ادوارد رهاتسِک - Edward Rehatsek
ادوارد رهاتسِک(Edward Rehatsek) شرقشناس مجارستانی است که در زمینۀ ترجمۀ انگلیسیِ اشعار شعرای کلاسیک فارسی همچون مولوی و سعدی و برخی آثار فارسی و عربی پیشگام بودهاست. زمینۀ کاری او زبان، ادبیات و تاریخ ایران بوده و در کنار آن تألیفاتی در حوزههای دیگر نیز عرضه کردهاست. از مهمترین آثار او ترجمۀ بخشهایی از مثنوی مولوی میباشد که بهصورت مستقل به انتشار درآمدهاست. گلستان سعدی، بهارستان عبدالرّحمان جامی و روضه الصّفا اثر میرخواند سه ترجمۀ مهم دیگر او هستند.
تولد و درگذشت
1891م. - 1819م.
سوابق زندگی و تحصیل
رهاتسِک در شهر ایلُک (Ilok) و در خانوادهای مجارتبار بهدنیا آمد. این شهر آن زمان تحت تسلّط امپراتوری اتریش بود و امروزه در کشور کرواسی قرار دارد. وی در شهر بوداپست مجارستان تحصیلات ابتدایی و عالی خود را گذراند و توانست مدرک کارشناسی ارشد مهندسی عمران را اخذ کند (https://alchetron.com/Edward-Rehatsek). در سال 1842م. مجارستان را به قصد سفر به فرانسه ترک کرد و بعد از چند ماه حضور در این کشور به ایالات متّحدۀ آمریکا رفت و چهار سال در آنجا اقامت داشت تا آنکه تصمیم گرفت به هندوستان سفر کند و از طریق سفری دریایی در دسامبر 1847م. به شهر بمبئی (مومبای امروزی) (Bombay) (Mumbai) رسید؛ جایی که تا آخر عمر خود در آنجا ماند (Arbuthnot, 1887, xi). در هندوستان به تحصیل و مطالعه درزمینۀ زبانها و ادبیات مشرقزمین روی آورد (Arbuthnot, 1892, 581) و پس از چندی در دانشکدۀ ویلسون بمبئی (Wilson College Bombay) به تدریس زبان لاتین و ریاضی پرداخت. پس از چند سال تدریس سرانجام در سال 1871م. از مقام خود کنارهگیری کرد و تصمیم به ادامۀ روند پژوهش، تحقیق و چاپ تألیفات خود گرفت (فرهنگ خاورشناسان، 1388، 478). سپس حدود دوازده سال (تا سال 1881م.) بهعنوان آزمونگیرندۀ (مُمتحِن) زبانهای عربی، لاتین و فارسی در دانشگاه بمبئی (University of Mumbai) مشغول به کار شد. در این بین هم مدّتی در دانشکدۀ ویلسون کرسی زبانشناسی زبانهای عبری و سامی را در اختیار گرفت (Arbuthnot, 1892, 582). رهاتسک سرانجام در سال 1891م. در شهر بمبئی از دنیا رفت و جسدش طبق آداب هندوان سوزانده شد (فرهنگ خاورشناسان، 1388، 478).
سوابق اجرایی و پژوهشی
رهاتسِک در زمینههای گوناگونی به تحقیق و پژوهش مشغول بود ولی تمرکز اصلیاش حوزۀ مطالعات ایرانی مخصوصاً ترجمۀ اشعار برخی شاعران کلاسیکِ پارسیگوی چون مولوی، سعدی و جامی و نیز ترجمۀ آثاری تاریخی- داستانی از فارسی به انگلیسی و تتبّع در تاریخ و ادبیات ایران بودهاست. افزون بر این دربارۀ تاریخ و زبان ایران در دورۀ باستان نیز مطالعاتی داشته و خارج از حیطۀ ایرانشناسی هم پیرامون مطالعات اسلامی و رابطۀ مسیحیت با مسلمانان و ایرانیان پژوهش میکردهاست.
این ایرانشناس مجاری به حدود دوازده زبان تسلّط داشت و در انجمنها و مجامع علمی گوناگون عضو بود. در سال 1874م. به پاس اقداماتش در حوزۀ زبانهای شرقی به عضویت افتخاری شاخۀ بمبئی انجمن سلطنتی آسیایی (Bombay Branch of the Royal Asiatic Society) درآمد و علاوهبر آن در بعضی از انجمنهای اروپایی و آمریکایی که به شرقشناسی مرتبط بودند نیز بهصورت افتخاری عضو بود (Arbuthnot, 1892, 582).
