در سال‌های 1905م. تا 1909م. (The Persian Revolution) در سال 1910م. در انگلستان منتشر شد. این کتاب تلاشی بود برای توصیف مشکلات ایران در برابر سیاست‌های انگلیس و روسیه. وی با حمایت از استقلال سیاسی ایران در برابر این دو ابرقدرت خود را به‌عنوان یک ایران‌دوست به ایرانیان معرّفی کرد. 6. نامه‌های ادوارد براون به حسن تقی‌زاده (F.G. Brown,s letters the S.H. Taghizadeh) 7. تصحیح کتاب شعر شمس‌الدّین محمّد بن قیس رازی (AL-Mu'jam Fi maayiri asharil ajam shams uD Din Muhammad) 8. تصحیح تذکرۀ لباب‌الالباب محمّد عوفی (Muhammad Aufi. Lubabul –albab) 9. تصحیح تاریخ گزیده (Hamdullah mustowfi- I-Qazwini the tarikh- I Guzida) 10. ترجمۀ چهارمقالۀ نظامی عروضی (Translation of Char magala of Nizami Aruzi) 11. تاریخ طبّ عربی (Arabian Medicine) 12. ترجمۀ خلاصه‌ای از تاریخ طبرستان ابن اسفندیار (An Abridged translation of the History of Tabaristan of Ibn Esfandiar) 13. تصحیح تذکرة‌الشّعرای دولتشاه (Tadhkira ash- shuara of Dowlatshahi)

1. براون، ادوارد. (1346ش.). تاریخ ادبیّات ایران از نیمۀ قرن هفتم تا آخر قرن نهم هجری و عصر استیلای مغول (ترجمۀ علی‌اصغر حکمت). تهران: ابن سینا. 2. براون، ادوارد. (1351ش.). نامه‌هایی از تبریز (ترجمۀ حسن جوادی). تهران: خوارزمی. 3. رایت، دنیس. (1364ش.). انگلیسی‌ها در میان ایرانی‌ها (ترجمۀ اسکندر دلدم). تهران: نهال. عکس موجود در سایت از سایت ویکی پدیا برگرفته شده است.

زهرا عبدی مرداد- شهریور 1398ش.