لورنس پائول الول ساتن - Laurence Paul Elwell-Sutton
لورنس پائول الول ساتن (Laurence Paul Elwell-Sutton) ایرانشناس انگلیسی و دانش آموختۀایران دورۀ اسلامی و دورۀ مدرن است. او از اعضای پا بر جای موسّسۀ مطالعات خاورمیانهای بریتانیا (British Society for Middle Eastern Studies) و عضو شورای بخش فارسی این موسّسه است.
تولد و درگذشت
1912م. - 1984م.
سوابق زندگی و تحصیل
الول ساتن نخست در کالج وینچستر (College St, Winchester) به تحصیل پرداخت و سپس در دانشکدۀ مطالعات شرقی و آفریقایی لندن (School of Oriental and African Studies) کسب علم کرد. در سال 1934م. با بهدست آوردن رتبۀ اوّل در زبان عربی فارغالتحصیل شد (هیلنبرند، 1389، 12).
سوابق اجرایی و پژوهشی
آشنایی وی با امور ایران هنگامی آغاز شد که در نخستین شغلش به عنوان کارمند شرکت نفت انگلیس و ایران در سالهای 1935م. تا 1938م. به آبادان فرستاده شد. سپس به لندن مراجعت کرد و بهعنوان متخصّص زبان فارسی در BBC مشغول به کار شد. وی همچنین دبیر نشریۀ عربیک لیسنر (Arabic Lisner) بود؛ مسئولیّتی که از آن لذّت فراوان میبرد. در سال 1943م. به ایران مراجعت کرد و تا سال 1947م. که مجدداً به BBC برگشت در مقام وابستۀ مطبوعاتی سفارت بریتانیا خدمت کرد. در سال 1952م. در مقام استاد زبان فارسی به دانشگاه ادینبورو (University of Edinburgh) رفت و تا سال 1982م. که بازنشسته شد این کرسی استادی را حفظ کرد. در سال 1980م. سرپرستی بخش مطالعات اسلامی و خاورمیانه را نیز عهدهدار شد (هیلنبرند، 1984، 12).
از آن جاییکه او با زبانهای فارسی و ترکی آشنایی داشت در غائلۀ تجزیۀ آذربایجان (بحران 1946م. ایران) با جسارت تمام بهعنوان وابستۀ مطبوعاتی سفارت انگلیس ضمن خدمت مطبوعاتی بر ضدّ شوروی و عوامل آن در داخل ایران، شخصاً به آذربایجان و کردستان یکّه و تنها، بیمحافظ و بادیگارد رفتوآمد داشت. او جویای شناسایی ایرانیانی بود که با ادامۀ اشغال ایران از سوی شوروی سابق مخالف بودند و یا آمادۀ مبارزه و جنگ چریکی یا هر نوع مبارزۀ دیگر برای فروپاشی جمهوریهای نوظهور آذربایجان و مهاباد بودند. رحیم زهتاب فرد (نمایندۀ مجلس شورای ملّی از شهر بناب و سپس تبریز که عضو شبکۀ جوانان حزب ارادۀ ملّیِ سیّد ضیاءالدّین طباطبایی و بعدها مدیر روزنامۀ آذربایجان بود) در خاطرات خود تصریح میکند که روزی در یکی از شهرهای آذربایجان به مردی لاغراندام و چشمآبی به نام الول ساتن برخورد میکند که با آشنایی نسبی به زبانهای فارسی و ترکی آذربایجانی در آن اوضاع سخت به آن منطقه آمده بود و با او به صحبت نشست. مهّمتر آن که او بیان میکند که گویا الول ساتن حتّی به مجلس روضهای هم رفته و در آنجا دربرابر نقل روایتی از سوی واعظ محل، نتوانسته زبان خود را نگاه دارد و اعتراض خود را که هیچ بنمایۀ سیاسی هم نداشتهاست با لهجۀ غلیظ انگلیسی به زبان ترکی به آن واعظ وارد کرده و در عین حال از حریم اسلام و تشیّع دفاع کردهاست (امین، 1383، 8-9). الول ساتن از اعضای پابرجای موسّسۀ مطالعات خاورمیانهای بریتانیا با دو دوره عضویّت در شورای آن بودهاست (77-1974، 83-1980) و همچنین عضو شورای موسّسۀ بریتانیای فارسی بودهاست.