آثار
ادوارد رهاتسک آثار متعدّدی را در زمینههای مختلف به چاپ رساند که تقریباً نیمی از آنها ترجمۀ آثاری از شاعران یا نویسندگان ایرانی و عرب است. بیشتر این آثار به زبان انگلیسی و در هند تألیف و منتشر شدهاند. در ذیل شماری از آثار وی را که فقط در حوزۀ ایرانشناسی به نگارش درآمدهاند معرفی میکنیم:
- نظری بر مقالۀ دکتر هاوک دربارۀ زبان مقدس، نوشتهها و آیین پارسیان (A Glance at Dr. Haug's Essay on the Sacred Language, Writings and Religion of the Parsees)
- خوشبختی و بدبختی، دو داستان از میرزا برخوردار ترکمان (ترجمه) (Fortune and Misfortune, Two tales by Mirza Berkhordar Turkman)
- داستانهای سرگرمکننده [برگرفته از کتاب شمسه و قهقهه یا محبوب القلوب اثر برخوردار بن محمد ترکمان] (Amusing Stories, [From "Shamsah-va-Quhquhah" or Mahboob-u'quloob by Mirza Berkhordar Turkman])
- روضه الصفا اثر میرخواند (ترجمه) (The Rauzat-Us-Safa Or, Garden Of Purity)
- فهرست مدلّل نسخ خطّی عربی، هندی، فارسی و ترکی کتابخانۀ ملافیروز (Catalogue Raisonné of the Arabic, Hindostani, Persian, and Turkish Mss. In the Mulla Firuz Library)
- «مرد عرب و دو انبانش» از مثنوی جلالالدّین رومی (ترجمه) ("The Arab and his Two Bags", translated from the Mesnavi of Jellal al-Din Rumi)
- «لاهوت و ناسوت»، از مثنوی جلالالدّین رومی (ترجمه) ("The Divine and the Physical Light", translated from the Mesnavi of Jellal al-Din Rumi)
- «موسی و شبان»، از مثنوی جلالالدّین رومی("Moses and the Herdsman", translated from the Mesnavi of Jellal al-Din Rumi)
- زندگینامۀ جلالالدّین رومی (Biography of Jellal al-Din Rumi)
- «زندگانی اوّلیه، دنیوی و آسمانی»، از مثنوی جلالالدّین رومی (ترجمه) ("Embryonic, Mundane and Supramundane Life", from the Mesnavi of Jellal al-Din Rumi)
- تسلّط مسلمانان بر ایران و انقراض سلسلۀ ساسانیان (The Subjugation of Persia by the Moslems, and the Extinction of the Sasanian Dynasty)
- اسطورۀ اسکندر نزد ایرانیان (The Alexander Myth of the Persians)
- بهارستان، اثر عبدالرّحمان جامی (ترجمه) (The Beharistan (Abode of Spring), By Jami)
- گلستان، اثر سعدی (ترجمه) (The Gulistan Or Rose Garden Of Sa'di)
آثار منتشرشده به فارسی
باتوجه به اینکه نیمی از آثار رهاتسک ترجمۀ کتابهای فارسی به زبان انگلیسی است، تاکنون اثری از وی در ایران از زبان انگلیسی به فارسی ترجمه نشدهاست و فقط کتاب دوزبانۀ گلستان سعدی به همراه ترجمه انگلیسی وی توسط انتشارات مختلف در سالهای متمادی در ایران به چاپ رسیدهاست.
منابع
- العقیقی، نجیب. (1396ش.). شرقشناسان (ترجمۀ حمیدرضا شیخی) (جلد اول). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
- گروه مؤلّفان و مترجمان.، (1388ش.). فرهنگ خاورشناسان: زندگینامه و کتابشناسی ایرانشناسان و اسلامشناسان (جلد چهار). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
منابع به زبان های دیگر
- (2018). "Edward Rehatsek" ,
- Arbuthnot, F.F. (1887). Persian portraits, A sketch of Persian history, literature and politics, Retrieved April 27, 2008,
- Arbuthnot, F.F. (1892). Life and Labours of Mr. Edward Rehatsek, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 581-595, Retrieved July 22, 2021
- https://burtoniana.org/books/1887-Beharistan/index.htm
- http://opac.nlai.ir/opac-prod/ search/ briefListSearch.do? command= FULL_VIEW&id =578264&pageStatus= &sortKeyValue1= sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
- https://www.sacred-texts.com/journals/ia/bjadr.htm
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- Wikipedia
- Worldcat
- Archiveshub
- https://viaf.org/viaf/49597167/
گردآورنده
سیّد محمّد قدسی
تیرماه 1400ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1401-07-06</span>