الول ساتن آخرین بیماری خود را با صبر و شجاعت تمام تحمّل کرد و تا واپسین ماههای زندگانی نیز کماکان بر آخرین طرحی که در پیش روی داشت یعنی ترجمۀ کیمیای سعادت غزالی کار میکرد (هیلنبرند، 1984، 13).
آثار
مقالات:
از الول ساتن نزدیک یکصد مقالۀ مختلف منتشر شدهاست. از جمله مقالهای در دایرةالمعارف اسلام (Encyclopedia of Islam)(چاپ دوّم) و نیز در دایرةالمعارف ایرانیکا (Encyclopedia of Iranica) از او دیده میشود. بهعلاوه در چند کتاب که بهصورت مجموعۀ مقالات منتشر شدهاست مقالههایی از او به چشم میخورد و نمونۀ آن کتاب ایران و اسلام (Iran and Islam) چاپ 1971م. از انتشارات دانشگاه ادینبورا است که بهعنوان یادنامۀ مینورسکی (Vladimir Minorsky) چاپ شدهاست. در نشریّات ادواری نیز از او مقالاتی در دست است که نمونۀ آنها مقالههایی است که در باب تاریخ مطبوعاتی در ایران در مجلّۀ ایران (Iran) نوشتهاست و نیز مقالاتی در مجلّۀ راهنمای کتاب و غیره.
در سالهای اخیر نشر کتاب مجعول تحفۀ حافظ (پنجاه غزل حافظ) به نام مستعار یا مفروض فقیر صاحب علو در لندن در سال 1374ش. موضوع بحث مقالاتی در مجلّههای ادبی درونمرزی و برونمرزی شد که از جملۀ مهمترین آنها دو مقاله زیر بود:
الف- مقالهای به قلم کریم امامی در ماهنامۀ کلک (شمارۀ بهمن و اسفند 1374 ش.)، چاپ تهران.
ب- مقالهای به قلم دکتر جلال متینی در فصلنامۀ ایرانشناسی (شمارۀ پاییز 1357ش.) چاپ آمریکا. این مقالات ثابت کرد که سی سال پیش از آن، یعنی در سال 1967م. الول ساتن در پی انتشار ترجمۀ انگلیسی تازهای از رباعیّات خیّام، مجعول بودن منبع آن ترجمۀ جدید را بر کرسی اثبات نشانده بود. چنانکه کشف عالمانۀ الول ساتن در مقالهای به نام اسکات جرمین (Scott Jermyn) با ترجمۀ حسن لاهوتی تأکید و تأیید شدهاست.
دانشگاه ادینبورا بهمنظور قدردانی از خدمات الول ساتن بهمناسبت هفتاد سالگیاش در سال 1982م. و نیز باتوجّه به تخصّص او درزمینۀ تاریخ اجتماعی و ادبی عصر قاجار، مجموعۀ مقالاتی به زبان انگلیسی با عنوان ایران عصر قاجار (Qajar Iran) منتشر کرد. دکتر محمّد ابراهیم باستانی پاریزی نیز به دعوت آن دانشگاه، مقالۀ بسیار مفصّل سوداگران آبنوس را به فارسی نوشت که بعدها در کتاب هشت الهفت خود او در ایران به فارسی چاپ شد. دکتر باستانی پاریزی در آن کتاب الول ساتن را یکی از افراد آگاه به اوضاع اجتماعی صد سالۀ اخیر تاریخ ایران معرفی کردهاست (امین، 1383، 11).
الول ساتن چند کتاب نثر فارسی معاصر را نیز به انگلیسی ترجمه کردهاست که از جملۀ آنها میتوان به نمونههای زیر اشاره کرد:
- پیامبر تألیف زینالعابدین رهنما
- دمی با خیّام تألیف علی دشتی
- قصّههای مشدی گلین خانم. او این قصّهها را با عنوان افسانههای ایرانی (Persian Tales) به انگلیسی ترجمه کرد. آشنایی گلین خانم با الول ساتن از طریق یکی از دوستان او یعنی علی جواهرکلام روزنامهنگار و دیپلمات ایرانی آغاز شد. علی جواهرکلام دارای سوابق سیاسی و فرهنگی ممتدی بود و مدّتی سفارت ایران در شوروی را بر عهده داشت و زبانهای انگلیسی و روسی را خوب میدانست. جواهر کلام در این زمان مدیر روزنامۀ هور بود. او که پسر عموی همسر دوم گلین خانم بود و از قدرت قصهگویی او خبر داشت اغلب برای قصّهگویی او را به منزل خود میبرد. الول ساتن در یک میهمانی در خانۀ او با گلین خانم آشنا شد. قصه گوی هفتادساله که دید این انگلیسی جوان بسیار کم حرف است، برای آشنایی با او شروع به گفتن قصّههایی کرد که الول ساتن با علاقهمندی به آنها و ثبت کردنشان این کتاب ارزشمند را پدید آورد (الول ساتن، 1374، 8-9).
آثار منتشرشده به فارسی
- نفت ایران (Persian Oil) انتشار این کتاب آن هم دو سال پس از کودتای 28 مرداد 1332ش. و درست هنگامی که کنسرسیوم جای شرکت نفت سابق را در ایران گرفته بود، ضربۀ شدیدی به سیاستگذاران شرکت نفت و طرفداران آنها در وزارت خارجۀ بریتانیا وارد کرد. همبستگی آرمانی نویسنده با محافظهکاران که در عین حال با دیدگاه حفظ منافع بریتانیا در دراز مدّت نیز توأم بود نتوانست برای کتاب نفت ایران کمکی باشد زیرا نوشتۀ الول ساتن به اعتبار شرکت نفت سابق، سیاستمداران حامی آن و رژیمی که با کودتای نظامی انگلیس و آمریکا به ملّت ایران تحمیل شد، بهشدّت صدمه میزد. از اینرو نسخههای این کتاب پس از انتشار در سال 1955م. جمعآوری شد و جز جلدهایی معدود در کتابخانههای مهم، نسخۀ دیگری از آن باقی نماند. گذشت زمان و انگیزههای جدید، دیگر جایی برای تجدید چاپ کتاب نفت ایران باقی نگذاشت (الول ساتن، 1372، 8-9).
- ایران نو(Modern Iran)
- راهنمای شناسایی ایران (Guide to Iranian Area Study)
- راهنمای کتابشناسانۀ ایران (Bibliographical Guide to Iran)
- اسطرلاب اسدالله میرزا (The Horoscope of Asadullah)
- دستور زبان فارسی ساده (Persian Grammar)
- فارسی محاورهای (Colloquial Persian)
- اوزان شعر فارسی (Persian Metres)
- ضربالمثلهای فارسی (Persian Proverbs)
منابع
- الول ساتن، لورنس پائول (1372)، نفت ایران، صابرین.
- الول ساتن، لورنس پائول (1374)، قصّههای مشدی گلین خانم، تهران، مرکز.
- امین، سیّد حسن (1383)، ماهنامۀ حافظ، ش. 6.
- هیلنبرند، کارل (1984)، جهان کتاب، سال شانزدهم، شمارۀ 6-7.
گردآورنده
هانیه طلوع فکور
آبان ماه 1398 ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1401-02-09</span>